Güzellik: Taş devrinden Instagram devrine |36|

Güzel görünme isteği günümüzde insan davranışlarını yönlendiren en güçlü faktörlerden biri.

Estetik operasyonların tüm dünyada yıllık 80 milyar dolarlık bir pazarı var ve giderek daha da büyümesi bekleniyor.

Peki neyi güzel bulacağımız nasıl belirleniyor?

Hangi faktörler daha etkili?

Evrimin genlerimize kazıdığı kodlar mı?

Zamanın ve kültürün trendleri mi?

Yoksa Instagram'ın algoritması mı?

Ne Biliyoruz'a hoş geldiniz.

Ben Cenan, psikiyatri uzmanıyım.

Bu kanaldaki yayınlarda insanları daha iyi anlamanıza yardımcı olmayı hedefliyoruz.

Bu bölümde insanlarda güzellik algısını şekillendiren hem biyolojik hem de psikososyal faktörlerden bahsedeceğiz.

Sadık dinleyicilerimiz çok iyi biliyorlar.

Tüm ihtişamı ve karmaşasına rağmen beynimizin aslında bazı temel çalışma prensipleri var.

Haz verici şeyler için alt beynimiz hemen harekete geçmek isterken üst beynimiz de daha uzun vadeyi düşünüp onu dizginlemeye çalışıyor.

İster fiziksel, ister sosyal olsun, lezzetli bir yemek, sevdiğimiz bir şarkıyı duymak, beğenilmek, para kazanmak bunların hepsi alt beynimizdeki ödül merkezlerini aşağı yukarı aynı şekilde uyarıyor.

Güzel bir yüze bakmak da beynimizin en ilkel ve en güçlü ödül yollarını harekete geçiren aktivitelerden biri.

Diyelim ki metroda oturuyoruz, cep telefonumuzun da şarjı bitmiş, mecburen sağa sola bakınıyoruz.

Tam karşımıza da inanılmaz güzel bir kadın ya da inanılmaz yakışıklı bir erkek oturdu.

Alt beynimiz için bu bedava ve ekstra bir ödül demek.

Neden yolculuk boyunca sürekli bu güzel manzarayı seyredip durmasın ki?

Ama üst beynimiz sosyal itibarımızı düşünüyor.

Görmemiş etiketi yememek, karşıdakini de rahatsız etmemek için alt beynimizi sürekli dizginlemeye çalışıyor.

Böylece bu yayınlarda çok defa ele aldığımız alt beyin üst beyin arasındaki mücadele yaşamımız boyunca milyonlarca kez olduğu gibi yeniden başlıyor.

Artık alt beynin kozlarının ne kadar güçlü, üst beynin de ne kadar dirayetli olduğuna göre sonuçta bir davranış ortaya çıkacak.

Bazı kişiler rahatsız edici şekilde dik dik bakacak, bazıları bakmayayım derken ne yapacağını şaşıracak, bazıları da doğal davranmayı başaracak.

Bu mücadele karşımızdakini görür görmez başlıyor.

Çünkü alt beynimiz karşılaştığımız birinin güzel olup olmadığına çoğunlukla ilk yarım saniyede hatta saniyenin onda biri kadar kısa sürede karar veriyor.

Peki beynimiz bu kadar hızlı bir değerlendirmeyi hangi kriterlere göre yapıyor?

Doğuştan genlerimize kazılı bir güzellik anlayışımız var mı yoksa tamamen içinde bulunduğumuz çevrenin etkisiyle mi karar veriyoruz?

Bunu araştırmak için yapılan ilginç deneyler var.

önce yüzlerce insanın fotoğrafını erişkinlere gösteriyorlar, bunlardan hangileri güzel diye soruyorlar.

Sonra aynı fotoğrafları 3-4 aylık bebeklere gösteriyorlar ve bu küçücük bebekler bile büyüklerin güzel diye nitelendirdiği yüzlere daha uzun süre bakıyorlar.

Demek ki kültürden bağımsız olarak güzel bulunan, bebekler tarafından bile fark edilen bazı evrensel özellikler var.

Peki bunlar neler?

Evrimsel psikoloji açısından bakarsak bu konu tabii ki sağlıklı nesiller üretebilme potansiyeliyle ilgili.

En ilkel atalarımızı düşünelim.

Ormanda ya da açık arazide gezinip duruyoruz.

Mal mülk diye bir kavram yok.

Hatta eğitim bile yok. Bir insanın üreme ve çocuklarına bakım verebilme potansiyeli için en ulaşılabilir hem de en güvenilir referans tabii ki kişinin dış görünüşü.

O yüzden çağlar boyunca evrensel olarak çekici bulunan şeyler, genellikle kişinin sağlığına, genetik kalitesine ve üreme potansiyeline işaret eden fiziksel özellikler oluyor.

Yani dış görünüş bir çeşit sağlam raporu görevi görüyor.

Üzerine en çok araştırma yapılmış ve muhtemelen en güçlü işaretler simetri ve orantı.

Çünkü simetrik yüzler, berrak, pürüzsüz, lekesiz ciltler, gelişimsel istikrarı ve zorluklara karşı dayanıklılığı gösterir.

Bunların yanında yüzün farklı bölgelerinin birbiriyle denge ve orantı içinde olması da bir şeylerin ters gitmediğine işaret ettiği için güzellik algısında evrensel bir rol oynuyor.

Hatta ideal orantıyı belirleyebilmek için altın oran gibi kavramlar da çok araştırılmış ama neyin tam olarak ideal sayıldığı çok açık değil.

Yine de orantısız özelliklerin çekiciliği baltaladığını biliyoruz.

Sadece güzellik konusunda değil her konuda insan tercihlerini anlamak için en önemli ilkelerden biri, Aynı suyun en kolay yoldan akması gibi bizim de genellikle daha az zahmetli seçeneklere otomatik

olarak yönelmemiz. Bunu daha önceki bölümlerde sistem 1 ve sistem 2 bahsi üzerinden konuşmuştuk ve daha da çok konuşuruz.

Beynimiz çoğu zaman eldeki tüm verileri değerlendirip objektif bir sonuca varma zahmetine katlanmak istemiyor.

Bu zahmetten kaçmak için bazı gerçekleri yok saymayı bile göze alıyor.

O yüzden yeni tanıdığı şeylerin tam da beklediği gibi olmasından çok hoşnut oluyor.

İşte simetrik ve orantılı yüzler sağlığa işaret etmelerinin yanında muhtemelen beynimizde işlemesi kolay olduğu için de daha çok tercih ediliyor.

Normalde bir şey ne kadar nadir bulunursa o kadar değerli kabul edilir.

Ama biyolojimiz yüz güzelliği konusuna hiç bu açıdan yaklaşmıyor.

İlginç biçimde çok sayıda araştırma ortalamaya daha yakın yüzlerin daha çekici bulunduğu konusunda en fikir.

Bu muhtemelen ortalama özelliklerin hem işlenmeleri kolay olduğundan hem de aşırı ve potansiyel olarak zararlı mutasyonların olmadığını gösterdiklerinden.

Mesela sarışınların çok bol olduğu yerlerde esmer Türk erkeklerine çok rağbet oluyormuş efsanesini doğrulayan herhangi bir çalışma görmedim.

Tam tersi araştırmalar sarışınların bol olduğu yerde sarışınların, esmerlerin bol olduğu yerde de esmerlerin daha çok beğenildiğini gösteriyor.

Özetle bu çok fazla araştırılmış bir konu ve insanlarda nadir görülen bir özelliğin daha çekici bulunduğunu gösteren hiçbir tutarlı veri yok.

Bu konuda herhalde en bilindik klişe göz rengidir.

Onda bile araştırmalar mavi-yeşil gözlerin daha çekici bulunduğu hipotezini desteklememiş.

Yani ortalamaya yakın olmak sandığımızdan çok daha güçlü bir etki yapıyor.

Burada tabii şöyle acı bir ironi var.

Herhangi bir konuda ortalama insan bulmak çok kolay ama...

Her özelliği ortalamaya yakın olan ideal bir insan bulmak çok zor.

Her insanın illaki ortalamadan ayrıldığı bazı kusurları oluyor.

O yüzden ortalama insan deyip geçmemek lazım.

Peki cinsiyetler arasında fark var mı?

Tabii ki var. Bu arada bu çalışmaların çok büyük çoğunluğu cinsel yönelim farklarına dikkate almıyor.

Erkeklerin kadınlarda evrensel olarak çekici bulduğu özellikler genellikle gebe kalıp doğurabilme potansiyeline işaret ediyor.

Kadınlarda ergenlikle birlikte östrojen daha yuvarlak yüz hatları ve dolgun dudaklara yol açar.

Yaş ilerledikçe de yumuşak dokuların azalmasına bağlı yüz hatları keskinleşir, çene daha çok ön plana çıkar ve dudaklar da incelir.

O nedenle kadınlarda yuvarlak yüz hatları, küçük bir çene ve dolgun dudaklar, üreme açısından ne çok küçük ne çok yaşlı, tam ideal çağda olunduğuna işaret ediyor.

Alt beynimizin bu tercihleri milyarlarca dolarlık dolgu endüstrisinin ve özellikle dolgu dudak terörünün yakıtını oluşturuyor.

Kadınlar için gebelik ve emzirme nedeniyle çocuk sahibi olmak erkeklere göre çok daha maliyetli olduğundan kadınlar çok daha seçici.

Bir erkeği çekici algılamalarında sadece üreme potansiyeli değil, aynı zamanda çocuk bakımı için uzun vadede kaynak sağlayabilme ve statüyü gösteren işaretlere de dikkat ediyorlar.

Bu yüzden androjenlerin hakim olduğu, sağlıklı bir bedeni gösteren geniş omuz, belirgin çene ve elmacık kemiklerinin yanında zeka, maddi kaynaklar ve mesleki başarı da çekicilik algısını etkiler.

Kadınlar aynı erkekleri daha yüksek sosyal statüye işaret eden kıyafetlerle gördüklerinde daha çekici bulurlar.

Erkeklerde ise bu etki düşüktür.

Bu tabii ki dünyadaki her bir birey için geçerli değil.

Ama Amerika'dan Çin'e, İngiltere'den Bangladeş'e kadar çok farklı kültürlerde bu ortalama etki gösterilmiş.

Nitelikli espri yapabilmek de zekaya işaret ettiği için aynı sosyal statü gibi genellikle çekiciliği arttıran bir sinyal.

Evrimin biyolojimize kodladığı kriterlerden en bilinenleri bunlar.

Ama tabii ki bu kriterler çekiciliği tek başlarına belirlemekten çok uzak.

Öyle olsaydı dünyanın her yerinde, her çağda tek bir güzellik standardı olurdu.

Bazı sosyal ipuçları gerçekten zamandan ve kültürden bağımsız oluyor.

Mesela Türkiye'de de yaşasanız, Japonya'da da, hatta antik Maya uygarlığında fark etmez.

Mutlu olduğunuzda gülümsersiniz.

Tabii içten bir gülümsemeyi kastediyorum.

Mutsuzluğun gülümsemeyle, sevincin de ağlamayla ifade edildiği hiçbir kültür yok.

Bu o kadar evrensel ki hayvanlar için bile geçerli.

Oysa güzellik algısı için aynı şeyi söyleyemeyiz.

Bir dönemin, bir bölgenin çok gözde bir özelliği, başka bir yerde çok çirkin bulunabiliyor.

Bu konuda en meşhur tezatlardan biri kaşların bitişik olması yani tek kaştır.

Antik Yunan'da, Tacikistan'da ve İran'da belli dönemlerde tek kaş, kadınların güzellik, saflık hatta zeka göstergesi kabul edilmiş.

Kadınlar bazen kaşlarını birleştirmek için doğal boyalarla makyaj yapıyorlarmış.

Başka bir örnek, bugün dahi Tayland'da bazı kabilelerde 5-6 yaşlarından itibaren kız çocuklarının boynuna halkalar takılması ve yıllar geçtikçe halkaların gitgide büyütülmesi.

Böylece kadınların boyunları tıpkı bir zürafa gibi uzun görünüyor ve bunu da güzelliğin bir sembolü kabul ediyorlar.

Çok ilginç başka bir örnekte, Japonya'da kadınların güzel görünmek için yüzyıllarca dişlerini siyaha boyamaları.

Bu gelenek 1870'lere kadar devam ediyor ve o dönemki yönetimin batıllaşma politikaları çerçevesinde yasaklamasıyla azalarak bitiyor.

Bugün Japonya'da dişler siyah boyanamaz diye bir yasal düzenleme yok ama değişen estetik anlayış nedeniyle bazı kültürel etkinlikler dışında kimse gidip dişini siyah boyamıyor.

Yani ülkenin siyasi pusulasının yön değiştirmesi zamanla orada yaşayan insanların neyi güzel bulacağını etkiliyor.

Zamanın ruhunun güzellik algısını nasıl şekillendirdiğini daha iyi anlamak için Batı dünyası kültürünü sabit tutup zamanı değişken olarak alalım ve farklı dönemlerde standartların nasıl değiştiğine

bakalım. Bu yolculuk bize aynı zamanda her dönemde yüceltilen ya da özlemi duyulan değerleri yansıtacak.

Antik Yunan döneminin en belirgin özelliklerinden biri fiziksel güzellikle ahlaki erdemin ayrılmaz bir bütün olarak görülmesi.

Yani gerçek anlamda güzel bir insan hem bedenen sağlıklı ve estetik hem de ruhen erdemli ve adil olmalıydı.

Fiziksel özelliklerde ideal olana, simetriye ve orantıya büyük bir övgü söz konusuydu.

O nedenle Yunan heykelleri canlansa bugünün batı standartlarında da epey giderlerinin olacağını söyleyebiliriz.

Kadınlarda yuvarlak hatlar, özellikle dolgun meme ve kalçalar doğurganlık ve güzellik göstergesi kabul ediliyor.

Bakımlı saçlar, kalın koyu kaşlar bir güzellik unsuru.

Hatta bazen tek kaşın bile olumlu karşılandığını söylemiştik.

İnşallah dinleyiciler arasında tek kaşlı yoktur, bayağı ayıp ettim çünkü.

Kadınlarda açık ve solukten asalet ve zerafet göstergesiyken, erkeklerde güneşte yanmış, biraz bronzlaşmış bir cilt, aktif yaşam ve güce işaret ettiği için daha çok beğeniliyormuş.

Erkeklerde rağbet gören atletik vücut yapısı da bugünkü ideallere epey benziyor.

Heykellerden de bildiğimiz üzere ölçülü olma, kendini dizginleyebilme ve akılcılığın bir göstergesi olarak küçük penis daha makbul kabul ediliyor.

Bu da fiziksel güzellikle erdemin eşleştirilmesinin en belirgin işaretlerinden biri.

Halbuki büyük penisli yap gene o erdemli olsun.

Çok daha ileride Rönesans döneminde ise sanatçılar antik Yunan'dan esinlenseler de İnsan bedenini daha gerçekçi ve bireye özgü betimlemeye başlıyorlar.

Yani güzellik ideal olandan biraz daha doğal olana kayıyor.

Dönemin ünlü portrelerinde kadınların Yunan heykellerine göre biraz daha kilolu olduğunu görüyoruz.

Bu bir anlamda kıt kaynaklara erişebilmenin de bir göstergesi sayılıyor.

Kaynaklara kolayca erişebilen kraliyet mensupları ve soylular bazı güzellik standartlarının belirlenmesinde rol oynuyorlar.

Mesela Kraliçe 1.

Elizabeth'in ince kaşları moda haline geliyor.

Kozmetik ve kişisel bakım uygulamaları da yaygınlaşıyor.

Daha da ileriye 19.

yüzyıla geldiğimizde sanayi devrimi ve katı ahlaki kurallar nedeniyle güzellik anlayışı önceki çağlardan belirgin şekilde ayrışıyor.

Bol ve katmanlı kıyafetlerle beden gizlenirken fiziksel güç ve atletiklik geri planda kalıyor.

Hatta kadınlarda zayıflık ve kırılganlık yüceltiliyor.

İdeal kadın figürü abartılı bir kum saati silüeti.

Bu görünüme ulaşabilmenin tek yolu da kadın bedenini bir mengene gibi sıkan dar korseler.

Burada korse sadece bir iç giyim parçası değil adeta ideolojik bir araç.

Bir anlamda kadının hareketlerini kısıtlayıp rahat nefes almasına bile engel olarak onu erkeğe bağımlı toplumsal role sıkıştırıyor.

Tercih edilen güzellik bu dönemde toplumsal normlara uyumun bir göstergesi.

20. yüzyıla gelince kitlesel medyanın, sinemanın ve reklamcılığın yükselişiyle birlikte güzellik idealleri daha önce hiç olmadığı kadar hızlı değişmeye başlıyor.

Mesela 1. Dünya Savaşı'ndan sonra 1920'lerde kadınların kazandığı yeni özgürlüklerle korseler atılıyor ve etekler kısalıyor.

Kısa derken diz boyuna geliyor, erkeksi hatlara sahip düz göğüslü atletik flapper stili doğuyor.

Bu da bir anlamda geleneksel kadınlık rollerine bir başkaldırının temsilcisi.

1950'lerde ise tam tersi bir rüzgar var.

Savaş sonrası refah döneminde kadınlar yeniden ailenin ve evin merkezine konumlanıyor ve Marilyn Monroe gibi kıvrımlı ultra feminen figürler yeniden doğurganlığı ve geleneksel rolleri

temsil etmeye başlıyor. Çok kısa sürede 60'lardaysa yine bu 50'lerin ferminen idealine bir tepki oluyor ve aşırı zayıf, neredeyse çocuksu denebilecek bedenler geleneksel normlardan

kopuşu simgeliyor. Bu çok hızlı değişimler aslında pazarın dinamiklerinin de bir yansıması.

Medya her 10 yılda bir yeni bir ideal kadın figürü yaratınca bunu pazarlayarak insanları mevcut durumlarından memnuniyetsiz kılmak ve böylece sürekli yeni ürünler satabilmek mümkün oluyor.

Her yeni ideal aynı zamanda yeni bir pazar anlamına geliyor.

Yani 20. yüzyılda sinema, televizyon ve dergiler kimin güzel bulunacağını bir anlamda dayatıyor.

Ama bu süreç bile yine de bugünküne göre çok daha yavaş.

Geleneksel medyanın yarattığı güzellik standartları isimleri gibi ulaşılması zor yıldızlar üzerinden yayılırken son 20 yılda sosyal medya bu standartları daha demokratik, Ama aynı

zamanda çok daha sinsi ve yaygın bir hale getirdi.

Bu yeni dönemde güzellik algımızı şekillendiren iki önemli güç var.

Filtreler ve algoritmalar.

Dijital filtreler ve düzenleme uygulamaları sayesinde artık hepimizin birkaç dokunuşla pörüzsüz biten, daha büyük gözler ve daha dolgun dudaklara, daha ince bir buruna sahip olması mümkün.

Ve bu durum gerçekte var olmayan ama dijital olarak herkesin ulaşabileceği bazen Instagram yüzü de denen bir kusursuzluk standardı yarattı.

İnsanlar bu standartlara yaklaşabilmek için büyük ya da küçük bir sürü estetik operasyon geçiriyor.

Hatta kendi filtreli haline benzemek için ameliyat olmak istemeye ta 2018'de isim verilmiş Snapchat dismorfisi.

Filtre ve düzenleme uygulamaları ideal bedeni oluşturduktan sonra Beğenilen içeriği hızla yayan algoritmalarda tek tipleşmiş bu güzellik anlayışının daha da güçlenmesine yol açıyor.

Yani bir anlamda tarihte ilk kez güzellik standartları sadece insanlar tarafından değil, makineler tarafından da yönlendirilmiş oluyor.

Her dönemin güzellik anlayışının o dönemin en çok yücelttiği değerlerin bedendeki bir yansıması olduğunu söylemiştik.

Özetle Rönesans'ta soyluluğu ve sağlığı, Sanayi devrimi sonrasında kontrolü ve katı uyumu, 20.

yüzyıldaysa pazarın dinamizmini yansıtıyordu.

Peki bugünkü ideal Instagram yüzü neyi temsil ediyor?

Büyük oranda Avrupa merkezli genç bir görünümü.

Yani insanın aslında kontrol sahibi olmadığı iki şeyi.

Hem belli bir ırkı hem de yaşamın sadece belli bir döneminde kalmayı.

Bunun psikolojik etkilerini de başka bir bölümde ele alırız.

Herkese sağlıklı günler dilerim.

Sonraki bölümde görüşmek üzere.