Kahramanın Yolculuğu: Neden Tüm Kahramanlar Aynı Yolu Yürür?

Herkese merhaba, Konuşacak Çok Şey Var podcastine hoş geldiniz.

Ben Zeynep. Bugün direkt böyle bölümün başında size bir şey soracağım ve cevabı vermeden önce şöyle bir saniye düşünmenizi isteyeceğim.

En sevdiğiniz hikaye hangisi?

Bu bir film olabilir, bir roman, bir dizi, bir efsane.

Yani aklınıza ilk gelen şey neyse onu soruyorum.

Ben siz bunu cevaplarken şunu söyleyeceğim.

O hikayeyi daha önce görmüşsünüzdür.

Yani karakterler farklıdır, dünya farklıdır.

Belki fantezi, belki bilim kurgu, belki...

Gerçekçi bir dram ama altındaki iskelet büyük ihtimalle aynıydı.

Çünkü insanlığın anlattığı hemen hemen her büyük hikaye aynı yapıyı takip ediyor.

Binlerce yıldır kıta fark etmeksizin, dil fark etmeksizin, çağ fark etmeksizin.

Bu yapıya kahramanın yolculuğu deniyor arkadaşlar ve bugün tam olarak bunu konuşacağız.

Peki nereden başlayacağız?

Tabii ki de Joseph Campbell'dan.

Çünkü bu hikaye onun hikayesi olmadan anlatılamaz.

Tabii ki de. En önemli mitoloji araştırmacılarından biri arkadaşlar.

1904'de New York'ta doğdu kendisi.

Küçük yaşta böyle mitolojiye özellikle Kızılderili efsanelerine takmış durumda.

Büyüdükçe bu ilgi genişliyor.

Yunan mitolojisi, Hint mitolojisi, Budizm, Hristiyanlık, Afrikalı toplulukların hikayeleri.

Campbell bunları okuyor da okuyor ve bu hikayeleri okudukça giderek daha tuhaf bir şey fark ediyor.

O da şu. Bunlar birbirinden çok uzak kültürlerin hikayeleri, hiç karşılaşmamış insanların anlattıkları şeyler ama içlerinde bir şeyler çok benziyor.

Kendisi 1949'da Bin Yüzlü Kahraman isimli kitabını yayınlıyor ve bu kitapta şu iddiayı ortaya atıyor.

Dünyanın dört bir yanındaki mitler, masallar ve destanlar aslında tek bir hikayenin farklı versiyonları.

Campbell buna monomit adını verdi arkadaşlar, tek mit anlamında.

Peki bu tek mit nasıl işliyor Zeynepciğim?

Şöyle anlatayım. Şimdi Kemper bu yolculuğu 3 büyük aşamaya ve 17 alt adıma böldü.

Ama biz bugün tabii ki de bu kadar teknik girmeyeceğiz.

Büyük resim göreceğiz.

Çünkü büyük resim zaten yeterince çarpıcı.

Her şey tabii ki de sıradan bir dünyada başlıyor.

Kahramanımız normal hayatını yaşıyor.

Sıradan. Belki bir köyde, bir kasabada, belki bir gezegende, farklı bir gezegende ama bu dünya dar, sınırlı.

Kahramanın gerçek potansiyeliyle uyumsuz.

Ve bir şey oluyor, bir çağrı geliyor.

Bu çağrı bazen açık bir görev olabilir, bazen bir kayıp, bazen bir sır.

Ama hayat artık eskisi gibi devam edemez bu çağrıdan sonra.

Kahraman genellikle bu çağrıyı ilk başta reddeder.

Çünkü korku vardır, alışkanlık vardır.

Ya ben bu işin insanı değilim hissi vardır.

Ama sonunda ne olur?

Bir akıl hocasının yardımıyla ya da olayların zorlamasıyla eşiği geçer.

Bilinen dünyadan bilinmeyeni adım atar.

Bilinmeyende sınavlar vardır, düşmanlar vardır, müttefikler vardır.

Yani kahraman hem dışarıda hem içinde savaşır.

Bu noktada... En büyük sınavla yüzleşir arkadaşlar.

O derin mağara anıyla.

Ölüm ya da dönüşüm eşiği.

Yani buradan ya geçilir ya da geçilemez.

Kahraman tabii ki de geçer ve bir şey kazanır.

Bir hazine, bir bilgelik, bir güç ya da belki de sadece bir cevap kazanır.

Sonra geri döner ama artık aynı kişi değildir.

Ve getirdiği şey yalnızca kendisi için değil, topluluğu içinde bir anlam taşır.

Bu kadar. İşte monomit bu.

Ben şimdi bunu tanıdık örneklerle göstereceğim size.

Çünkü soyut konuşmak asla yeterli değil.

Gılgamış'tan Star Wars'a falan geçeceğiz.

Öyle bir örnek listesiyle geldim size.

Önce Gılgamış destanı ile başlayacağım.

İnsanlığın bilinen en eski yazılı hikayesi bildiğiniz gibi.

Yaklaşık 4500 yıl önce Mezopotamya'da yazılmış.

Gılgamış güçlü bir kral ama gururu had safhalı bir kral ve halkına zulüm etmekte.

Çağrısı şu. Şimdi az önce anlattım ya size kurgunun nasıl işlediğini.

Çağrısı şu. Enküdü adında vahşi bir adamla karşılaşıyor.

Önce düşman oluyorlar sonra en yakın dost.

Enküdü ölünce Gılgamış ilk kez ölümlülüğüyle yüzleşiyor.

Bu yüzleşme onu yolculuğa itiyor.

Ölümsüzlüğü aramak üzerine olan yolculuğa.

Uzak diyarlara gidiyor, tehlikelerle dolu yolculuklar yapıyor.

Sonunda da ölümsüzlük bitkisini buluyor.

Ama bir yılan onu çalıyor.

Kılgamışta eli boş dönüyor.

Ama dönmüş artık. Artık ölümlülüğünü kabulleniyor ve iyi bir kral olmayı seçiyor.

Bu tam olarak kahramanın yolculuğu arkadaşlar.

Burada oturmadıysa Odisea'ya geçeceğim.

Odisea neye? Truva Savaşı'ndan sonra evine dönmeye çalışıyor.

10 yıl süren bu yolculukla her adım bir sınav.

Yani tek gözlü dev Kiklops, büyücü Kirke, ölüler diyarı, sirenlerin şarkısı.

Akıl hocası kim? Zaman zaman Athena.

Hazine ne peki bu kurguda?

Eve dönmek, ailesine kavuşmak, kendini yeniden bulmak.

Buradan böyle bin yıl atlayalım ve ortaçağa gelelim mesela.

Arthur efsanesi. Genç Arthur ne yapıyor?

Sıralan bir hayat yaşıyor.

Kimse onun kim olduğunu bilmiyor.

Bu kurguda çağrısı ne?

Taştaki o kılıç. Eşiği geçiyor.

Akıl hocası kim? Merlin.

Yuvarlak masa kurulu, sınavlar, kutsal kase arayışı, ihanet çöküş.

Dönüş yok burada. Ama miras var.

Buradan sonra böyle birazcık modern çağ alayım size.

Çünkü Campbell'in teorisini en bilinçli şekilde kullanan insan bence George Lucas arkadaşlar.

Kendisi Star Wars'ı yazarken böyle bir sıkışıyor.

Yani senaryo bir türlü...

Sonra bir arkadaşı ona Campbell'in Bin Yüzlü Kahraman kitabını veriyor.

Lucas kitabı okuyor ve bir şeyler oturuyor böyle kafasında.

Daha sonra verdiği röportajlardan birinde şunu da açıkça söylüyor.

Campbell'i okumadan Star Wars olmazdı diyor.

Şimdi hemen kendisinin yazdığı kurguya bir bakalım ve kahramanın yolculuğuyla aslında ne kadar benzer olduklarını fark edelim.

Luke Skywalker sıradan bir çiftçi çocuğu.

Teton gezegeninde sıkışmış kalmış.

Bu hikayedeki çare ne?

R2-D2'nun içindeki mesaj.

Prenses Leyla'nın yardımcılığı.

Reddetme ne peki hikayede?

İşte ben gidemem, amcam var, teyzem var, şu bu.

Eşiği ne zaman geçiyor?

Ailesinin ölümüyle.

Akıl hocası kim? Obi-Wan Kenobi.

Yolculuk var, sınavlar, müttefikler var.

İşte Han Solo'dur, Chewbacca'dır bilmem nedir.

Buradaki derin mağara ne?

Ölüm yıldızı. Ve dönüş ne peki hikayede?

Kahraman olarak ama aynı zamanda henüz tamamlanmamış bir yolculukla.

Bu yapı o kadar bilinçliydi ki Lux ilerleyen filmlerde hatta Campbell'le böyle bizzat görüşüyor ve ikisi uzun uzun sohbetler ediyorlar.

Ya da çok daha yakın bir örnek vereceğim.

Belki... Daha böyle içimizden anlayacağız bunu.

Aslan kral arkadaşlar.

Simba bir gün kral olacak ama babasının ölümünden sorumlu tutularak kaçıyor.

Sıradan o dünyadan kopuş.

Sima ve Pumba ile kaçış hayatı.

Nalan'ın gelişiyle çağrı.

Babasının hayaletiyle yüzleşme.

O derin mağara anı dediğimiz an.

Ve dönüş. Hepsinde aynı iskelet.

Şimdi şunu soracaksınız.

Neden? Neden bu yapı bu kadar evrensel Zeynep?

Şimdi burada Campbell'in cevabı psikanalitik.

Carl Jung'un kolektif bilinç dışı kavramından etkilenmiş kendisi.

Jung neye öne sürüyordu?

Tüm insanlığın paylaştığı ortak semboller ve imgeler olduğunu söylüyordu.

Bunlara da arketipler diyordu.

Campbell de monomik teorisini tam olarak bu zemin üzerine kurdu arkadaşlar.

Yani kahramanın yolculuğu insanlığın evrensel psikolojik deneyimini yansıtıyor.

Doğum, büyüme, ölüm, yeniden doğuş, korku ve cesaret, ayrılmak ve geri dönmek.

Bunlar her insanın yaşadığı şeyler ve bu yüzden bu yapı her insana tanıdık geliyor.

Ama başka bir açıklama daha var ve bu çok daha somut.

Bazılarınız bu açıklamayı çok daha fazla sevecek biliyorum.

Hayatta kalmak için iyi hikayeler anlatmak gerekiyordu arkadaşlar.

Bu kadar yani. Şöyle düşünün burada.

İnsanlık tarihinin büyük bölümünde yazı yoktu.

Bilgi sözlü aktarılıyordu ve sözlü aktarımda hatırlanabilirlik hayati önem taşıyor.

Peki hangi hikayeler hatırlanır sizce?

Tabii ki de duygusal yükü yüksek olanlar.

Tanıdık bir yapıya sahip olanlar.

İşte kahraman, engel, dönüşüm bu üçlü her kültürde tekrar tekrar anlatıldı.

Çünkü işe yarıyordu.

Akılda kalıyordu yani kuşaktan kuşağa da taşınıyordu gayet.

O yüzden de tabii ki de iskelet bu olacaktı.

Yani monomit belki de insanlığın geliştirdiği en başarılı hafıza aracı.

Kesinlikle ve bu araç bugün de işliyor.

Çünkü sinema endüstrisi bunu çok iyi biliyor.

Hollywood'da senaryo yazarlığı kurslarının büyük çoğunluğu kahramanın yolculuğunu öğretiyor.

Bir Hollywood senaristi Christopher Vogler, Campbell'in teorisini film anlatımına uyarladığı The Writer's Journal'da bir kitap yazıyor ve 10 yıllardır bu kitap

bu sektörün ev kitabı gibi kullanılıyor.

Bu bir formül olduğu için mi bu kadar yaygın?

diyeceksiniz. Kısmen evet.

Ama asıl sebep de şu.

Bu formül işliyor arkadaşlar.

Yani izleyici sinemanın karanlığında o koltukta otururken bir şeyler hissediyor.

Bu tanıdık ama aynı zamanda büyülü bir şey.

Ben bunu hissettim yani ya da ben mi de bunu yaşadım hissi.

Bu his gerçekten çok güçlü.

Ama şunu da söylemeden geçemeyeceğim.

Kahramanlığın yolculuğu her hikayeye uymaz.

Ve uymak zorunda da değildir.

Bazı araştırmacılar bu şablonun fazla batı merkezi olduğunu, bazı kültürlerin hikaye anlaşının döngüsel ya da çok daha farklı yapılarda olduğunu söylüyor.

Kempbele yöneltilen eleştiriler de var.

Teorisi hala çok tartışılıyor.

Ama bu tartışma bile onun ne kadar derin bir iz bıraktığını gösteriyor bence.

Ve belki en güzel yanı da şudur bu arada.

Kahramanın yolculuğu sadece kurgu için geçerli değil.

Yani kendi hayatınıza bir bakın söyle.

Bir noktada büyük bir değişim yaşadınız.

Bir şehir değiştirdiniz belki.

Bir ilişkiniz bitti. Bir iş kapısı kapandı.

Bir hastalık geçirdiniz belki.

O anda bilinen dünyanızdan çıktınız.

Karanlık bir dönem geçirdiniz.

Ama bir şeyler öğrendiniz.

Ve döndüğünüzde o aynı insanlara, o aynı hayata ama bambaşka bir göze döndüğünüzde aslında o da bir kahramanın yolculuğuydu.

Belki de monomit bu kadar güçlü çünkü dışarıda değil de içeride bir yerlerde başlıyor.

Ve biz bunu perdenin önünde ya da kitabın sayfaları arasında her seferinde böyle yeniden tanıyoruz.

Bu işi seviyorum ben.

O yüzden bugün Joseph Campbell'in Monomid teorisini ve kahraman yolculuğunu birazcık anlatmak istedim.

Gılgamış'tan Luke Skywalker'a kadar giden bir yolculuk yaptı.

Gerçekten çorba gibi bir bölüm ama ben çok keyif aldım.

Bir de şunu gördük ki insanlık belki pek çok şeyde farklı ama anlattığı hikayenin özünde bir ortaklık var.

Belki de hepimiz aynı yolculuğu yapıyoruz.

Sadece farklı kostümlerle.

Belki de yani. Kim bilir.

Beni dinlediğin için çok teşekkür ederim.

Umarım ki çok keyif almışsındır.

Ben de buradaydım, dinledim.

Zeynep demek istersen bana ulaşabileceğin sosyal medya hesaplarını açıklamalar kısmına bırakacağım.

Kendine çok iyi bak.

Haftaya, cuma görüşmek üzere.