Hiçbir Şey Yapmamak: Tembellik ve Boşluğun Felsefesi

Herkese merhaba, Konuşacak Çok Şey Var podcastına hoş geldiniz.

Ben Zeynep. Bugün sizi hepimizin içten içe yaşadığı, Ama nadiren açıkça konuştuğu bir alana götüreceğim.

Hiçbir şey yapmamak.

Evet, kolaylık başta tembellik gibi gelebilir.

Hatta belki bir suçluluk duygusunu da beraberinde getirebilir.

Ama hiç düşündünüz mü?

Hiçbir şey yapmamak neden bu kadar zor?

Neden boşluk bizde bir eksiklik gibi halkalanıyor?

Ve aslında gerçekten boşta olmak tembel olmak mı demek?

Bu bölümde tembellik kavramının tarihine, felsefesine, toplumun beklentilerine, üretkenliğe saplantılı modern dünyaya, boş zamanın kıymetine, hatta yaratıcı sürecin

bu boş anlardan nasıl beslendiğine uzun uzun bakacağız.

Çünkü bazen durmak sadece yavaşlamak değil, gerçekten yeniden başlamak için tek çaredir.

Biraz sizi de düşünmeye davet edeceğim.

En son ne zaman hiçbir şey yapmadınız ve o hiçbir şey...

Aslında size neler getirdi?

Şimdi derin bir nefes alın.

Çünkü bu bölümde yapacağımız tek şey hiçbir şey yapmalık.

İnsanlık tarihine baktığımızda arkadaşlar tembellik kavramının başından beri bir yargı nesnesi olduğunu görüyoruz.

Çalışmak, üretmek, meşgul olmak bunlar adeta erdemin tanımı gibi yerleşmiş zihnimize.

Oysa Antik Yunan'da özellikle Aristoteles'in düşüncelerine baktığımızda boş zaman, Öğrenme ve düşünme için en uygun zaman olarak kabul edilirdi.

Bu düşünce tabii ki zaman değerini başka bir bakış açısına bıraktı.

Özellikle sanayi devrimiyle birlikte çalışmak sadece bir zorunluluk değil bir değer haline geldi.

Saatlerce üretim bantlarının başında durmak verimlilik ölçütüyle kıymetlendirildi.

Bu verim odaklı yaklaşım da zamanlı bireyin değerinin ne kadar çalıştığıyla ölçer hale geldi.

Bir insanın değerli olması için sürekli bir şeyler yapması gerekiyordu.

Modern çağda da bu baskı başka bir biçimde devam etti.

Bugün elimizden düşmeyen telefonlar, her an bağlantıda olma zorunluluğu ya da bildirim sesleriyle bölünen dikkatimiz, sürekli meşgul olmak neredeyse statüs imgesi

gibi. Yoğunum demek sanki önemli olduğumuzu ima ediyor.

Oysa ki bu yoğunluk bazen bizi asıl ihtiyaç duyduğumuz şeyden uzaklaştırır.

O da durmak.

Evet durmak korkutucu olabilir.

Çünkü durduğunuzda zihniniz konuşmaya başlar.

Ertelenmiş sorular, bastırılmış duygular, yüzleşilmeyen düşünceler ortaya çıkar.

Bu yüzden çoğu insan hiçbir şey yapmamaktan çok kaçınır.

Ama o boşluk belki de en çok ihtiyacımız olan şeydir.

Tıpkı bir toprağın nadasa bırakılması gibi zihninde dinlenmeye, yeniden doğmaya ihtiyacı vardır.

Peki tembellik her zaman kötü müdür Zeynepciğim?

Şöyle ki filozof Bertrand Russell'ın 1932 yılında yazdığı Tembelliğe Özgü adlı eserinde şöyle bir argüman var.

Diyor ki insanların büyük çoğunluğu gereğinden fazla çalışıyor ve Bu aşırı çalışmanın sonucu olarak dünya çok mutsuz ve çok huzursuz.

Ona göre boş zaman uygarlığın ilerlemesi için çalışmaktan daha fazla şey sağlıyor.

Çünkü boşluk...

Düşüncenin, sanatın, hayal gücünün kaynağı.

Russell'ın bu fikri yaratıcı süreçle de çok ilişkili zaten.

Yani birçok sanatçı, yazar, düşünür.

Bunlar üretme sürecinde boş anlara ihtiyaç duyarlar.

O anlar görünüşle tembel gibi görünse de aslında zihnin derin düşünmeye başladığı anlardır.

Hani Tolstoy sabah yürüyüşlerini, hikayelerini kurgularmış ya.

Ya da Einstein işte bulaşık yıkarken ya da tek başına otururken düşünce deneylerine dalarmış.

Steve Jobs hiçbir şey yapmadan saatlerce düşünmenin yaratıcı sürecin en önemli parçası olduğunu savunuyor.

Bugünün dünyasında bu boşlukları alan tanıma giderek zorlaşıyor.

Yani sabahları gözümüzü açar açmaz elimiz telefona gidiyor mesela.

Boşta kalmaktan korkuyoruz sanki.

Toplu taşımada, yürürken, sıra beklerken hep telefon elimizde.

Sürekli bir şeyler izliyoruz, dinliyoruz, kaydırıyoruz, tıklıyoruz.

Oysa ki bu uyaran bombardımanı zihnimizi sürekli tetikte tutarak bizi gerçek boşluktan uzaklaştırıyor.

Boşluk dediğim şey sadece dikkat dağıtıcı unsurlardan arınmak da değil.

zaman da içsel sessizliğimize de izin vermek demek.

Bu sessizlik ilk başta huzursuz edebilir dediğim gibi çünkü alışık değiliz.

Ama zamanla o sessizlikte kendinizi duymaya başlarsınız.

Gerçek ihtiyaçlarınızı, bastırdığınız duyguları, neye özlem duyduğunuzu, kim olduğunuzu ve belki de ilk kez gerçekten var olduğunuzu hissedersiniz.

Bu noktada bence şu soruyu sormak çok önemli.

Tembellik dediğimiz şey gerçekten bir şey yapmamak mı yoksa görünürde bir şey yapmıyorken aslında zihinsel bir yeniden yapılanma sürecinde olmak mı?

Belki de tembellik toplumsal tanımından çok daha değerli bir içsel süreçtir.

Ve aslında mesele sadece tembellik yapmak da değil.

Mesele o tembelliğin içinde bir alan yaratmak.

Kendinle baş başa kalabileceğin, düşüncelerinin şekillenebileceği, fikirlerinin doğabileceği bir alan.

Yani bugün boş durduğunuz o birkaç saatte belki bir hafta sonra sizi dönüştürecek bir kararın ilk tohumunu atmış olabilirsiniz.

Sadece henüz farkında değilsiniz.

Çünkü hiçbir şey yapmamak bazen zihnin en derininden gelen sesleri duymanızı sağlar.

Ve o sesler yoğunluk içinde susturduklarımızdır çoğu zaman.

Yani bir düşünün.

En iyi fikirlerin, en yaratıcı ilhamların geldiği anları düşünün.

Genellikle hiçbir şey yapmadığınız anlarda denk gelmiyor mu?

Belki duş alırken, belki yürürken ya da sadece tavana bakarken.

Beyniniz meşgul edilmediğinde kendini özgü bir biçimde çalışmaya başlıyor.

Hatta buna default mode network deniyor.

Yani beyin aslında boş kaldığında da aktif.

Ama bu aktivite bilinçli düşünceden ziyade içe dönük bir zihin gezinmesi gibi.

Yani hayal kurmak, geçmişe gitmek, geleceği düşünmek, bir fikri farklı açılardan tartmak belki.

Bunların hepsi hiçbir şey yapmıyorken mümkün oluyor.

İşte bu yüzden hiçbir şey yapmamak aslında bir şey yapmaktır.

Çünkü bu anlarda hayatla kurduğumuz ilişki yeniden biçimleniyor.

Ne istediğimizi ne istemediğimizi daha iyi anlıyoruz.

Şöyle düşünmek gerekiyor.

Sürekli koşuşturan biri ne için koşuşturduğunu sorgulamıyor.

Ama bir an durup hiçbir şey yapmadığında o sorgulama başlıyor.

Diyor ki yani nereye gidiyorum?

Bunu neden yapıyorum? Bu bana gerçekten iyi geliyor mu?

gibi sorular beliriyor.

Ve işte o sorular dönüşümün başladığı yerdir arkadaşlar.

Hiçbir şey yapmamanın felsefesi aslında bu soruları alan açmak.

O boşluğun içinde kaybolmak değil.

Aksine o boşlukla barışmak.

Kendimize o kadar az alan tanıyoruz ki.

Yani üretmeliyiz, çalışmalıyız, faydalı olmalıyız baskısıyla yaşarken hiçbir şey yapmamak neredeyse bir suç gibi hissettiriliyor.

Ama o çemberlik anları sistemin dışında var olabildiğimiz nadir zamanlar.

Ve bu da bizi çok özgürleştiriyor.

O yüzden bu bölümü dinliyorsanız belki de sizin de böyle bir durmaya, hiçbir şey yapmamaya, o boşluğu anlamaya ihtiyacınız vardır.

Ve bazen de kendinize izin vermek en devrimci eylem olabilir.

Yani o gün hiçbir şey yapmamak.

Kendinizi koltukta uzanırken bulmak ya da saatlerce bir pencere kenarına bakmak.

Belki de bu dünyada üretmeye, başarmaya, yetişmeye bu kadar koşullandırılmışken bugün hiçbir şey yapmayacağım ya diyebilmek.

En güçlü hayırlardan biri bence.

Çünkü bu dış dünyaya değil iç dünyaya kulak vermek gibi.

O yüzden kendine boşluk tanımak sadece dinlenmek değil de aynı zamanda kendini duymak, duygularını fark etmek ve yeniden toparlanmak anlamına geliyor.

Dilerseniz biraz da doğu felsefelerinin boşluk anlayışına bir bakalım.

Özellikle Taoizm'de eylemsizlik ya da doğal akışa teslim olmak kavramları çok önemli bir yer tutuyor.

Lao Tzu'nun Tao Te Ching adlı metninde sıkça geçen bir fikir var.

O da şu. Hiçbir şey yapmamak yoluyla her şeyi yapmak.

Bu dışarıdan bakıldığında pasiflik gibi görülebilir ama aslında en derin hareket bazen hareketsizliktir.

Tao su gibidir. Akar, yolunu bulur ama asla zorlamaz.

İşte biz de yaşayalım. Bu

dengeyi kurabildiğimizde yani bazen durmayı teslim olmayı öğrenebildiğimizde o zaman asıl gücümüzün ortaya çıktığını söylüyorlar.

Zen budizmde ise oturmak başlı başına bir pratik zaten.

Zazen adı verilen bu meditasyon aslında hiçbir şey yapmamak üzerine kurulu.

Amaç bir şeyi başarmak değil, bir hedefe ulaşmak da değil.

Sadece oturmak.

Ve o oturuşta zihni izlemek, dalgalanışlarını fark etmek.

Bu bize şunu öğretiyor.

Eylemsizlik de bir farkındalık biçimidir.

Oturmak da bir seçimdir.

Ve bu seçim bizi kendi iç gerçeğimize yaklaştırabilir.

Çünkü hep bir şeyler yaparken değil, bazen de hiçbir şey yapmazken tanırız kendimizi.

Peki ya yaratıcılık?

Zeynep'cim. Yani aslında ilginçtir ki yaratıcı insanların neredeyse tamamı boş anların gücüne inanıyor.

Einstein en iyi fikirlerin böyle anlarda işte bisiklete binerken, bir işle uğraşırken geldiğini söylemiş.

Rowling de keza öyle.

bölümde konuşmuştuk.

Bir tren yolculuğunda hiçbir şey yapmadığı bir sırada aklına geliyor.

Boşluk zihnin oyun alanıdır arkadaşlar ve sürekli olarak bir işle meşgul isek o alan kapanır.

Bu yüzden bazen hiçbir şey yapmamak aslında zihni oyun oynayabileceği, yeni bağlantılar kurabileceği bir alan açmak demektir.

O alansa Bazen hayatımızı değiştiren fikirlerin doğduğu yer olabilir.

Sembellik kavramına geri dönersek, kelime olarak bile üzerimize şöyle bir suçluluk duygusu gibi çöküyor değil mi?

Ama neden? Tembel olmak neden bu kadar kötü bir şeymiş gibi öğretiliyor bize.

Belki de sorun tembelliğin tanımında olabilir.

Gerçek tembellik hayattan kaçmak değil midir?

Ama bazen hiçbir şey yapmamak hayatta daha çok temasta olmak anlamına da gelmez mi?

Yani bir ağacın gölgesinde oturmak, gökyüzünü izlemek, düşünmeden yürümek.

Bunlar da hayatın içindedir ve bu anlarda bir şey yapmadığımız için değil, olduğumuz için değerlidir.

Walter Benjamin der ki, hiçbir şey yapmamak, zamanı bir sanat biçimi olarak saygı göstermektir.

Çok etkileyici değil mi?

Yani bu bakış açısıyla boş durmak zamanın içinde amaçsızca salınmak değil de aksine böyle zamanı derinlemesine hissetmek anlamına geliyor gibi.

Bize sürekli verimli ol, zamanı inanılmaz iyi kullan diyen sistemin tam aksine Benjamin zamanla dost ol diyor.

Onu harcamaya değil onunla var olmaya davet ediyor.

Bu çağda... Bir yere oturup hiçbir şey yapmamak bir nevi isyandır arkadaşlar.

Çünkü sistemin ritmine uymamayı seçmek demek oluyor bu.

Hatta biraz da modern dünyanın bizi nasıl bir döngüye soktuğunu konuşalım.

Her sabah uyanıyoruz, yapmamız gereken şeylerle dolu bir liste var.

İşe git, maillere cevap ver, alışveriş yap, faturaya yatır, sosyal medyada aktif ol.

gibi gibi. Hatta dinlenmek bile performansa dönüştü.

Bugün yoga yaptım.

Kendime iyi baktım. Kendimi ödüllendirdim.

Evet bunlar güzel şeyler ama yine de bir şey yapmak bu.

Oysa ki hiçbir şey yapmamak bu verimli olma takıntısını durdurmak için birebir.

Çünkü bazen bedenin değil zihnin yorgunluğu daha büyük oluyor ve zihnin dinlenmesi için illa bir planın olması gerekmiyor.

Bazen Sadece durmak yeterlidir.

Burada çocuklara bakın mesela.

Hani gün boyunca oynuyorlar, hayal kuruyorlar, bir taşın peşinden koşuyorlar belki saatlerce.

Onlar için hiçbir şey yapmamak bile bir oyun.

Çünkü dünyayı keşfetmenin yolu sadece yapmaktan geçmiyor.

Biz büyüdükçe bu boş zamanları işe yaramaz saymaya başladık.

Oysa ki belki de en kıymetli zamanlarımız tam da o anlardaydı.

Belki siz de bunu dinlerken hatırlıyorsunuzdur.

İşte bir yaz günü pencereyi açıp dışarıya baktığınız o uzun öğleden sonrayı hatırlayın.

Ya da hiçbir şey yapmadan geçen bir tatil gününü.

İşte o anlar kayıp değil.

Aksine seni sen yapan molalar onlar.

Burada biraz da boşluğun getirdiği özgürlükten bahsetmek istiyorum.

Çünkü hiçbir şey yapmamak aynı zamanda bir özgürlük biçimidir.

Seni bir yere çağıran yok, senden bir şey bekleyen yok.

Zaman tamamen sana ait.

Ne kadar büyük bir lüks aslında bu.

Tüm dünya üretmek, çalışmak, koşturmak için çabalarken sen bir köşede oturup sadece var oluyorsun.

Yargılanmadan, kıyaslanmadan, yarışa girmeden.

Hayatın en hakiki anlarından biri belki de bu.

Çünkü sadece olduğun halinle kabul edildiğin, hiçbir şey yapmadığın ama yine de değerli hissettiğin anlar.

İçsel özgürlüğün ta kendisi olabilir.

Ve bu da kendisiyle barışmış bir insanın işaretidir.

Bu özgürlük hali şu anki toplumun dayattığı o üretkenlik kültürünün tam zıttı aslında.

Çünkü sürekli yapmalısın, başarmalısın, daha çok üretmelisin baskısı altındayız.

Ben bu sıralar ajanda videoları vs.

paylaştığımda ve bazen boş sayfalar da olabilir dediğimde bana nasıl mesajlar geldiğini bakın tahmin edemezsiniz.

İnsanlara böyle şeyler söylememem gerektiğini anlatan, işte disiplinin çok önemli olduğunu, boş bir sayfanın tüm aslında zinciri kopardığını söyleyen mesajlar alıyorum.

Sadece sormak istiyorum.

Neden ya? Kime neyi kanıtlamaya çalışıyoruz?

Bir gün hiçbir şey yapmadan geçirdiğimizde neden suçluluk hissediyoruz?

Ben cevaplayayım. Çünkü sistem verimliliği değerleşleştirdi.

Üretmeyen değersiz gibi gösterildi.

Oysa insanın değeri yaptığı işle ölçülmez.

İnsan sadece olduğu için değerlidir zaten.

Bunu unutmamak gerekiyor.

Ve bunu hatırlamanın yolu da bazen sadece durmak, oturmak.

ve hiçbir şey yapmamaktan geçiyor.

Bazen kendimizi o kadar kaptırıyoruz ki yapılacaklar listesine.

Bir günü tamamladığımızda sadece üzerine çizdiğimiz maddelere bakıyoruz.

Bugün ne yaptım? Sorsunun cevabı hep dışa dönük.

Şunu yazdım, bunu gönderdim, şu toplantıya girdim.

Ama bugün ne düşündüm?

Neyi hissettim?

Neyi fark ettim?

Bu soruları sormuyoruz kendimize pek.

Çünkü düşünmek için durmamız gerekiyor ve biz durmaktan çok korkuyoruz.

Halbuki gerçek üretim önce içte başlıyor.

O boşluk iç sesimizi duymamızı sağlıyor.

Ve oradan doğan fikir, yazı, üretim mesela çok daha sahici, çok daha insani oluyor.

Bir düşünün, en son ne zaman hiçbir şey yapmadan bir saat geçirdiniz?

Hani gerçekten ekrana bakmadan, kulaklık takmadan, kitap bile okumadan sadece kendinizde kaldığınız bir saat.

Büyük ihtimalle hatırlamakta zorlandınız.

Çünkü modern dünyada böyle zamanlar neredeyse boşa harcanmış sayılıyor.

Oysa zihnimizin buna gerçekten çok ihtiyacı var.

Tıpkı vücudun uykuya ihtiyacı olduğu gibi hiçbir şey yapmamak da zihnin uykusudur.

Ve dinlenen bir zihin daha berrak, daha yaratıcıdır, daha dengelidir.

Peki o zaman kendinize bu alanı açmak için neler yapabiliriz Zeynep'cim?

Belki de her gün sadece 15 dakika bile olsa tamamen kendinize ayırabilirsiniz bu sessizliği.

Takvime yazılmamış, kimsenin ulaşamayacağı bir zaman dilimi ne bir iş için, ne bir görev için, sadece var olmak için.

Belki bir pencere kenarında oturmak, belki bir yürüyüş yapmak, belki de sadece gözlerinizi kapatıp düşünmek.

Bu eylemsizlik bir tür eylemdir aslında.

İçsel dünyanıza temasa geçmek için çok bilinçli bir adım bu.

Yani arkadaşlar bazen hiçbir şey yapmamak tam da yapılması gereken şeydir.

Tıpkı dediğim gibi bir toprağın her yıl ekilmeden dinlenmeye bırakılması gibi.

Tıpkı bir müzikteki duraklamanın melodiyi daha anlamlı hale getirmesi gibi.

Tıpkı bir dost sohbetinde konuşmadan geçen anların bile bir şey anlatması gibi.

Belki de bu yüzden kendimize hiçbir şey yapmamak için küçük molalar vermeliyiz.

O molalarda yeniden yönümüzü bulabilir, nereye gittiğimizi sorgulayabiliriz.

Ve işte şimdi bu bölümün sonuna gelirken küçük bir davet bırakmak istiyorum size.

Sadece 15 dakika hiçbir şey yapmayın.

Elinizdeki telefonu bırakın, ekranları kapatın, mümkünse dışarı çıkın.

Bir ağaca bakın, bir gökyüzüne bakın, sessizliğe bakın.

Belki içinize bir şeyler kıpırdar, belki de sadece bir huzur duygusu gelir.

Ne olursa olsun o 15 dakika tamamen size ait olacak.

Çünkü bazen hiçbir şey yapmamak kendiniz için yapabileceğiniz en büyük şeydir.

Beni dinlediğiniz için çok teşekkür ederim.

Umarım ki keyifli bir sohbet olmuştur.

Ben de buradaydım dinledim demek isterseniz tüm sosyal medya hesaplarımı açıklamalar kısmına bırakıyorum.

Diğer podcast'ime de mutlaka beklerim.

Kendinize çok iyi bakın.