Ortadoğu'nun Sınırlarını Çizen Kadın Gertrude Bell’in Hikayesi

Selamlar Hayalperest'in Sesi podcast kanalına hoş geldiniz.

Ben Melis. Bugün sizlerle tarihin en tartışmalı kadınlardan birinin hayatını konuşacağız arkadaşlar.

Bu bölümde anlatacağımız kişi sıradan bir tarih karakteri değil.

Hatta sıradan bir kadın hiç değil.

Çünkü o yalnızca yaşadığı dönemin tanığı olmadığı, yaşadığı dönemi şekillendiren bir kadın oldu.

Belki de bugün Orta Doğu haritasına baktığımızda gördüğünüz bazı sınırların oluşmasına katkı sağlayan kişilerden biriydi.

Belki de milyonlarca insanın kaderini değiştiren kararların alınmasında onun hazırladığı raporlar masaların üzerindeydi.

Kimileri ona arkeolog dedi, kimileri gezgin, kimileri diplomat, kimileri ise doğrudan ona casus dedi.

Adı Gertrude Bell.

Ve onun hikayesi aslında yalnızca bir kadının hikayesi değil.

Bu hikaye aynı zamanda İngiliz İmparatorluğu'nun yükselişinin, Osmanlı Devleti'nin gerileyişinin ve modern Orta Doğu'nun şekillenmesi sürecinin de hikayesi.

Bir Türk olarak Getrut Bey'in yaptıklarını doğru bulmam tabii ki de mümkün değil.

Çünkü yaptığı çalışmalar büyük ölçüde İngiliz İmparatorluğu'nun çıkarlarına hizmet etti.

Ve bu çıkarlar çoğu zaman Osmanlı Devleti'nin de zararına oldu.

Fakat aynı zamanda şunu da kabul etmek gerekiyor.

Bu kadın olağanüstü derecede çalışkan, disiplinli ve zeki bir insandı.

Rakiplerimizi anlamak bazen dostlarımızı anlamaktan daha öğretici olabilir.

İşte bugün biz de bunu yapacağız arkadaşlar.

Yıl 1868.

Sanayi devriminin tüm gücüyle ilerlediği İngiltere.

Dünyanın dört bir yanında İngiliz bayrakları dalgalanıyor.

Londra adeta dünyanın kalbi gibi atıyor.

İngiliz İmparatorluğu'nun üzerinde güneş batmayan imparatorluk olarak anıldığı yıllar.

Tam adıyla Gertrude Margaret Loftin Bell işte böyle bir dönemde dünyaya geliyor.

Ailesi sıradan bir aile değil.

Babası Tom's Hawk Bell dönemin önemli sanayicilerinden biri ve oldukça varlı bir insan.

Bugün bazı insanların hayata birkaç adım önde başladığını söyleriz ya, Gertrude Bell birkaç adım değil belki de birkaç kilometre öteden başlamıştı.

Ama bu durum tek başına başarı getirmedi.

Tarihte çok zengin ailelerde doğup unutulmuş binlerce insan var.

Gertrude Bell'i farklı yapan şey yalnızca sahip olduğu imkanlar değil.

Onu farklı yapan bu imkanları bilgiye, eğitime ve etkiye dönüştürebilmiş olmasıydı.

Gertrude Bell henüz 3 yaşındayken annesini kaybetti.

Bunun üzerine babası Thomas Bell birkaç yıl sonra seçkin bir aileden olan oyun yazarı Florence Olive ile evlendi.

Üvey annesi Florence, Gertrude'un yetişmesinde oldukça önemli bir rol oynadı.

Dönemine göre iyi eğitimi almış, edebiyatla yakından ilgilenen bir kadındı.

Bu nedenle Gertrude küçük yaşlardan itibaren kitaplarla iç içe büyüdü.

Tarih okumayı sevdi, farklı kültürlere ilgi duydu ve bitmek bilmeyen bir merak geliştirdi.

Fakat burada dönemin şartlarını da unutmamak gerekiyor.

19. yüzyılın sonlarında Avrupa'nın birçok ülkesinde kadınların eğitim, siyaset ve çalışma hayatındaki hakları neredeyse yoktu.

Üniversite eğitimi alabilen kadın sayısı çok azdı.

Böyle bir dönemde iyi bir eğitim almak ve toplumun kadınlardan beklediği kalıpların dışına çıkmak hiç de kolay değildi.

Gertrude Bell ise tam da bu zorlukların içinde yetişen sıra dışı kadınlardan biri olacaktı.

Gertrude Bell 17 yaşına kadar eğitimini evinde aldı.

O dönemde varlıklı ailelerin çocuklarına özel öğretmenler dersi veriyordu ve Gertrude Bell de küçük yaşlardan itibaren oldukça iyi bir eğitim alma fırsatı yakaladı.

17 yaşına geldiğinde hayatının yönünü değiştirecek önemli bir adım attı.

Dönemin en prestijli eğitim kurumlarından biri olan Oxford Üniversitesi'ne kabul edildi.

O yıllarda üniversite eğitimi alan kadın sayısı son derece azdı.

Bu nedenle Oxford'a girebilmek bile başlı başına büyük bir başarıydı.

Gertrude Bell Oxford'da tarih eğitimi aldı.

Üstelik sıradan bir öğrenci de değildi.

Bölümünü birincilikle bitiren ilk kadınlardan biri olmayı başardı.

Fakat tüm bu başarısına rağmen önünde aşamayacağı tek bir engeli vardı o da kadın olması.

O yıllarda Oxford Üniversitesi kadın öğrencilerin derslere katılmasına ve sınavlara girmesine izin veriyordu.

Ancak resmi diploma vermiyordu.

Düşünsenize okulun en başarılı öğrencilerinden biri oluyorsunuz.

Hatta bölümünüzü birincilikle bitiriyorsunuz.

Ama sırf kadın olduğunuz için mezuniyet diplomanızı alamıyorsunuz.

Ve bunlar o dönemin en gelişmiş ülkelerinden biri olarak görünen İngiltere'de yaşanıyor arkadaşlar.

Oxford Üniversitesi'nden mezun olduktan sonra Gertrude Bell'in önünde birçok seçenek vardı.

İsterse akademik bir kariyer yapabilir, İngiltere'de rahat ve konforlu bir hayat sürebilirdi.

Ama onun hayali Avrupa tarihiyle sınırlı değildi.

Asıl ilgisini çeken yer binlerce yıllık medeniyetlerin doğduğu topraklardı.

Sümerler Asurlular, Babililer, Hititler, Urartular, Firikler.

Kısacası Anadolu ve Mezopotamya'nın kadim uygarlıkları onun için adeta bitmek bilmeyen bir araştırma alanıydı.

Bu merakı onu yalnızca kitapların arasında bırakmadı ve yollara düşürdü.

İngilizce zaten ana diliydi.

Bunun yanında Fransızca, Almanca, Arapça, Farsça ve Türkçe başta olmak üzere birçok dili öğrenmeye başladı.

Gittiği coğrafyaların insanlarıyla tercümana ihtiyaç duymadan konuşabiliyor, tarihi metinleri mümkün olduğunca kendi dillerinden okuyabiliyordu.

Bu da onu dönemin birçok araştırmacısından farklı tutuyordu.

Arkeoloji ise onun en büyük tutkularından biriydi.

Anadolu'nun ve Mezopotamya'nın dört bir yanını dolaştı.

Hitit kalıntılarını incelemek için Çorum ve çevresine gitti.

Van'da Urartu medeniyeti üzerine araştırmalar yaptı.

Filik uygarlığının izlerini takip etti.

Çektiği fotoğraflar ve tuttuğu ayrıntılı notlar bugün bile tarihçiler için önemli kaynaklar arasında kabul ediliyor.

Osmanlı topraklarını da defalarca ziyaret etti.

İstanbul'a, Bursa'ya ve Çanakkale'ye geldi.

1909 yılında yaşanan 31 Mart vakası sırasında İstanbul'da bulunuyordu.

Olayları yakından gözlemledi, fotoğraflar çekti ve ayrıntılı notlar tuttu.

Bugün bile Google görsellerde 31 Mart dediğimizde çıkan bazı fotoğraflar Getrutbel'e ait arkadaşlar.

Getrutbel'in doğuya olan ilgisinin dönüm noktalarından biri ise İran yolculuğu oldu.

Oxford'dan mezun olduktan sonra diplomatik görevde bulunan akrabalarını ziyaret etmek amacıyla İran'a gitti.

Fakat bu ziyaret kısa bir sürede keşif yolculuğuna dönüştü.

İran'ın tarihine, kültürüne ve edebiyatına büyük bir hayranlık duydu.

Farsçasını geliştirdi, hafızı ve sadeyi özgün metinlerden okudu.

Hatta Hafız'ın şiirlerinden çeviriler bile yaptı.

Onun için Doğu yalnızca gezilecek bir coğrafya değil, anlaşılması gereken büyük bir medeniyetti.

Bu merakı onu Anadolu'nun farklı şehirlerine de getirdi.

Konya'da Mevlana Celalettin Rumi üzerine araştırmalar yaptı.

Tasavvuf kültürüne ilgi duydu ve eserlerinde bu gözlemlerine de yer verdi.

Getrutbel'in yaptığı bütün bu yolculuklar yalnızca bilimsel bir meraktan ibaret değildi.

zamanla Osmanlı coğrafyasını öyle ayrıntılı tanımaya başladı ki bölgenin tarihini, kültürünü, yapısını ve insan ilişkilerini adeta ezbere biliyordu.

Mezopotamya'da arkeolojik araştırmalar yapabilmek için dönemin Osmanlı yönetiminden izin aldı.

Hatta Sultan 2. Abdülhamit'in de bu çalışmaların bilimsel amaç taşıdığı düşüncesiyle Getrutbe'le gerekli izinleri verdiği biliniyor.

O günün şartlarında kimse onun ilerleyen yıllarda İngiliz devleti adına bir casusa dönüşeceğini tahmin edemezdi.

Şunu söylemek gerekiyor arkadaşlar.

Gertrude Bell gerçekten iyi yetişmiş bir tarihçiydi ve gerçekten de başarılı bir arkeologtu.

Fakat yıllar içinde sahip olduğu bu bilgi birikimi yalnızca akademik çalışmalar için kullanmadı.

İngiliz devleti onun bölgeyi ne kadar iyi tanıdığını, insanları ne kadar iyi tanıdığını fark etti ve işte bu noktadan sonra Getrut Bel'in hayatında yeni bir dönem başladı.

Arabistan ve o bölgelere giderek aşiret reisiyle görüşüyor, Osmanlı yöneticileriyle temas kuruyor, Arap kabilelerinin sosyal yapısını inceliyordu.

Dürziler Osmanlı devletine karşı isyan çıkarttıklarında Dürzi bölgesine girmek istedi ve Osmanlılar izin vermeyince yanındaki Fettah isimli yardımcısına sahte izin belgesi düzenleterek

o bölgeye girdi.

Ve bir süre sonra Arapların kendi arasındaki iç çatışmalarında taraf tutmaya başladı.

Hatta öyle ki bazı kaynaklarda Hz.

Muhammed'in soyundan gelen Haşmi ailesiyle yakın ilişkiler kurduğu ve bu çevre tarafından saygı gördüğü ifade ediliyor ve hatta onlardan ümmetin annesi lakabını aldığı bile geçiyor.

Ama sorun şu ki bu kadın Hristiyan arkadaşlar fakat Müslüman gibi yaşıyor.

Yine bazı kaynaklarda Şöyle bir bilgi geçiyor kendisinin söylediği ile ilgili.

O kadar çok Müslümanların arasında kaldım ve o kadar çok İslam'ı yaşadım.

Kendimi Müslüman gibi anlattım ki hiç kimse yokken tek başımayken bile gece namazları kılıyordum diyor.

Kendi yalanına en çok kendisini inandırmış gece namazları kılarken kendimi buluyordum diyor.

Bu denli bir motivasyonla Arapların ve Müslümanların arasına girmiş arkadaşlar siz düşünün.

Bazı tarihçiler bu bilginin doğruluğunu reddetse de bazı kaynaklarda da geçiyor.

Geç Rütbel yalnızca bölgeleri ve şehirleri bilmiyordu, insanları da çok iyi tanıyordu.

Hangi aşiretin kiminle anlaşamadığını, hangi liderin Osmanlı yönetimine bağlı olduğunu, kimin İngilizlerle iş birliğine sıcak baktığını hepsini tek tek öğreniyor, bunları ayrıntılı

raporlar halinde İngiliz makamlarına gönderiyordu.

Mustafa Kemal Atatürk'ün Suriye-Filistin cephesindeki faaliyetlerinde de o bölgedeki Arapları her konuda çok iyi tanıdığı için Arapları organize etmiş ve isyan çıkmasını sağlamıştır.

Bölgedeki Arapların İngilizlerle anlaşma yapmasında da Getrutbel oldukça etkili olmuştur arkadaşlar.

Sonrasını biliyorsunuz zaten biz o cephede savaşı kaybettik.

Aynı süreçte bir de Thomas Edward Lawrence var arkadaşlar.

Kısaca ondan da bahsetmek istiyorum.

Lawrence, Birinci Dünya Savaşı sırasında Osmanlı İmparatorluğu'na karşı Arapları kışkırtan, örgütleyen ve yöneten ünlü bir İngiliz subayı, arkeolog ve casus olarak biliniyor.

Oxford'da tarih eğitimi alan Lawrence, savaştan önce Orta Doğu'da arkeolojik kazılara katılmış, bu süreçte bölgeyi, coğrafyayı ve Arap aşiretlerini yakından tanıyarak İngiliz

istihbaratı için bilgiler toplamıştır.

1916 ve 18 yılları arasında Arap kabilelerini Osmanlılara karşı birleştirmede kilit rol oynamış, bedevi kıyafetleri giyerek gerilla taktikleriyle Osmanlı

'nın ikmal hatları üzerinde özellikle Hicaz Demiryolu'na büyük zararlar vermiş.

Savaş sonrasında İngiliz hükümetine de danışmanlık yapmıştır.

Lawrence'den neden bahsettim arkadaşlar hemen onu açıklayayım.

Lawrence ordudan geliyor ve özel olarak yetiştirilmiş eğitim almış bir casus.

Ama öyle ki özellikle Orta Doğu'daki faaliyetlerinde Gertrude Bell'den eğitim alıyor arkadaşlar.

Gertrude Bell ünlü casus Lawrence'e bile eğitim veren bir isim.

Savaş sonrasında Osmanlı İmparatorluğu'nun bölgeden çekilmesiyle birlikte Orta Doğu'da yeni bir düzen kurulmaya başlandı.

1920'li yıllarda Irak'ın İngiliz bandası altına girmesi ve ardından 1921'de Faysal'ın Irak Kralı olması ile ilgili de Gertrude Bell İngiliz hükümetine çeşitli raporlar

ve yazılar sunmuş ve bunun sonucunda da Irak Kralı Faysal olmuştur.

Bazı tarihçilere göre bugünkü Irak ve Lübnan haritasının da Getrutbel tarafından çizildiği söyleniyor arkadaşlar.

Getrutbel sadece Orta Doğu'da yaşamamış neredeyse bütün dünyayı gezmiştir.

İsviçre'den Afrika'ya, Efes Harabelerine, Kuşadası'na, Antalya'ya, Muğla'ya, İzmir'e, Isparta'ya, antik bölgelerin tamamına giden Ayrıca Van, Çatalhöyük

ve Çoruba bile gitmiş bir isim arkadaşlar.

Bütün dünyayı gezmiş ama en çok Arabistan'da yaşamıştır.

Sadece Diyarbakır'da en az 60 tane fotoğraf çekmiştir.

Şehirlerin her bir yanını, insanların giyimini, kuşamını, tarihi eserler üzerindeki simgeleri hepsini kayıt altına almış.

1900'lü yılları düşündüğümüzde bunlar gerçekten çok olağanüstü şeyler.

Abdülhamid Han'la tanıştığı ve hatta onun da resimlerini çektiği bazı kaynaklarda yer alıyor.

İngiltere'yi merkeze alarak Japonya ve Kore'ye uzak doğu diyen ve bugünkü Orta Doğu terimini de Gertrude Bell kullanmıştır arkadaşlar.

Getrutbel 1920'li yıllarda Irak'ın siyasi yapılanmasında aktif rol aldıktan sonra giderek daha sessiz bir döneme çekilir ve 1926 yılında aşırı dozlu

uyku ilacı alarak hayatını kaybetmiştir.

Cenazesi Bağdat'ta İngiliz mezarlığına defnedilmiştir.

Getrutbel ile ilgili çok ilginç bir bilgiye daha rastladım arkadaşlar.

Bazı kaynaklar bu bilgiyi doğru kabul ediyor ama bazı kaynaklar reddediyor.

O dönemde İngiltere'de kadın hakları özellikle de kadınların seçme ve seçilme hakkı ciddi şekilde tartışılan bir konuydu.

Bu süreçte Gertrude Bell kadınların eğitimsiz olduğunu ve bu nedenle seçme ve seçilme hakkına sahip olmamaları gerektiğini, kadının görevinin çocuk doğurarak annelik yapmak

olduğunu savunmuş. Hatta kadınların oy kullanmasını destekleyen kuruluşlara karşı çıkan derneklerde yer almıştır.

Bu bilgiye çok şaşırdım arkadaşlar.

İnsan ister istemez şunu düşünüyor.

Bu kadar güçlü, bu kadar bağımsız hareket eden bir kadın, kadınların siyasi hakları konusunda nasıl böyle bir görüşe sahip olabilir?

Gerçekten burası bana çok ilginç geldi.

Bu arada Gertrude Bell'in hayatını daha yakından, daha detaylı ve farklı bir bakış açısıyla okumak isterseniz Sınırları Çizen Kadın İngiliz Casus Gertrude Bell adlı kitap oldukça detaylı bir şekilde anlatıyor.

İlgilenen varsa onu da okumanızı tavsiye ederim.

Getrutbel'in hayatı genel hatlarıyla bu şekildeydi arkadaşlar.

Yaptığı işler çoğu zaman tarihte bizim aleyhimize sonuçlar doğurmuş olsa da bir insanın özellikle de o dönemde bir kadının bu kadar cesur, kararlı ve sınırları zorlayarak hareket edebilmesi

gerçekten çok ilginç ve dikkat çekici.

Bir bölümün daha sonuna geldik arkadaşlar.

Spotify ve diğer uygulamalar üzerinden beni takip etmeyi unutmayın.

Bir sonraki bölümde görüşmek üzere.

Kendinize iyi bakın, hoşça kalın ve en önemlisi de mutlu kalın.