Candide ya da İyimserlik | Bahçeni Yetiştir 🌱

Merhabalar, Dinlence Podcast''ta hoş geldiniz.

Ben Azime. Bugün, dünya edebiyat tarihinin en önemli duraklarından birine, Walter'in dünyayı çok etkilemiş olan o meşhur eseri Candide'ye kısa bir yolculuk yapacağız.

Çoğumuz bu kitabın adını duymuşuzdur.

Candide, dünya edebiyatının en önemli eserlerinden biri ve birçok eleştirmen tarafından bir başyapıt olarak kabul ediliyor.

Bunun ne kadar önemli bir eser olduğunu...

Kitabı okuyunca bir kez daha fark ettim.

Oldukça dikkat çekiciydi.

Kitabı İş Bankası Kültür Yayınları'ndan Candid ya da İyimserlik adıyla bulabilirsiniz.

Farklı yayın evlerinden de basılıyor sanırım ama Devrim Çetin Kasap'ın Fransız Aslı'ndan çevirisiyle İş Bankası Kültür Yayınları'ndan edinmeniz tavsiyemdir.

Öncelikle Candid'den biraz bahsedelim istiyorum.

Candid aslında Alman filozof Leibniz'in iyimserlik felsefesine yöneltilmiş bir eleştiri.

Hikayemiz ana karakterimiz Candid'in bitmek bilmeyen bir arayışıyla başlıyor.

Candid kitabın başından sonuna kadar dünyanın sırrını ve hayatın anlamını bulabilmek için neredeyse bütün dünyayı dolaşıyor.

Başına gelmeyen kalmıyor.

Pek çok zorlukla ve tartışmayla karşılaşıyor.

Ancak aradığı o nihai cevap çıktığı bu uzun yolculuğun sonunda saklı.

Hikayemizin kahramanı Candid son derece saf, temiz kalpli ve iyi niyetli bir genç.

Hocası Dr. Pangdos ise Lebniz'in iyimserlik anlayışının ete kemeye bürünmüş hali.

Pangdos en korkunç felaketler yaşanırken bile her şey yolunda bu ilahi planın harika bir parçası diyor.

Yani mümkün dünyaların en iyisi felsefesi var Pangdos'un ve sürekli olarak her şey en iyisi için gerçekleşir.

Mümkün dünyaların en iyisi düşüncesini savunuyor ve bunu tekrar ediyor.

Candide'de yaşadığı maceralar boyunca hocası yanında olmasa bile bu öğretiyi hakkında tutuyor.

Yaşadığı olayları bu düşünce çerçevesinde değerlendirmeye çalışıyor.

Walter, Pangdos karakterini öyle bir abartıyor ki kitabı okurken yok artık diyor insan.

Mesela Pangdos fiziksel olarak çökmüş bir gözünü ve kulağını kaybetmişken bile hala dünyanın mükemmelliğinden bahsedebiliyor.

Walter burada şunu anlatmak istiyor.

Bir felsefe yaşanmış gerçekliklerin altında eziliyorsa o sadece komik bir yanılsamadır demek istiyor.

Bu tam bir zihinsel uyumsuzluk yani gözünün önündeki dehşeti reddetmek için ne kadar ileri gidilebiliyorsa o kadar ileri gidiyor Pangloss.

Eserde Candide ve arkadaşları uzun bir yolculuğa çıkarlar.

Bu yolculuk boyunca birbirinden ilginç ve çoğu zamanda absürt olaylar yaşıyorlar.

Mayıs ayı okumalarımı anlattığım reis videomda da bahsetmiştim.

Başlarından geçen şeyler gerçekten çok absürt ve çok ironikti.

Gerçekten de kitabı okuduğunuzda ne demek istediğimi çok daha iyi anlayacaksınız.

Dilerim okursunuz. Candide yaptıkları yolculuk boyunca kimi zaman Pangos'un haklı olduğunu düşünüyor.

Kimi zamansa yaşadığı felaketler karşısında bütün bunlar nasıl en iyisi için olabilir diye sorguluyor.

Yani bunlar en iyisi ise kötüsü olsa ne olacak diyor.

Çok kötü şeyler yaşıyorlar çünkü.

Böylece eser boyunca iyimserlik ve gerçeklik arasına gidip gelen böyle düşünsel bir yolculuğa tanık oluyoruz.

Pangdos sürekli aynı şeyi vurguluyor.

Her şey en iyisi için gerçekleşir.

Bu dünya mümkün olan dünyaların en iyisidir diyor.

Roman boyunca ne yaşarsa yaşasın bu fikirden vazgeçmiyor.

Depremler oluyor, savaşlar çıkıyor, insanlar ölüyor, hastalıklar yayılıyor.

Ancak Pangdos her defasında aynı cümleyi tekrar ediyor.

Her şey olması gerektiği gibi.

Bu mümkün dünyaların en iyisi diyor.

Walter burada son derece güçlü bir hiciv kullanmış aslında.

Pangdos karakteri bazen o kadar absürt noktalara ulaşıyor ki okurken hem gülüyorsunuz hem rahatsız oluyorsunuz.

Çünkü Walter'ın sorduğu soru çok net.

Gerçekten de yaşanan bütün acılar bir planın parçası olarak açıklanabilir mi?

Candide ise hocasının bu düşüncelerini benimseyerek dünyaya açılıyor.

Düşünün yani böyle iyimserlikle bakan birinin dünyada başına neler gelmez.

Ve işte asıl hikaye de bu yolculuktan sonra başlıyor.

Candide roman boyunca dünyanın birçok bölgesini dolaşıyor, savaşlara tanık oluyor, yağmaları görüyor, ölümlerle karşılaşıyor, dolandırılıyor, aldatılıyor, yoksulluğu ve zenginliği görüyor.

İnsanların hem en iyi hem de en kötü yanlarına şahit oluyor.

Bu yolculuk boyunca yaşadıkları o kadar sıra dışıdır ki bugün bile okurken şaşırmamak mümkün değil.

Voltaire özellikle absürt oraylar kullanarak insanların dünyayı açıklamak için ürettikleri teorilerle gerçek hayattaki farkı göstermeye çalışıyor bize.

Roman boyunca Candide hocasının her şey en iyisi içindir.

İşte bu mümkün dünyaların en iyisidir teorisini cebine koyup dünyayı gezmeye başlıyor ama ne gezmek.

Önce hiçbir mantığı olmayan o dehşet verici savaşlara tanık oluyor.

Sonra karşısına meşhur Lisbon depremi çıkıyor.

Burada Voltaire çok önemli bir şey yapıyor aslında.

Depremin yarattığı doğal yıkımla insanların bu yıkımı durdurmak için o düzenlediği korkunç egnezisyon törenlerini yan yana getiriyor.

İnsanlar depremleri durdurmak için insanları yakıyorlar arkadaşlar.

Voltaire'e göre bu sadece bir cehalet değil sistemik bir delilik.

Yani aslında Voltaire rasyonel olmayan, gerçeklikle bağdaşmayan hiçbir şeyin doğru olmadığını savunuyor ve bunu bu kitap üzerinden bize anlatmaya çalışıyor.

Kandit yolculuğu boyunca uzuvları kesilmiş bir köleyle karşılaştığında ya da dolandırıldığında artık iyilik inancını tamamen kaybediyor.

Yani yerle bir oluyor bu inancı.

Artık naif bir iyimserlikten biraz gerçekliğe, realizme doğru evriliyor.

Bunlar yavaş yavaş oluyor ama.

Peki Voltaire sadece bize bunu eleştirip bırakıyor mu?

Hayır. Bahsetmiştim en başta.

Alman filozof Leibniz'in iyimserlik kavramını eleştirmek için bu kitabı yazıyor aslında Voltaire.

İyimserlik kavramını temsil eden karakter Panglos.

Panglos'un karşısına bilge ve kötümser bir karakter olan Martin'i çıkarıyor.

Martin acının ve sefaletin varlığını gözlemleyerek hayatı olduğu gibi kabul ediyor.

Bize ulaşılamaz hayaller peşinde koşmak yerine eleştiren düşüncenin ve sağduyunun önemini hatırlatıyor bu karakter.

Böylece eser boyunca iyimserlik ve gerçeklik arasında gidip gelen düşsel bir yolculuğa tanık oluyoruz.

Candide de bu iki karakter arasında kendi yolunu bulmaya çalışıyor.

Candide yolculuğu sırasında İngiltere, Portekiz, Hollanda ve daha birçok ülkeyi geziyor.

Hatta Eldorado adlı ütopik bir ülkeye ulaşıyor.

Burası zenginliğin, refahın ve mutluluğun hakim olduğu kusursuz bir toplum.

Ancak ilginç bir şekilde Candide burada da kalmaz ve yolculuğuna devam eder.

Çünkü Candide'in aradığı iyilik değil sadece kendi yolunu bulmaya çalışıyor.

Peki bu kadar kötülüğün içinde nasıl ayakta kalacağız?

Voltaire bizi romanın sonunda harika bir final ile karşılıyor.

Candide sonunda kendini Türkiye'de bulur.

Sultanahmet ile İstanbul'a gelir.

İstanbul'da bir Türk köylü ile karşılaşıyor.

Bu köylü yalnızca kendi bahçesini işleyerek sade ve huzurlu bir yaşam sürmekte.

İşte eserin en dikkat çekici noktalarından biri de bu bence.

Voltaire'in neden özellikle Türkiye'yi seçtiği konusunu çok merak ediyorum.

Bu konuyu ayrıca araştıracağım.

Bilenler varsa bana yazarsa çok sevinirim.

Pangloss'un bitmek bilmeyen gevezeliklerinden yorulan Candide için bu bir aydınlanma anı oluyor.

Candide bunca yolu kat etmiş olmanın verdiği yorgunluk ve merakla Bahçıvan'a o can alıcı soruyu soruyor.

Hayatın anlamı nedir?

Bahçıvan'ın cevabı sade ve güçlü.

Bahçeni yetiştir der.

Peki ne demek bahçeni yetiştir?

Aslında bu dış dünyadaki tüm o karmaşadan, bitmek bilmeyen tartışmalardan veya büyük sırların peşinde koşmaktan sıyrılıp İnsanın kendi etki alanına dönmesini öğütlüyor.

Kendi bahçenle ilgilenmek, üretmek, emek vermek ve kendi dünyanı güzelleştirmek demek.

Voltaire bize kandit üzerinden hayatın anlamının uzaklarda değil, bizzat verdiğimiz emekte ve yetiştirdiğimiz o bahçede olduğunu anlatıyor.

Bu çiftçi dünyanın neden böyle olduğuyla veya kötülüğün kökeniyle ilgili tartışmalarla vakit kaybetmiyor.

O sadece kendi toprağına yani kontrol edebildiği alana odaklanıyor.

Burada O ünlü bahçemize ekip biçmeliyiz metaforu ortaya çıkıyor.

Walter'in vermek istediği mesaj bence şu.

Mutluluk büyük ideallerin veya kusursuz toplumların peşinde koşmakta değil.

Sade, üretken ve anlamlı bir yaşam sürmekte.

Candid ve arkadaşları da sonunda bu düşünceyi benimsiyor ve kendi bahçelerini işleyerek yaşamaya karar veriyorlar.

Bu cümle pasif bir kaderciliğin reddi bence.

Hayırlısı böyleymiş deyip kenara çekilmek yerine bireysel sorumluluk almanın ilanıdır arkadaşlarım.

Voltaire bize diyor ki iyileşme soyut felsefelerde veya pozitif kalalım sığılığında değil, her gün sabırla emek verdiğin o bahçede yani gündelik gerçekliğinde saklıdır.

Voltaire'in bu eleştirisi bugün hala çok güncel.

Günümüz dünyasında karşılaştığımız karmaşık sorunlar karşısında ucuz tesellilere sığınmak yerine gerçekçi, pratik ve çözüm odaklı olmaya ihtiyacımız var diye düşünüyorum.

Voltaire dünyayı değiştirmek istiyorsak önce o pembe gözlükleri kırmalı ve bahçemizi çapalamaya başlamalıyız diyor bize.

Çünkü gelişim sadece iyi niyetlerle değil sağlam kararlar ve sürekli bir çabayla mümkündür.

Voltaire neden huzurun bulunduğu son yer olarak Türkiye'yi seçti?

Türkiye'nin konumu mu etkili oldu bunda?

Doğu ile Batı arasında bir köprü görevi görüyor olması mı?

Ne bileyim birçok kültürü barındırıyor olması mı etkili oldu bilemiyorum.

Türkiye doğu ile batı arasında İslam dünyası ile Hristiyan dünyası arasında yer alan bir coğrafyada belki bu nedenle Türkiye karşıtlıkların kesiştiği ve dengelendiği o sembolik bir mekan olarak düşünülmüş olabilir.

Bilemiyorum. Gerçekten bilenler varsa bana yazarsa çok sevinirim.

Radarımda olan bir konu çünkü çok mutlu olurum paylaşırsanız biliyorsanız eğer.

Bugün Candid'den bahsettik.

Walter'ın bu önemli eseri yalnızca eğlenceli bir macera anobanı değil.

Aynı zamanda mutluluk, iyimserlik, gerçeklik ve insanın dünyadaki yeri üzerine derin sorular soran felsefi bir metindir.

Belki de bu nedenle aradan geçen yüzyıllara rağmen dünya edebiyatının en önemli eserlerinden biri olarak yerini korumaya devam ediyor.

Kapatırken şunu düşünmenizi istiyorum.

Bugün başınıza gelen kötü bir şeyi vardır bir hikmeti diyerek geçiştirmeyin lütfen.

Onlarla yüzleşin, inceleyin ve gerekirse ona karşı öfkelenin, aksiyon alın.

Çünkü gerçek bir insan olmanın ilk adımı hayatın her zaman en iyi olmadığını kabul edecek kadar cesur olmaktır bence.

Walter'ın da dediği gibi gökyüzüne bakıp neden diye sormak yerine elindeki çapaya bakıp nasıl demelisin.

Bahçeniz sizi bekliyor, otlar uzuyor ve o bahçeyi sizden başka kimse ekmeyecek.

Beni dinlediğiniz için çok teşekkür ederim.

Bir sonraki dinlence de görüşmek üzere.

Hoşçakalın.