Gözden Kaçan Tarih: Büyük Hatalar ve İnsan Psikolojisi

Herkese merhaba arkadaşlar.

Hoş geldiniz. Ben Semra.

Arkadaşlar genelde direkt konuya geçiyorum.

Sizinle çok sohbet edemedik diyebilirim.

Ama bugün nedense böyle bir durup sizinle iki dakikada olsa ayaküstü konuşmak istedim.

Hani olur ya bazen insanın içinden gelir ya.

İşte tam öyle bir an şu an.

Yalnız arkadaşlar kendimi Bülent Ersoy gibi hissettim.

Hani sahnede durup aniden...

Evet böyle bir içimden geldi.

Aslında bu yoktu. Diyor ya tam şu an o mooddayım.

Gerçekten hiç planımda yoktu bu arada.

Böyle bir giriş yapmış bulundum.

Oturdum kayda bastım.

Bir baktım içimde konuşma isteği var.

Dedim ki tamam ya bırak aksın.

İşte bazen böyle spontan anlar daha güzel oluyor.

Hem orayı kapatıyoruz. Hem de sizinle minik bir sıcaklık kurmuş oluyoruz.

Arkadaşlar şimdi düşününce insan diyoruz tarih boyunca ne çok hata yapmış değil mi?

Sadece tarihteki büyük olaylar değil günlük hayatımızda bile bazen işte o kadar ufak ama etkisi büyük yanlışlar oluyor ki hani bazen biz fark etmiyoruz ama domino taşları gibi birbirine etkiliyor

her şey. Ben bazen kendi kendime diyorum ki vay be şu an yaptığım şeyler ileride bana nasıl geri dönecek acaba?

İşte tam da bu noktada tarihte yapılan hataları düşünmek.

Yani çok ilginç oluyor. Mesela bazı tarihçiler ve araştırmacılar yıllar sonra diyorlar ki aslında küçük bir hata zincirleme olayları başlattı ve sonuçta çok büyük şeylere

yol açtı. Bu bana öyle geliyor ki arkadaşlar biz de kendi hayatımızda işte fark etmeden öyle küçük hatalar yapıyoruz.

Mesela ne önemi var ki dediğimiz şeyler aslında domino taşlarından biri gibi.

Sonra bir bakıyoruz bütün tablo değişmiş.

İşte tam bu yüz. O yüzden bugün biraz tarihteki bu hatalara bakacağız.

Ama sadece ne oldu kısmına değil, biraz insan psikolojisiyle harmanlayıp, biraz günlük hayattan örneklerle içini açıp, biz niye aynı şeyleri tekrar tekrar yapıyoruz sorusunun peşine düşeceğiz.

Hani bazı konular vardır ya, ne kadar konuşsak bitmez, ne kadar anlatsak hala yeni bir yerinden bizi şaşırtır.

İşte bugün öyle bir konunun kapısını aralıyoruz.

Hazırsanız o halde başlayalım.

İnsan dediğimiz yaratık çağlar geçse de duyguları, korkuları, tutkuları ve zaaflarıyla çok benzer döngüler içinde yaşıyor.

Bu yüzden tarihteki büyük hatalar bugün yaptığımız küçük tercihlere bile ayna tutuyor.

Ve işin ilginç tarafı şu arkadaşlar o aynayı görmezden gelmekte de üstümüze yok.

Tarih boyunca dahiler, liderler, bilim insanları, filozoflar hepsi hatalar yaptı.

Hem de öyle küçük hatalar değil.

Koca dünyaları etkileyen çağları değiştiren hatalar.

Ve bu hatalar tesadüf değil.

İnsan psikolojisinin bizzat bir ürünü.

Arkadaşlar insan zihni garip bir yer.

Çoğu zaman kendimizi çok akıllı zannediyoruz.

Ben aynı hatayı tekrar etmem diyoruz ama bir bakıyoruz aynı döngünün içinde çırpınıyoruz.

Bu sadece bize özgü bir şey değil.

Tarihteki en büyük dahiler bile bundan kaçamamış.

Bunun en temel sebebi psikolojide bilişsel yanlılık dediğimiz şeyler.

Hani böyle kendi kafamızdaki fikir bizim için o kadar doğrudur ki yanlış ihtimalini aklımıza bile getirmiyoruz.

Bunun sonucuna baktığımızda mesela tarihte nice facialar, yanlış keşifler, değiştirilen akışlar.

Şimdi düşünün bugün bile aynı hataları tekrar edip duruyoruz ya tarihe bakınca insan şunu söylüyor.

Biz bu döngüden hiç çıkamamışız.

Arkadaşlar ilk durağımız sanat tarihinin dahisi Leonardo da Vinci.

Floransa belediyesi diyor ki Leonardo gel şu duvara bir savaş sahnesi yap.

Peki o ne yapıyor? Ben yeni bir teknik bulurum diyor.

Ve bulduğu teknik o kadar yeni ki kimse bilmiyor.

Kendisi bile tam bilmiyor.

Sonuç boyalar akıyor, renkler eriyor.

Yani arkadaşlar bildiğiniz duvar gözyaşı döküyor.

Sanat tarihinin en büyük başyapıt adaylarından biri daha bitmeden yok oluyor.

Peki bizde de yok mu böyle benzerleri arkadaşlar?

Bir şey yapacağız ama önce hiç test edilmemiş bir yöntem bulmaya çalışıyoruz.

Sonuç keşke klasik yöntemden şaşmasaydım.

Arkadaşlar şimdi size tarihten öyle bir örnek vereceğim ki benim yaptığım hatalar o kadar da büyük değilmiş diye rahatlayacaksınız.

Christophe Colomb hikayesini çoğumuz biliyoruz ama aslında gerçek olay çok eğlenceli.

Adam çıkıyor Hindistan'a gideceğim diye yola çıkıyor.

Elinde haritalar, hesaplamalar hepsi var.

Ama o hesaplamaların bir kısmını yanlış yapıyorlar.

Çünkü o zamanın coğrafyacılarından biri olan Toscanelli dünyayı olması gerekenler çok daha küçük çiziyor.

Christophe Colomb da diyor ki e tamam o zaman ben buradan dümdüz giderim hop Hindistan.

Arkadaşlar aslında mesele şu, o kadar kendinden emindi ki dünyanın gerçek büyüklüğünü gösteren bilgileri bile ciddiye almadı.

Ben biliyorum dedi. Bize de vardır ya hani bu işte Google'da bir belirtimizi yazarız, doktor çıkar, işte hastalık çıkar, evrenin sırrı bile çıkar.

Biz yine kendi bildiğimize inanırız.

Christophe Konop da öyle ve sonuç Hindistan'a gittim diye sevine sevine karaya ayak basıyor.

Ama bir bakıyor ki gördüğü insanlar...

Bildiği hiçbir şeye benzemiyor.

Yine de inat ediyor. Yo burası Hindistan diyor ve bu inat öyle bir noktalara geliyor ki yıllarca yanıldığı gerçeğini kabul etmiyor.

İnsanlık tarih boyunca arkadaşlar aynı şeyi yapıyor ve sonuç değişmiyor.

Tarihteki dahi de olsan bugün yaşayan bir öğrenci de olsan hepimiz aynı zihinsel tuzaklara düşüyoruz.

Çünkü beynin çalışma şekli böyle.

Arkadaşlar Nikola Tesla.

Tam bir dahi ama aynı zamanda tam bir aşırı güven timsali.

Yani ne desek az adam öyle fikirler üretiyor ki bazen yok artık bu kadar da iddialı olur mu diyorsunuz.

Mesela Tesla'nın bir projesi vardı.

Dünya çapında kablosuz enerji aktarımı.

Yani kafasında şöyle bir şey kurmuş.

Elektrik kablosu falan yok.

Evimize, işyerimize hatta dünyanın öbür ucuna enerji göndereceğiz.

Hani siz priz aramayacaksınız.

Işık kendiliğinden yanacak.

Bunun için de büyük bir kule yaptı.

Wardenclyffe Tower. Parası yok.

Sponsor arıyor. Sponsor buluyor ama Tesla projeyi o kadar karmaşık hale getiriyor ki.

Yatırımcı diyor. Tesla bu proje nereye gidiyor?

Tesla'da merak etme.

Tüm dünya ücretsiz enerji kullanacak.

Sponsor tabii oradan hemen ücretsiz mi?

O zaman ben niye yatırım yapıyorum kardeşim diyor.

Ve hop yatırım kesiliyor.

Proje çöküyor.

Tesla elinde avucunda ne varsa kaybediyor.

Neden? Çünkü Tesla kendi kafasındaki fikre o kadar inanıyor ki işin ekonomik gerçekliğini gözden kaçırıyor.

Aslında mesele şu, dahiler bile zihnindeki fikre kapılınca dünya ile bağını kesebiliyor.

Arkadaşlar, şimdi antik Yunan'ın en büyük strateji hatalarından biri olan Truyot'u hikayesinden bahsedeceğim.

Yunan ordusu yıllarca şehri kuşatıyor, kapıları aşamıyor.

Sonra bir sabah surların önünde dev bir tahta at buluyorlar.

Truyolular ne yapıyor peki?

Kesin bir tuzaktır demek yerine aa bize hediye bırakmışlar diyorlar.

Atın içi asker dolu ama kimse şüphe etmiyor.

Şehre büyük bir törenle sokuluyorlar.

Gece olunca atın içinden çıkan askerler kapıları açıyor, şehir düşüyor.

Bu tarihin en kibar görünen ama sonuçları en yıkıcı olan hatalarından biri.

Neden? Çünkü insanlar bazen gerçeği değil, görmek istedikleri şeyi görmeyi seçerler.

Bugüne uyarladığımızda mail kutumuza düşen tebrikler.

iPhone kazandınız mesajı gibi.

Açan hala var. Biraz da Osmanlı'ya bakalım.

Johannes Gutenberg matbaayı 1400'lerde icat etmiş.

Avrupa bilgiyle yıkanıyor.

Peki ya biz? Acaba caiz mi?

Değil mi? El yazması ustalar işsiz kalır mı diye tartışıp tartışıp 300 yıl gecikiyoruz.

Matbaa Osmanlı'ya 1727'de geliyor.

300 yıl arkadaşlar yani az değil.

Bu sadece teknolojiyi kaçırmak değil, bilgiyi ve ilerlemeyi de kaçırmak oluyor aynı zamanda.

Bugünkü karşılığı şu oluyor, herkes akıllı telefon kullanıyor.

Sen hala tuşlu telefonda ısrar ediyorsun, bunun gibi düşünebilirsiniz.

Bir de şu meşhur kaptanı derya değişiklikleri vardı.

Hatırlarsınız sürekli değişen komutanlar, donanma tecrübesinin düşmesi, tam bir takım iyi giderken hocayı değiştirme sendromu.

Bir maç izliyorsun takımı ye sonra yönetim çıkıp diyor ki hocayı gönderdik.

Neden? Bilmiyoruz.

Osmanlı'da zaman zaman tam böyle kararlar alınmış.

Peki ya sonuç? Donanma tecrübeli komutanlardan uzaklaşmış ve uzun vadede büyük zayıflama yaşanmış.

Mesela yakın tarihten örnek verelim.

Dünyanın en büyük fotoğraf devi Kodak'tı.

Ama dijital fotoğraf makinesini ilk bulan kişi Kodak'ın kendi mühendisi.

Peki yönetim ne diyor? Bu dijital işi tutmaz diyor.

Sonuç dijital devrim geliyor.

Kodak çökmeye başlıyor.

Bu tam olarak şu arkadaşlar.

Ben WhatsApp kullanmam.

İşte SMS yeter demek gibi bir şey oluyor.

Arkadaşlar psikoloji araştırmacısı Gary Klein çok ilginç bir deney yapıyor.

İnsanların hata yapma döngülerini inceliyor ve şu sonuçlara ulaşıyor.

İnsan beyni hatayı fark etmekte gerçekten kötü.

Hata yapsak bile kabul etmekte daha kötü.

Ve en önemlisi her şeyin sorumlusu olarak başta birini bulmakta ise aşırı iyi.

Yani tarihteki büyük hataları düşünün.

Hatalar çok büyük olabilir.

Ama o hataların bahanesi her zaman hazırdır.

Ben öyle düşünmemiştim.

İşte şartlar öyleydi.

Ben değil o yaptı.

Ben sadece görmüştüm.

Google'da sordum yanlış yönlendirdi.

İşte insan beyninin klasik davranışları.

Bu yüzden tarihteki devasa hatalar tesadüf değil.

Tamamen psikolojik refleksler.

Şimdi size çok önemli bir psikoloji hatası söyleyeceğim arkadaşlar.

Aşırı özgüven ilizyonu.

Titanik tasarlanırken mühendisler diyor ki bu gemi batmaz.

Bu cümle kadar tehlikeli bir cümle var mı sizce?

Bu gemi batmaz yani.

Kainatta yok. Batmaz dedikleri gemi ilk seferinde batıyor.

Çünkü batmaz diyerek yeterli güvenlik önlemlerini almıyorlar.

Bugün hala biz aynı hatayı yapıyoruz.

Bana bir şey olmaz, ben yapmam ya da ben bilirim.

Bir psikoloji araştırmasında insanlar kendilerine sorulan şu soruya %90 oranında asla yapmam demiş.

Cebindeki telefon varken telefonu bulamayıp evi alt üst etmek.

Evet aynı insanlar 3 gün sonra aynı şeyi yapıyor.

Arkadaşlar tarihteki büyük hatalar domino taşları gibi birbirini devirmiş.

Bugün de benzer şeyler oluyor ama biraz modernize edilmiş haliyle.

Mesela iklim değişikliği.

Hepimiz bazen ben tek başıma ne yapabilirim ki diye düşünüyoruz.

Ama bazı politik ve ekonomik kararlar sadece ülkeyi değil tüm dünyayı etkiliyor.

Düşünün bir ülke fosil yakıt kullanımını azaltmaz.

Bilinçsiz üretime devam eder.

50 yıl sonra sonuç sadece kendi halkını değil bizim de nefesimizi etkiliyor.

Yani arkadaşlar tarihteki domino taşları bugün karbondioksit rakamlarına dönüşmüş gibi.

Teknoloji tarafına bakalım.

Yapay zeka mesela. Şirketler hızlıca hamle yapıyor.

Etik ve güvenlik önlemleri bazen atlanabiliyor.

Yanlış bir adım milyonlarca insanın işini, hayatını ve güvenliğini etkiliyor.

Hani bazı hatalar sadece aman bir sıkıntı olmaz demekle bitmiyor.

İşte tam o noktada tarih tekrarlanıyor.

Arkadaşlar 2008 krizini hatırlayın.

Birkaç hatalı karar tüm dünyayı etkiledi.

Bugün de benzer hatalar farklı alanlarda tekrar edilebiliyor.

Ben sadece kendi şirketimi düşünüyordum.

Dünyayı etkiler mi ki?

Demeyin. Tarih bize tam tersini söylüyor.

Mesela sağlık tarafı, pandemiler, aşı dağıtımındaki gecikmeler, yanlış politikalar.

Bir hata sadece bir ülkeyi değil, bütün dünyayı etkiliyor.

Aslında mesele şu. Tarihte olduğu gibi günümüzde de bazı hatalar anlık değil.

Uzun vadede zincirleme etkiler yaratıyor.

Yani arkadaşlar bugün attığımız adım yarının dünyasını şekillendiriyor.

O yüzden küçük görünen kararları hafife almayın.

Taşı yerine oturtun ki bugünü devirmesin.

İnsanın psikolojisine baktığımız zaman aslında tarih boyunca yapılan hataların neden tekrarlandığını daha iyi anlıyoruz.

Bizler çoğu zaman ne yapıyoruz?

Olayları tüm çıplaklığıyla görmek yerine zihnimizin bize sunduğu kısa yollarla hareket ediyoruz.

Bu kısa yollar genelde hayatı kolaylaştırıyor ama bazen büyük yanılgılara sebep olabiliyor.

Mesela bir hata yaptığımızda onu kabul etmek yerine kendimize bahaneler buluyoruz.

O şartlarda başka türlü davranamazdım diyoruz.

İşte bu zihnimizin bizi rahatlatma çabası.

Ama aynı zamanda hatalardan ders almamızı da zorlaştırıyor.

Olayın bir de toplumsal boyutu var.

Genelde topluluk içinde olduğumuzda farklı davranıyoruz.

Tek başımıza sorgulayabileceğimiz bir kararı kalabalık içindeyken sorgulamadan kabul ediyoruz.

Çünkü insanın içinde gruba uyma isteği var.

Bu da tarihte defalarca büyük hataların göz göre göre yapılmasına yol açmış zaten.

Ama en önemlisi yaşanan büyük hatalar sadece o dönemin insanlarını etkilemiyor.

Travmalar kuşaktan kuşağa aktarılıyor arkadaşlar.

Bir savaşın, bir ekonomik krizin ya da bir göçün psikolojik etkisi torunların bile davranışlarına yansıyabiliyor.

Yani tarih dediğimiz şey aslında sadece geçmişin olayları değil.

İnsan zihninin, duygularının ve hatalarının bir aynası.

Kısacası gözden kaçan tarih ve büyük hatalar bize şunu hatırlatıyor.

İnsan psikolojisini anlamadan tarihi anlamak mümkün değil.

Arkadaşlar çünkü tarih dediğimiz şey insan zihninin sahneye koyduğu en büyük oyunlardan biri.

İnsanlık tarihi büyük bir hata koleksiyonu gibi arkadaşlar ama aynı zamanda muhteşem bir öğrenme süreci.

Dahiler hata yapıyor, bilim adamları yanılıyor, kaşifler yanlış yere gidiyor, mühendisler batmaz deyip batıyor ve toplum gerçekleri reddedebiliyor.

Ama tüm bunlar bizi bugün olduğumuz yere getiriyor ve en önemlisi hatalar bizi insan yapıyor.

Arkadaşlar bugün tarihin derinliklerinde unutulmuş hataların aslında ne kadar tanıdık olduğunu gördük.

Tesla'dan Titaniye, Osmanlı'dan Truat'ına kadar hepsinde ortak olan şey insan psikolojisi.

Aslında Mesele Şu, tarih gözden kaçan hatalarla dolu değil, gözden kaçan insan davranışlarıyla dolu.

O davranışlar değişmeyince, çağ değişse de sonuç hep aynı oluyor.

Arkadaşlar bugün konuştuklarımızda şunu anlamış oluyoruz.

Tarihi öğrenmek sadece geçmişi bilmek değil.

Aynı hataları tekrarlamamak için kendimizi anlamak.

Ben Semra. Bir sonraki bölümde yeniden buluşalım.

Kendinize iyi bakın ve unutmayın.

Geçmişten aldığımız dersler bugünü yıkmaz.

Aksine geleceğimizi inşa eder.

Hoşçakalın. Bay bay.