İlber Ortaylı’nın Ardından | Rahatsız Eden Gerçekleri

Sizinle hangi

anda denk geldiysek oradan merhaba.

Cansu ben. Bugün biraz buruk bir yerden konuşacağız arkadaşlar.

Türkiye İlber Hoca'sını kaybetti.

Sadece büyük bir tarihçi değil, bir kültürü, bir inceliği, bir ölçüyü, bir İstanbul beyefendisini kaybettik.

İlber Ortaylı bu ülkenin insan kalitesi konusunda başlı başına bir çıtasıydı.

Dolu dolu kahkahasıyla Keskin tavırlarıyla, bazen tek cümlede insanı hizaya getiren çıkışlarıyla bize hem cehaletin gürültüsünü sanıttı hem de gerektiğinde cahille

sohbeti kesmek gerektiğini hatırlattı.

Ama sadece bunu değil, kendini inşa etmeyi, merakı ciddiye almayı, dili, tarihi, görgüyü ve insan olma terbiyesini de hatırlattı.

Arkasında sadece kitaplar bırakmadı çünkü.

Bir ölçü bıraktı.

bir seviye duygusu bıraktı.

Daha doğrusu yokluğuyla bize bir eksiklik hissettirdi.

Sanki bundan sonra bazı şeyler biraz daha özensiz, biraz daha gevşek, biraz daha yüzeysel olacakmış gibi.

Ben de o yüzden bugün sadece bir kaybı almak için değil, İlber hocamızın bize ne bıraktığını konuşmak için buradayım.

Çünkü bazı insanlar öldükten sonra da susmaz.

Cümleleri kalır, tavırları kalır, insanların zihninde açtıkları kapılar kalır.

Ama açık konuşayım arkadaşlar.

Bu yayında sadece İlber Hoca'yı anıp arkasından güzel sözler söyleyip geçmeyeceğim.

Çünkü mesele sadece Türkiye'nin büyük bir tarihçiyi kaybetmesi değil.

Mesele biraz daha derin, biraz daha can sıkıcı.

Hatta biraz daha rahatsız edici.

İlber Hoca ile neden bu kadar etkiliydi biliyor musunuz?

Çünkü sadece çok şey bildiği için değil, Türkiye'de çok bilen insan var zaten.

Ama çok azı bildiği şeyi bir insan ölçüsüne dönüştürebiliyor.

İlber Hoca bunu yapıyordu.

O yüzden insanlar onu sadece dinlemiyordu.

Biraz da ondan çekiniyordu.

Çünkü ne zaman konuşsa sadece tarih anlatmıyordu.

Bir seviyeyi hatırlatıyordu.

Bir terbiyeyi, bir görgüyü hatırlatıyordu bize.

Ve daha kötüsü bunların eksikliğini yüzümüze vuruyordu.

Çünkü cehalet başka bir şey, cahillik başka bir şey arkadaşlar.

Cehalet bazen sadece bilmemektir.

İnsan bilmez, öğrenir, olur biter.

Ama cahillik öyle değil.

Cahillik bilmediği halde biliyormuş gibi konuşmaktır.

Bilmediği şeyi kibirle taşımaktır.

Eksikliğini merakla değil, gürültüyle kapatmaktır.

İlber Ortaylı'nın tahammül etmediği yer tam da burasıydı.

İnsan her şeyi bilmeyebilir.

Ama hiçbir şey bilmeden her konuda kanaat sahibi gibi dolaşmak başka bir şey.

Ve bizim çağımızın en büyük hastalıklarından biri de bu.

Bugün herkesin fikri var ama çok az insanın ölçüsü var.

Herkes konuşuyor ama çok az insan ne söylediğinin ağırlığını taşıyor.

Herkes görünür olmak istiyor ama çok az insan gerçekten derinleşmek istiyor.

İlber Ortaylı'nın bu kadar can sıkmasının sebebi tam da buydu.

Adam tarih anlatırken bize sadece bilgi vermiyordu, bizi tartıyordu.

Ne kadar boş, ne kadar yüzeyde, ne kadar dağınık yaşadığımızı yüzümüze vuruyordu.

Çünkü onun derdi hiçbir zaman sadece bilgi vermek değildi.

Terbiyeydi, görgüydü, seviyeydi.

Ve biz bunu bugün fena halde karıştırıyoruz.

İki alıntı okuyup, entelektüel gibi dolaşan da var, üç video izleyip dünyayı çözmüş gibi konuşan da.

Bilgi kırıntılarıyla derinlik taklidi yapıyoruz.

Gürültüyü düşünce sanıyoruz.

İlber Ortaylı işte tam bu yüzden can sıkıyordu.

Çünkü bu numaraları yemiyordu.

Bence onun en rahatsız edici tarafı şuydu.

İnsanı konforunda bırakmıyordu.

Mesela romantik bakmıyordu.

Dünyanın adil olmadığını çok iyi biliyordu.

Herkesin aynı yerden başlamadığını biliyordu.

Kimisi doğuştan hastalıkla uğraşıyor, kimisi iyi bir eğitim ortamı bulamıyor.

Kimisi çok şey görüyor ama yine de hiçbir şey inşa edemiyor.

Bunu görüyordu. Ama buradan ağlama duvarı kurmuyordu.

Mağduriyet satmıyordu.

Tam tersine insanı kendine geri çağırıyordu.

Dünya dil değil diye insan kendini bırakmaz diyordu.

Hayatı derbederlik içinde harcamak da boş, hırs içinde tüketmek de boş diyordu.

Bu çok rahatsız edici bir şey.

Çünkü mazeret bırakmıyordu.

Bence burada çok güçlü bir şey daha var.

Çünkü bize şunu söylüyordu.

Hayat ne aylaklığa teslim olacak kadar değersiz.

Ne de aç gözlülüğe kurban edilecek kadar ucuz.

Ve can sıkıcı biçimde haklıydı.

Çünkü bugün bizim en büyük hastalıklarımızdan biri bu değil mi zaten?

Ya tamamen boş veriyoruz, ya tamamen hırsa teslim oluyoruz.

Ya kendimizi salıyoruz, ya kendimizi tüketiyoruz.

Ya hiçbir şeye emek vermiyoruz, ya da her şeyi sonuç için yapıyoruz.

Ölçüyü kaybettik, dengeyi kaybettik.

Omurgayı kaybettik arkadaşlar.

İlber Hoca'nın önerdiği hayat gösterişli bir hayat değildi.

Omurgalı bir hayattı.

Ölçülü bir hayattı.

Her rüzgarda savrulmayan, neyi neden yaptığını bilen, modanın, çevrenin, gösterişin ve geçici heveslerin peşine takılmayan bir hayat.

Bugünün kulağına sıkıcı gelebilir.

Ama dürüst olalım.

Bugünün bize pazarladığı o dağınık özgürlük fikri insanı özgürleştirmiyor, sadece dağıtıyor.

Bir başka rahatsız edici tarafı da süydü.

Meslek sahibi olmayı yeterli görmüyordu.

Bugün hepimiz ne iş yapıyorsun sorusuna sıkışmış yaşıyoruz.

Sanki bütün kimliğimiz kart vizite sığacakmış gibi.

Oysa İlber Hoca'ya göre bu çok yetersizdi.

Mühendissen tarihle de ilgileneceksin diyordu.

Coğrafyaya da bakacaksın.

Müzikten de anlayacaksın.

Toplumun halini de dert edineceksin.

Çünkü dar uzmanlık seni işe yarar yapar ama derin yapmaz diyordu.

Kullanışlı yapar ama insan yapmaz diyordu.

Herkesin bir işi var ama herkesin bir ağırlığı yok.

Herkes bir şey yapıyor ama herkes aynı anda ölçülü derinleşmiyor.

Parlıyor olabiliriz.

Ama dolu muyuz?

İşte soru bu. İlber Hoca'nın derdi de tam buydu zaten.

Başarılı insan değil, kaliteli insan.

Parlayan insan değil, içi dolu olan insan.

Çünkü artık yaşadığımız çağ insan yetiştiren bir çağ değil.

İnsan pazarlayan bir çağ.

Her şey vitrin, her şey sunum, her şey görünürlük.

Kimse ne kadar derinim diye sormuyor.

Nasıl görünüyorum diye soruyor.

Kimse hangi fikri taşıyorum demiyor.

Nasıl konuşursam alkış alırım diye bakıyor.

İlber Ortaylı tam burada rahatsız ediyordu bizi işte.

Çünkü bizi vitrinden değil, içimizden tartıyordu.

O yüzden elit kelimesinden korkmayın diyordu.

Çünkü onun kastettiği şey zenginlik değildi.

İyi bir marangozla elisi olabilir diyordu iyi bir hukukçuda.

Hatta bazen iyi bir muslukçunun kötü bir hukukçudan daha faydalı olduğunu söylüyordu.

Biz bugün görünürlülük ile değeri, diploma ile yetkinliği, başarı ile kaliteyi birbirine o kadar karıştırdık ki cilalı olan her şeyi kıymetli sanıyoruz.

İlber Hoca tam burada insanın suratına bakıp geç bunları diyordu.

Dil meselesinde de aynı tokadı vardı.

Dil onun gözünde sadece kelime ezberi değildi.

Yeni bir dünya demekti.

Yeni bir zihin demekti.

Hatta o müthiş cümlesi var ya.

İnsan içine doğduğu çevreyi öğrendiği dille yırtar.

Şu cümlenin ağırlığına bir bakar mısınız?

Bu sadece yabancı dil öğrenmekten bahsetmiyor.

Bu kader sandığın sınırları parçalamaktan bahsediyor.

Yani doğduğun yer senin tamamın olmak zorunda değil diyordu.

Yeni bir dil öğrenirsen yeni bir zihin de öğrenirsin diyordu.

Bu da rahatsız edici. Çünkü yine mazeret bırakmıyor.

Daha da rahatsız edici bir yer var.

Dostluk. Bence en can alıcı noktalardan biri bu.

Diyor ki farklı insanlarla ilişki kurun.

Her dostunuzla aynı fikirde olmak zorunda değilsiniz.

Şimdi bunu söylemek kolay da yaşamak zor.

Çünkü bugün herkes kendi yankı odasında yaşamak istiyor.

Biz de öyleyiz.

Kendimize benzeyeni seviyoruz.

Benzemeyeni siliyoruz.

Bize ters geleni hemen hayatımızdan çıkarıyoruz.

Farklı görüşe tahammülümüz az.

Başka aklı açık değiliz.

Ve burada dürüst olalım.

Biz bu konuda sınıfta kalıyoruz.

Her yerimiz aynı fikirlerle dolu.

Aynı cümleler, aynı refleksler, aynı ezberler, aynı kalabalıklar.

Birbirimizi dinlemiyoruz.

Birbirimizi doğrulatıyoruz.

Dostluk bile bazen birlikte büyümek değil, birlikte aynı şeyleri tekrar etmek haline geliyor.

İlber Ortaylı işte burada da rahat bırakmıyordu.

Çünkü bize sürekli şunu hatırlatıyordu.

İnsanı büyüten şey her zaman onay görmek değil, başka dünyalara temas etmek.

Yani yankı odandan çık diyordu.

Hep aynı insanların, aynı fikirlerin, aynı cümlelerin içinde dönüp durma.

Ve bu bugünün insanına yani bizlere çok ağır geliyor.

Çünkü biz farklılığa hayran olduğumuzu söylüyoruz.

Ama aslında farklılığa değil, sadece dekoratif çeşitliliğe tahammül ediyoruz.

Fikir ayrılığına değil.

Görgü meselesinde de aynı şey vardı.

Bugün görgü deyince akla çatal bıçak geliyor.

O ise başka bir şeyden bahsediyordu.

Nasıl yürüdüğün, nasıl konuştuğun, bir sofrada nasıl oturdun, bir şehre nasıl girdiğin, neyi nasıl tükettiğin, neye nasıl saygı duyduğun.

Yani aslında dünyayla kurduğun ilişkinin kalitesinden.

Görgü onun için aksesuar değildi.

Karakterin dışarıdan görünen haliydi.

Ve o yüzden gösterişe ve şatafata bu kadar mesafeliydi.

Çünkü biliyordu, şatafat çoğu zaman zenginlik değil, eksiklik gürültüsüdür.

İç boşluğu dış parıltıyla kapatma çabasıdır.

O meşhur cümlesi boşuna değil, kültürsüz zenginlik gölgüsüzlük üretir.

Sert mi? Evet.

Can yakıyor mu? Evet.

Peki yanlış mı? Hayır.

Çünkü gerçekten kendine güvenen, gerçekten birikimi olan.

Gerçekten içi dolu insanın o kadar bağırmaya ihtiyacı olmuyor.

Ve evet, çocuk meselesi.

Çocuk eğitimine duygusal süslerle, ebeveynlik romantizmiyle bakmıyordu tabii ki.

Çok net konuşuyordu.

Çocuğunuzu sırf kendisi olduğu için sevin diyordu.

Kendi başaramadıklarınızı onun üstüne yıkmayın diyordu.

Çocuğu proje haline getirmeyin.

Çünkü sevgi projeye dönüştüğü anda çocuk, çocuk olmaktan çıkıyor.

Ve daha da ağırını söylüyordu.

Sabah kahvaltıyı birlikte yapamayacaksanız, iyi geceler diyemeyecekseniz, masal anlatamayacaksanız, akşam yarım saat konuşamayacaksanız çocuk doğurmayın.

Şimdi bu cümle insanı rahatsız ediyor mu?

Evet. Ama niye?

Çünkü doğru yere ayak basıyor.

Çünkü bugünün en büyük yalanlarından biri şu.

Her şeyi parayla telafi edeceğimizi sanıyoruz.

Vakit yok ama oyuncak var.

İlgi yok ama ekran var.

Sohbet yok ama eşya var.

Hazır bulunmak yok ama satın alma gücü var.

İlber Hoca burada da aynı şeyi söylüyordu arkadaşlar.

Ebeveynlik satın alma gücü değil, hazır bulunma meselesidir.

Ve yine mazeret bırakmıyordu.

Bir de yalnızlık meselesi var.

Belki en az konuşulan ama en acıtan yerlerden biri bu.

Yalnız kalmayı bilmeyen insanın yaratıcı düşünmeyi de tam öğrenemediğini söylüyordu.

Ve o cümle gerçekten çivi gibi.

Düşünmesini bilirsen rüyada da düşünürsün.

Bizim bugün en büyük derdimiz bilgi eksikliği mi?

Bence değil. Bizim derdimiz düşünememek.

Sürekli bir sesin içindeyiz.

Sürekli bir ekran, bir yorum, bir bildirim, bir akış.

Her şeyi duyuyoruz ama çok az şeyi gerçekten düşünüyoruz.

Her şey gözümüzün önünden geçiyor ama çok az şey içimizden geçiyor.

Yalnız kalamayan, susamayan, duramayan insan derinleşemiyor.

İlber Hoca'nın can sıkıcı biçimde haklı olduğu yerlerden biri de buydu.

Ve dürüst olalım, bugün çoğumuz yaşamayı yetişmekle karıştırıyoruz.

Görünmeyi derinleşmek sanıyoruz.

Dolaşmayı görmek sanıyoruz.

Bilgi kırıntılarını kültür sanıyoruz.

Gürültüyü düşünce sanıyoruz.

Sabırdan çok hız, emekten çok sonuç, görgüden çok sunum istiyoruz.

Sonra da neden her şey sığlaştı diye şaşıp kalıyoruz.

Bir başka tokatta seyahat anlayışımız da geliyor.

Çünkü onun dünyasında seyahat fon değiştirmek değildi.

Gittim, gördüm, fotoğraf çektim ve döndüm.

Bu iş değildi o. Bir şehir emek ister diyordu.

Haritaya bakacaksın, okuyacaksın, yürüyeceksin, not alacaksın, çarşısına karışacaksın.

Gece nasıl bir yer olduğuna bakacaksın.

Hatta çok net söylüyordu.

Çok geziyorum diye övünüyorsunuz.

Aslında sadece yer değiştiriyorsunuz.

Eee şimdi kötü mü demiş?

Bizim kulağımıza niye sert geliyor?

Çünkü doğru. Ve o meşhur lafı.

Sen daha Sivas, Divri'yi, Ahlat'ı, Mardin'i görmemişsin.

Venedik'i görsen ne anlayacaksın?

Şu cümlenin tokadını hissediyor musunuz?

Çünkü biz de biraz öyle olmadık mı?

Uzağa romantikleştirip, yakını küçümseyen, yurt dışını kültür sanıp kendi coğrafyasına körleşen, kendi memleketinin taşına, toprağına, mimarisine, hafızasına bakmadan

dünyayı çözdüğünü sanan insanlar olmadık mı?

İlber Hoca tam da bu yüzden rahatsız ediyordu.

Çünkü bize sadece neyi görmediğimizi değil, neyi küçümsediğimizi de gösteriyordu.

Ve galiba asıl mesele şimdi geliyor dostlar.

Biz İlber Ortaylı'yı niye bu kadar önemsiyorduk?

Çok mu şey biliyordu?

Evet. Ama sadece o değil.

Galiba asıl sebep şu.

Bu memlekette artık giderek azalan bir insan tipini temsil ediyordu.

Çıtası olan insanı, görgüsü olan insanı, içi dolu insanı, gürültüsü değil ağırlığı olan insanı.

O yüzden bugün sadece bir tarihçiyi anmıyoruz, bir eksiği fark ediyoruz.

Kendi eksiğimizi. Çünkü İlber Ortaylı'nın ardından geriye sadece kitaplar, cümleler, konuşmalar kalmadı.

Bir de rahatsız edici bir ayna kaldı.

O aynaya bakınca da insan şunu görüyor.

Mesele sadece onun ne bildiği değil.

Bizim neden bu kadar yüzeyde kaldığımız.

Ruhu şad olsun.

Ama bize de İlber hocamızın ardından şu kalıyor.

Cehaleti özgüven diye taşımamak.

Cahilliği süsleyip sevimleştirmemek.

Yankı odamızda oyalanmak yerine kendimizi gerçekten inşa etmeye başlamak.

Hayat rastgele geçirilmez.

Ömür biraz daha inşa edilir.

Ve insan kendini gerçekten kurmadıkça yaşamış sayılmaz.