Bin Yıllık Sorgulama: Ömer Hayyam

Herkese selam arkadaşlar, Zamansız Düşünceler'e hoş geldiniz.

Ben Gözü.

Bugün sizi yaklaşık bin yıl geriye götürmek istiyorum.

Ama önce bir insan hayal etmenizi istiyorum.

Gündüzleri matematikle uğraşıyor, denklemler çözüyor,

gökyüzüne bakıyor, yıldızları gözlemliyor,

zamanın nasıl ölçülebileceğini hesaplıyor.

İşte öklidi inceliyor.

Öklit ne demek?

Öklit denen şey bir kavram değil.

Aslında bir insan.

M.Ö. 300'lü yıllar civarında yaşamış ve özellikle geometrinin temellerini sistemli hale getirmesiyle tanınan antik Yunan matematikçisi.

Bugün okulda öğrendiğimiz üçgenler, işte paralel doğrular, açılar gibi klasik geometrinin büyük bir kısmı onun ortaya koyduğu sistemin içinde.

Yani bugün konuşacağımız kişi kendisinden yaklaşık 1300 yıl önce yaşamış bir matematikçinin fikirlerini alıyor, inceliyor ve bunların üzerinde çalışıyor.

Yani önünde sayılar var, formüller var, gökyüzü var ama sonra bütün bunları bir kenara bırakıp dönüp insana bakıyor.

Ve sanki şunu soruyor.

Peki bunların sonunda yani bütün bunların sonunda öleceksek biz bu hayatı ne yapacağız?

İşte bugün Ömer Hayyam'ı konuşacağız.

Ama işte sosyal medyada iki satırlık sözlerin altında fotoğrafı konulan Ömer Hayyam'ı değil,

biraz daha gerçeğini, matematikçi Hayyam'ı, astronom Hayyam'ı,

düşünen, sorgulayan, zaman zaman cevap bulamayan Hayyam'ı

ve belki de en çok hayatın geçiciliği karşısında ne yapacağını anlamaya çalışan insan olan Hayyam'ı.

Peki Ömer Hayyam kimdir?

Çok kısaca hayatından bahsedeyim.

Ömer Hayyam yaklaşık 1048 yılında bugünkü İran'ın kuzey doğusunda bulunan Nişabur kentinde doğuyor.

Tam adı oldukça uzun.

Gıyaseddin Ebul Feth Ömer bin İbrahim el Hayyam.

Allah kabul etsin.

Hayyam kelimesinin çadırcı ya da çadır yapan kişi anlamına geldiği kabul ediliyor.

Muhtemelen ailesinin mesleğinden gelen bir isim olmalı.

Ama bugün Ömer Hayyam dediğimizde çoğumuzun aklına ilk ne geliyor?

Tabii ki Rubaileri. Şarap, işte hayatın geçiciliği, biraz isyan, biraz kader, biraz da anı yaşa düşüncesi.

Oysa yaşadığı dönemde Hayyam yalnızca bir şair olarak tanınan biri değil ki.

Hatta bilimsel tarafı son derece güçlü.

Şöyle ki Sultan Melikşah döneminde bir grup bilim insanıyla birlikte astronomik gözlemlere katılıyor.

Bu çalışmalar Celali takviminin oluşturulmasıyla ilişkilendiriliyor.

Şimdi burada durup bunu düşünmenizi istiyorum.

Çünkü benim hayyamda en çok hoşuma giden çelişkilerden biri tam burada başlıyor.

Bir tarafta zamanı mümkün olduğunca doğru hesaplamaya çalışan bir adam var.

Diğer tarafta şiirlerinde dönüp dolaşıp zamanın elimizden kayıp gitmesini sorgulayan bir adam var.

Bir tarafta bir yıl tam olarak ne kadar sürüyor sorusunun peşinde bunu hesaplamaya çalışıyor.

Diğer tarafta peki bize verilen bu yıllarla ne yapacağız sorusunun peşinde.

Bence Ömer Hayyam'ı ilginç yapan yerlerden biri tam olarak burası.

Çünkü bilim ona dünyanın nasıl işlediğini anlatıyor.

Ama dünyanın neden böyle olduğunu ya da insanın bunun içinde nasıl yaşaması gerektiğini tek başına söylemiyor.

Ve Hayyam'ın zihni tam orada başka bir kapı açıyor.

Hayyam'ın şiirlerine baktığınızda sürekli karşınıza çıkan birkaç mesele var.

İşte zaman, ölüm, kader, insanın bilgisinin sınırları ve hayatın geçiciliği.

Aslında bunların hiçbiri yabancı sorular değil.

Biz bugün başka kelimelerle aslında aynı şeyleri soruyoruz.

Hayatımı doğru mu yaşıyorum?

İşte geç mi kaldım?

Başka türlü yaşasaydım ne olurdu?

İşte kontrolümde olmayan şeyleri neden bu kadar düşünüyorum?

Ne kadar ömrüm kaldı?

Ne kadar vaktim var?

Belki hayyamın dünyasında bugünkü gibi telefon yoktu, sosyal medya yoktu.

Bizim bugün yaşadığımız hayat yoktu.

Ama insanın temel kaygıları çok da değişmemiş gibi.

Çünkü insan bin yıl önce de öleceğini biliyordu.

Bugün de biliyor.

Ve galiba mesele hiçbir zaman ölümü bilmemek değildi.

Mesele öleceğini bilen bir canlının nasıl yaşayacağıydı.

Bizden yaklaşık bin yıl önce yaşayan bir insan gökyüzünü inceliyor, matematik biliyor.

Döneminin en eğitimli insanlarından biri.

Ama bütün bilgisine rağmen varoluş karşısında hala soruları var.

Bence burada çok güzel bir tevazu da var.

Çünkü bazen bilgi arttıkça bütün cevaplara sahip olacağımızı düşünüyoruz.

Sanki yeterince okursak, yeterince araştırırsak, düşünürsek.

Hayat sonunda çözülecekmiş gibi.

Ama çözülmüyor.

Bazı şeyleri öğreniyoruz.

Sonra öğrendiğimiz her şey bize yeni bir soru veriyor.

Belki de bilginin en tuhaf tarafı bu.

Bir kapıyı açıyorsunuz ve arkasında tek bir oda bulmayı bekliyorsunuz.

Ama karşınıza başka yüz kapı birden çıkıyor.

Hayyam'ın düşüncelerinde de bunu hissediyoruz.

Evreni anlamaya çalışan çok güçlü bir akıl var.

Ama aynı zamanda kendi sınırının farkında olan da bir insan var.

İşte tam da bu yüzden Hayyam sadece gökyüzün değil,

o gökyüzünün altına sıkıştırılmış doğmaları, peşin hükümleri

ve insanların kesin doğru diye savunduğu kalıpları da sorgulamaya başlıyor.

Diyor ki ben bile bu kadar matematik bilip her şeyden emin olmazken siz nasıl her şeyin cevabını bildiğinizi iddia ediyorsunuz gibi bir şeyden yaklaşıyor.

Yani adam haksız da sayılmaz.

Hani bir laf var ya okudukça cahilleşen biri olarak okumadıkça alimleşenleri hayretle izliyorum diye.

Olay tam olarak bu.

Şimdi gelin Hayyam'ın bana göre en güzel birkaç rubayesine bakalım.

Bu arada rubay ne demek çok kısa onu anlatayım.

Rubayi klasik doğu edebiyatında kullanılan dört dizeden oluşan kısa bir şiir türü.

Kelime Arapçadan geliyor ve kabaca dörtlü, dört parçadan oluşan anlamında bir kelime.

Rubayilerde genellikle hayat, ölüm, kader, aşk, zaman, insanın varoluşu, dünya ve tanrı gibi büyük meseleler çok az sözle anlatılmaya çalışılıyor.

Ufak bir parantez de açmak istiyorum.

Bundan yaklaşık bin yıl önce yaşamış bir isimden bahsettiğimiz için bugün elimizdeki bazı rubayilerin yüzde yüz Hayyam'ın mürekkebinden çıkıp çıkmadığını kesin olarak kanıtlamak imkansız.

Zamanla onun felsefesini benimseyen başka şairlerin sözleri de Hayyam'ın adına yazılmış olabilir.

Ama bence işin güzel yanı şu.

Bu dizeler Hayyem'e ait olsun ya da olmasın.

Taşıdığı ruh, sordurduğu sorular ve çağları aşan o derinlik öyle güçlü ki

biz bugün o Rubayileri yazardan öte temsil ettiği o ölümsüz akıl ve felsefe için konuşuyoruz.

Şimdi gelelim ilk Rubay'e.

İlk Rubay'e şöyle.

Ezelin sırrını ne sen bilirsin ne ben.

Bu muammayı ne sen çözersin ne ben.

Perdenin ardında konuşup dururuz biz, perde kalktığında ne sen kalırsın ne de ben.

Şimdi burada Hayyam perde imgesi üzerinden hem dünyadaki çabalarımızın fani doğasını

hem de evrensel hakikatin insan idrakinin çok ötesinde olduğunu olağanüstü bir sadelikle anlatıyor değil mi?

Diğer bir vayya geçiyorum aynen şöyle.

Niceleri geldi neler istediler sonunda dünyayı bırakıp gittiler.

Sen hiç gitmeyecek gibisin değil mi? O gidenler de hep senin gibiydiler.

Bence özellikle son iki dize insanı bir anda durduruyor. Şurası.

Sen hiç gitmeyecek gibisin değil mi? O gidenler de hep senin gibiydiler.

Bu kısım gerçekten insanın ne kadar evrende küçük bir yer kapladığını,

ne kadar fani olduğunu bence tokat gibi insanın suratına vuruyor.

Çünkü çoğu zaman hayatı hiç bitmeyecekmiş gibi yaşıyoruz.

Planlar yapıyor, bir şeyleri erteliyor, bazen küçücük meseleleri gözümüzde büyütüyoruz.

Ama bizden önce yaşayanlar da böyleydi.

Onların da planları, dertleri, yarına bıraktıkları şeyler vardı.

Hayyam da burada bize çok basit bir şeyi hatırlatıyor.

Bir gün gideceğini biliyorsan gerçekten neyi bu kadar büyütüyorsun diyor.

Bu arada arkadaşlar bu konuşmalar size iyi geliyorsa,

beni hangi platformdan dinliyorsanız takip et butonuna tıklamayı ve yanındaki zili açmayı unutmayın.

Takip etmeniz benim için gerçekten çok önemli.

Hadi devam edelim.

Diğer bir vay şöyle.

Bir elde kadeh, bir elde Kur'an.

Bir helaldir işimiz, bir haram.

Şu yarım yamalak dünyada ne tam kafiriz, ne tam Müslüman.

Burada Hayyam aslında iki zıtlığı yan yana koyuyor.

Bir elindeki Kur'an, inancı, kuralları ve insanın doğru bildiği şeyleri temsil ediyor.

Diğer elindeki kadeh ise bunların karşısında duran dünyevi zevkleri ve insanın zaaflarını.

Yani bir taraftan inanıyoruz, doğruyu biliyoruz.

Diğer taraftan da her zaman o doğrulara uygun yaşayamıyoruz maalesef.

Ne tam kafiriz ne tam Müslüman derken de bence tam olarak insanın bu çelişkisine dikkat çekiyor.

Yani insanın tek bir kalıba sığmadığını, inançlarıyla, arzularıyla ve zaaflarıyla çelişkili bir varlık olduğunu anlatıyor.

Hatta bununla aynı eksende aşırı hoşuma giden diğer bir rubayisini de söylemek istiyorum.

Şöyle ki,

İçin temiz olmadıktan sonra hacı hoca olmuşsun kaç para?

Hırka, tesbih, post, seccade güzel ama tanrı kanar mı bunlara?

Burada Hayyam'ın eleştirisi dini yaşayan insana değil.

Dini bir görüntüye, hatta bir çeşit gösterişe dönüştüren insana.

Hırka, tesbih, post, seccade bunların hepsi dışarıdan bakıldığında insanı dindar gösterebilir evet.

Ama Hayyam diyor ki eğer içinde merhamet, dürüstlük, vicdan yoksa bütün bunların ne anlamı var?

Bu arada maalesef o kadar fazla böyle insan var ki etrafımızda.

Ve düşünün Hayyam bunu neredeyse bin yıl önce söylüyor.

Ama bugün de ne kadar tanıdık değil mi?

Çünkü bugün de bazen insanın ne olduğundan çok nasıl göründüğü önem kazanabiliyor.

Çünkü iyi görünmek iyi olmaktan, inançlı görünmek inancın gerektirdiği ahlakı yaşamaktan çok daha kolay.

Bir insan ibadetini gösterebilir, inancından sürekli bahsedebilir.

Ama aynı insan haksızlık yapıyor, kulak kıyıyor, merhametsiz davranıyorsa Hayyam'ın sorusu tam da bunu soruyor işte.

Bütün bunlarla insanları ikna edebilirsin evet.

Ama tanrı kanar mı bunları?

Valla çok güzel söylemiş ya.

Ve geldik son rubayiye.

Diyor ki, var mı dünyada gönülce yaşamak?

Avuçta kalan fani bir rüya ancak.

Yalnız kafiyeye dikkat.

Kalan ömrünü öyle yaşa ki gittiğinde doyamadım demesin toprak.

Burada Hayyam sanki bize şunu söylüyor.

Hayat zaten elimizde tutamayacağımız kadar kısa.

bırakma. Seveceksen

sev, gideceksen git,

söyleyeceksen söyle.

Çünkü ertelediğimiz her şey

için bir sonra olmayabilir.

Ve bence Rubay'ın asıl

vurucu tarafı da burada. Bir gün

toprağa karışacağız ama asıl

mesele o güne kadar hayata

karışamamış olmak. Ve

arkadaşlar sona gelirken, hayat

ne kadar sürecek bilmiyoruz.

Sonrasında ne var onu da bilmiyoruz.

Belki bazı şeylerin cevabını

hiçbir zaman öğrenemeyeceğiz. Ama

bildiğimiz bir şey var. Şu an

buradayız. O yüzden sevdiğimiz

şeyleri, görmek istediğimiz

yerleri, söylemek istediğimiz sözleri

sürekli sonraya bırakmayalım.

Sevelim, merak

edelim ama gerçekten merak

edip sorgulayalım ve hayatı

sürekli başka bir güne

bırakmayalım. Çünkü Hayyam'ın

da dönüp dolaşıp hatırlattığı gibi

burada kalıcı değiliz.

Siz bu konuda ne düşünüyorsunuz? Ömer

Hayyam'ın en sevdiğiniz rüvayesi

Sizce hangisi?

Zamansız Düşünceler Instagram hesabında bu bölümün gönderi postunun altına yorum olarak bırakabilirsiniz.

Beni dinlediğiniz için çok teşekkür ederim.

Bir sonraki bölümde görüşmek üzere.

Kendinize iyi bakın.

Hoşçakalın.