Kusursuzluk Bir Tür Ölümdür: Wabi-Sabi’den Yapay Zekâya

Merakı kıyısından köşesinden tutup hayatın tam ortasına atacağımız bu serin sulara hoş geldiniz.

Ben Deniz Kaptanınız ve Ufuklararası Podcast başlıyor.

Şu an beni hangi cihazdan dinliyorsun?

Bilgisayar mı yoksa muhtemelen bir telefon mu?

Elimizin altındaki bu ekranlar, bu küçük cam dikdörtgenler günün neredeyse her saatinde bizimle.

Sabah gözümüz açar açmaz onlara bakıyoruz.

Gece uyumadan önce son baktığımız şey yine onlar.

Ve o ekranları kaydırdığımız her an hep aynı şeyi görüyoruz.

Pürüzsüzleştirilmiş tenler, simetrik yüzler, algoritmaların milimetrik hesaplarla önümüze koyduğu kusursuz görsel evrenler.

Bir saniye durup şunu sormak istiyorum.

Bu kadar kusursuz olması bunun güzel olduğu anlamına mı geliyor?

Hatasızlık gerçekten bir mükemmellik mi?

yoksa yaşaman kendisine yani onun kırılganlığını ve ölümlülüğünü dışarıda bırakan steril bir simülasyon mu?

Kırıkları altına birleştiren doğu felsefesinden başlayacağız.

Oradan modern tüketim toplumunun bedenlerimizi bir şantiye alanına çevirmesine geçeceğiz.

Ve en sonunda algoritmaların dünyasında insan ayak izine savunmaya uzanan derin bir yolculuğa çıkacağız.

Ufuklar arasına hoş geldin.

Bu bölümde biraz sesim çatalla olabilir, biraz yorgunum.

Yorgun bir süreçten geçiyorum çünkü.

Yine de bölümü kaydetmek istedim.

Çünkü sizinle buluşmayı çok seviyorum ve bunu ertelemek istemedim.

Bu bölümde güncel kabulleri sorgulamaya ve kafanızda soru işaretleri bırakmaya geldim.

Bendeniz kaptanınız, hazırsanız seferimiz başlıyor.

Şimdi gözlerimizi günümüzün o parlak ekranlarından ayıralım ve biraz geriye gidelim.

15. yüzyıl Japonyası'nı.

Ortada ne telefon var, ne filtre, ne algoritma ama bir felsefe var.

Ve o felsefe bugün ekranlarda gördüğümüz neredeyse her şeyin tam tersini söylüyor.

Adı Wabi Sabi.

Bize çok yalın ama bir o kadar da unutulmuş bir hakikati fısıldıyor.

Hiçbir şey sonsuz değildir, hiçbir şey tamamlanmamıştır ve hiçbir şey mükemmel değildir.

Bugün biz bu cümleleri duyunca biraz içimiz sıkılıyor değil mi?

Yani biraz öyle oldu bana bilmiyorum.

Sanki bir eksiklik itirafı gibi geliyor böyle.

Ama bu felsefe bunu bir itiraf olarak değil bir başlangıç noktası olarak ortaya koyuyor.

Ve bu felsefenin somutlaştırdığı en çarpıcı zanaat kintsugi.

Şöyle bir sahne düşünün.

Elinizde sevdiğiniz bir kase var.

Belki bir çay kasesi.

Elinizden kayıyor yere düşüyor ve parçalanıyor.

Geleneksel batı anlayışında bu noktada iki seçenek vardır.

Ya kırılan kase atılır ya da çatlağı görünmeyecek şekilde yapıştırılmaya çalışılır.

Yani ya yok sayarsınız ya saklarsınız.

Her iki durumda da amaç aynı.

Kırılmanın izini ortadan kaldırmak.

Kintsugi ise tam tersini yapar.

Kırılan seramik parçaları toz altın ve değerli reçinelerle birleştirilir.

Kırık bir ayıp gibi gizlenmez.

Aksine altın çizgilerle vurgulanır.

Peki neden?

Neden insan kırığı saklamak yerine altına parlatsın?

Çünkü bu anlayışa göre nesne kırıldığında sadece fiziksel bir hasar almaz.

Nesne insanla birlikte yaşar, zamanın akışına tanıklık eder ve üzerinde bir patina biriktirir.

Yani yaşanmışlığın izi.

Bu çatlak o kâsin hikayesinin en görünür sayfasıdır.

Onu silmek, o hikayenin bir bölümünü tamamen silmek demektir.

O yüzden Doğu felsefesinde buna farklı yaklaşılır.

Fakat bu fikir sadece seramikle kalmıyor, çağdaş sanata da taşıyor.

Bunun örneklerinden biri Yoko Ono'nun Ment Pais adlı esiri, Türkçesiyle tamir parçası.

Bu eserde kırık seramik parçaları ziyaretçilerin kendi elleriyle birleştiriliyor.

Bir an bunu hayal edin, elinizde kırık parçalar var ve onları birleştiriyorsunuz.

Dışarıdan bakınca bir nesne tamir ediliyor gibi görünüyor.

Ama bu yalnızca nesnenin onarımı değil.

Bu insanın içsel kırgınlığının, acılarının ve yeniden inşaat çabasının bir metaforu.

Ve bu fikir günlük hayatımıza da girmiş durumda.

Günümüzde sürdürülebilir modada atık kumaşların altın biyelerle birleştirilmesini görüyoruz.

Ya da yırtık bir kotun görünür dikişlerle onarılmasını görüyoruz.

Bakın ne oluyor burada?

Kusur gizlenmediğinde utanılacak bir şey olmaktan çıkıyor.

Geçmişin hikayesini taşıyan estetik bir avantaja dönüşüyor.

Bu cümleyi aklımızın bir köşesine not edelim çünkü birazdan buna geri döneceğiz.

Peki nesnelerdeki bu çatlakları altına kutsayan insanlık kendi bedenine nasıl yaklaşıyor?

İşte burada işler biraz tersine dönüyor arkadaşlar.

Modern tüketim toplumu üzerine yapılan sosyolojik çözümlemelerin gösterdiği gibi

bugün insan bedeni adeta bir şantiye alanına çevrilmiş durumda.

Şanti alanını bir düşünün. Sürekli bir şeyler yapılıyor, yıkılıyor, düzeltiliyor, ekleniyor, çıkarılıyor.

Üzerinde tamamlandı yazan bir levha hiçbir zaman asılmıyor.

Beden de böyle bir yere dönüşmüş durumda.

Peki bu nasıl oldu?

Önce gündelik hayat hızla tıbbileştirildi.

Bu kelimeye dikkat edin tıbbileştirme.

Yani yaşlanmak, kırışmak, yorulmak, bedensel asimetrilere sahip olmak.

Bunların hepsi eskiden yaşamın doğal parçalarıydı.

Şimdi ise doğal bir süreç olarak değil, acilen müdahale edilmesi gereken birer hastalık ve kusur olarak kodlanıyor.

Yani yaşlanmak, yaşalmak, yorulmak, insan olmak, arıza gibi sunuluyor.

Sonra ikinci adım geliyor.

Büyüsü bozulan dünyamızda bireyler yitirdikleri kutsallığı bir yerde aramaya başlıyorlar.

Ve bulduğu yer kendi bedeni oluyor.

Bedenlerini kusursuzlaştırma çabasında kutsallık arıyorlar.

Adeta modern kurban ayinleri gibi.

Eskiden kurbanların sunulduğu yerlerde bugün ameliyat masaları var.

Acı verici müdahaleler var.

Beden kusursuzluğun önünde adeta kurban ediliyor.

Peki bu kurbanın amacı ne?

Ölümün ertelenmesi.

Ölüm yani en büyük kusur.

Şimdi bir dakika durup düşünelim.

İnsan neden ameliyat masalarında acı verici müdahalelerde kendi etini bu denli hırpalıyor?

Cevap burada.

Büyüsü bozulan modern dünyada birey, yitirdiği kutsallığı kendi bedenini kusursuzlaştırma ayinlerinde arıyor.

Çünkü ölümden yani hayatın en büyük kusurundan kaçmak istiyor.

Tam bu noktada Fransız düşünür Jean Baudrillard'ın sarsıcı bir eleştirisini hatırlatmak istiyorum.

Baudrillard bize şunu söyler.

Günümüz tüketim toplumunda artık fiziksel ihtiyaçları tüketmiyoruz.

İmgeleri, modelleri ve göstergeleri tüketiyoruz.

Ve gerçekliğin yerini aslı ya da kökeni olmayan kopyalar alıyor.

Bunlara simulak deniliyor.

Biz de bir hiper gerçeklik çağında yaşıyoruz.

Bu soyut gelebilir.

O yüzden biraz somutlaştıralım.

Ameliyatlarla ya da dijital filtrelerle elde edilmeye çalışılan o tek tip burunları düşünün.

doldurulmuş elmacık kemiklerini, gergin yüzleri, şişik dudakları düşünün.

Ve şimdi kendinize sorun.

Bunların doğada gerçek bir insanla karşılığı var mı?

Hayır yok.

Bireyler sosyal medyanın ya da vitrinlerin sunduğu o kurgusan modelleri taklit ediyor.

Orijinali olmayan bir modele benzemeye çalışıyorlar.

İmkansız olan plastik bir oyuncağa benzemek için defalarca ameliyat masasına yatan insanlar var.

Canlı bir insan ete kemiğe bürünmüş bir oyuncağa dönüşüyor.

Yani yaşayan bir simülakra.

Ve işte Baudrillard'ın en ağır darbesi burada geliyor.

Beden artık yaşayan, hisseden, nefes alan canlı bir organizma olmaktan çıkıyor.

Tek düzeleşmiş yapay formlarıyla adeta bir gösterge mezarlığına dönüşüyor.

Evet, gösterge mezarlığı.

Bir daha söyleyeyim.

Çünkü bu kavram uzun süre kafamızda kalmalı.

Düşünsenize milyonlarca insan aynı burunla, aynı mimiksiz yanaklarla, aynı dondurulmuş ifadelerle birbirinin kopyası haline geldiğinde ortada canlı bir insan kalır mı?

Hayır. Ortada yalnızca statünün, gençlik takıntısının ve kusursuzluk mitinin sergilendiği soğuk mezar taşları kalır arkadaşlar.

Ve kusursuzluk arayışı insanı en sonunda kendi etine, kemiğine ve hakikatine yabancılaştırıyor böylece.

Şimdi ilk durağa geri dönelim. Az önce size aklımızda bir yeri tutmamız gerektiğini söylemiştim.

Bir tarafta kırık bir kaseyi altına onaran bir kültür var. Öbür tarafta kendi çatlaklarını silmeye çalışan bir toplum.

Biri diyor ki kırıldın ama senin hikayen bu, senin yolun bu. Diğeri de diyor ki kırıldın, düzelt, sil, yok say.

Hangisinin yaşama daha yakın durduğuna buyurun siz karar verin.

Bedenlerimizde aradığımız bu steril pürüzsüzlüğü şimdi ekranlarda üretken yapay zeka eliyle sanatımıza ve sinemamıza da dayatıyoruz.

Ve geliyoruz bugünün en büyük kırılma noktasına.

Üretken yapay zeka gerçeği.

Bugün yapay zeka modelleri pürüzsüz yüzler üretebiliyor.

Mükemmel ışıklandırılmış manzaralar, matematiksel olarak optimize edilmiş sahneler.

Hepsi tıkır tıkır, hepsi yerli yerinde.

Peki sorun nerede?

Madem bu kadar iyi, neden hala bir şey eksik gibi geliyor?

İşte kriz tam burada başlıyor.

Yapay zekanın ürettiği bir insan yüzüne baktığınızda aslında kime bakıyorsunuz?

O yüz hiç var olmadı arkadaşlar.

O yüz zamanın içinde yaşamış birisine ait değil.

Yaşlanmış, uykusuz kalmış ya da utanmış gerçek bir bedenin ağırlığını taşımıyor.

O yüz devasa veri setlerinin istatistiksel bir ortalaması sadece.

Şimdi burada akla şöyle bir itiraz gelebilir.

Ben de zaman zaman görüyorum yaşlılık çizgilerini lekeleri de işlemiş yüzler üreten yapay zeka çalışmaları var.

Yani kusurları da dahil edilmiş yüzler.

Ama arkadaşlar bunlar bilinçli yapılmış kusurlar.

Bize gerçeği yansıtırlar mı ki?

Bu soruyu bir süre havada bırakalım.

Çünkü cevabı bulmak için sinemadan bir sahneye bakmamız gerekiyor.

Hatırlayın The Godfather filminin meşhur restoran sahnesi.

Al Pacino silahı ateşliyor ve kaçıyor.

Ama tam kaçarken yanlışlıkla ayağıyla kamera sehpasına çarpıyor ve kadraj hafifçe titriyor.

Normal şartlar altında bu bir teknik hatadır.

Böyle bir an genellikle yeniden çekilir.

Ama Coppola o anı filmde tutuyor.

Neden?

Çünkü o titreme karakterin içindeki amatörlüğü, adrenalini, korkuyu ve sahiciliği öylesine çıplak yansıtıyor ki sahnenin kalbi haline geliyor.

Seyirci o titreyen kadrajda gerçek bir bedenin yaşadığı gerçek bir şoku hissediyor.

Şimdi asıl soruya dönelim.

Yapay zeka hatayı üretemez mi?

Elbette üretebilir.

İstediğimizde bir görsele güren ekler, analog cızırtı koyar.

Ama sorun tam olarak budur.

Yapay zekada hata yaşanmış bir bedensel riskin sonucu değil, sonradan talep edilmiş hesaplı bir stil filtresinin sonucudur.

Yani Pacino'nun ayağı sehpaya çarpmıyor.

Birisi çarpmış gibi yap diyor yapay zekada.

Dışarıdan bakınca ikisi benzer görünebilir.

Ama aralarındaki fark bir anın yaşanmış olması ile o anın taklit edilmesi arasındaki farktır.

Bu noktada Rosa Menkman'in glitch teorisine bakmak lazım.

Glitch yani teknolojik aksama.

Ekranda bir an beliren bozulma, takılma, kayma.

Menkman'in teorisi tekrardan alıyorum.

Menkman'in teorisinde altını çizdiği şey şu.

Hata sistemin sınırlarını ve arkasındaki görünmez işleyişi açığa çıkaran eleştirel bir kırılmadır.

Bunu şöyle düşünelim.

Her şey kusursuz çalışırken sistemin nasıl işlediğini göremezsiniz.

Ama bir şey kırıldığında perde aralanır ve aradaki işleyişi görünür hale gelir.

Yani hata sadece bir kusur değil, aynı zamanda bir pencere.

Peki insanın hatası neden oluşur?

Neyden doğar?

İnsanın hatası bazen tereddüttür, bazen utanç, bazen yorgunluk.

Bir cümlenin ortasında duraksamak, bir şey söylemeye yeltenip vazgeçmek, sesinin titremesi, yorgunluktan bir sahneyi eksik bırakmak.

Bunların hepsi insan hatasıdır ve hepsinin arkasında yaşanmış bir bedenin ağırlığı vardır.

Yapay zeka burada bir duvara çarpıyor.

Yapay zeka, üç perdelek dramatik bir yapıyı kusursuz bir şekilde kurabilir.

Giriş, gelişme, çözüm hepsi yerli yerinde.

Ama nerede sulacağını, nerede esverileceğini bilemez.

Neyin anlatılmayacağını da bilemez.

Çünkü utanç, istatistiksel bir veri değildir ki.

Sana doğru yaklaşırken şunu sormak istiyorum.

Eğer bir gün filmler, sanat eserleri ya da hayatlarımız çok daha hızlı, çok daha pürüzsüz ve hatasız üretilecekse,

ama bizi daha az sarsacak ve kalbimizde daha az iz bırakacaksa, geriye ne kalacak?

Bölümü hazırlarken araştırmacıların bu soruya verdiği net bir cevaba rastladım.

Geriye sanat kalmaz. Geriye sadece algoritmalar için cilalanmış, hızla tüketilip unutulacak içerikler kalır diyorlar.

Eser değil, içerik.

Ve bölümün en önemli cümlelerinden biri şu bence.

Kusursuzluk bitmişliktir, donmadır ve bir tür ölümdür.

Kusur ise bunun tam tersi.

Evrilmeye, öğrenmeye, birbirimize temas etmeye ve yaralarımızı açmaya olanak tanıyan o canlı alandır kusur.

Hala bir şeyin olabileceği yerdir.

İster bir çay fincanının altında parlayan çatlağında olsun, ister kameranın önünde sahnelerken titreyen bir kadrajda.

Bizi biz yapan şey geride bıraktığımız o kusurlu, sahici, insan ezidir bence.

Bir sonraki sefer ekranda kusursuz bir yüz gördüğünüzde bir an durun.

O pürüzsüzlüğün arkasında ne var diye bir düşünün.

Ve belki bir sonraki sefer aynaya baktığınızda kendi çatlaklarınıza biraz farklı bakarsınız.

Kırıklarımızdan ve kusurlarımızdan korkmadığımız, kendi kusurlarımıza sahip çıkıp sarıldığımız bir hafta dilerim efendim.

Bir sonraki bölümde görüşmek üzere. Esen kalın.

Altyazı M.K.