michelangelo etkisi | doğru insanlar bizi nasıl değiştirir?

İntro

Michelangelo bir zamanlar heykellerini kendisinin yaratmadığını,

yalnızca mermerin içinde gizli olan şaheseri gün yüzüne çıkardığını söylemiş.

Peki ya ilişkiler de aynı şekilde işleseydi?

Hayatınızdaki kişiyi düzeltmeye veya değiştirmeye çalışmak yerine

onun zaten olduğu o şaheseri yani en iyi ve en özgün halini ortaya çıkartmasına yardım etmeye odaklansaydınız.

Bir taş bile onun içinde zaten bir heykel vardır.

Heykeltraşın görevi onu ortaya çıkarmaktır.

Hayatımızdaki en yakın insanlar da aslında elimizdeki keskeyi tutuyor.

Bizi olduğumuz kişiden başka birine dönüştürmek yerine içimizde zaten var olan özellikleri, yetenekleri ve potansiyeli görünür hale getiriyorlar.

Tabi bunun tersi de mümkün.

Yanlış insanlar potansiyelimizi törpüleyebilir ve bizi olmak istemediğimiz bir versiyona dönüştürebilir.

İnsan en yakınında tuttuğu 5 kişinin ortalaması.

Bu cümleyle çok paralel bir yerdeyiz.

Dünyanın önde gelen motivasyon konuşmacısı ve iş filozofu Jim Rohn'a ait bu cümle hepimizin gerçeği.

Hayatımızdaki insanlar bizi gerçekten biz mi yapıyor yoksa bizden başka birine mi dönüştürüyor?

Hadi gelin buna bakalım bu hafta.

Bu bahsettiğim durumun tabii ki bir adı var.

Michelangelo etkisi.

Özetle yakın ilişkilerimizin, arkadaşlıklarımızın ve içinde bulunduğumuz sosyal çevrenin bizi şekillendirmesi.

Michelangelo'nun heykel metaforunda mesele bir insanı değiştirmek değil hatta tam tersine bir insanı değiştirmeye çalışmakla onun zaten içinde olan şeyi ortaya çıkartmasına yardım etmek ve bu ikisi arasında çok büyük bir fark var.

Buradaki önemli nokta bunun tek taraflı olmaması.

Sadece beni olduğumdan daha iyi gören insanlar hayatımda olsun değil,

ben de hayatımdaki insanların daha iyi versiyonlarını ortaya çıkarmalıyım diyebilmek.

Yani iyi bir ilişki iki insanın birbirini yeniden şekillendirmesi değil,

birbirinin içinde zaten var olan potansiyeli açığa çıkartması.

Modern dünyada kendimiz hakkında hikayeleri anlatmayı hepimiz çok seviyoruz.

Ben buyum, ben kendi kararlarımı kendim alabilirim ya da kimse beni değiştiremez gibi gibi.

Ama insan davranışlarına biraz daha yakından baktığımızda bunun o kadar da basit olmadığını görüyoruz.

Beynimiz hayatta kalabilmek için başka insanları okumaya, onların niyetlerini anlamaya,

hatta ait olduğumuz ya da ait olduğumuzu sandığımız grubu takip etmeye son derece yatkın.

Çünkü hepimiz böyle insanlık tarihinin çok büyük bir bölümünde tek başına yaşamanın pek mümkün olmadığını biliyoruz.

Ki hala öyle.

Yani bir gruba ait olmak, hayatta kalmak demek.

Dolayısıyla başkalarının bize nasıl baktığı bizim için hiçbir zaman tamamen önemsiz değil.

Başkalarıyla etkileşimimizden doğan birçok da soru var.

Bunlar ne olabilir?

Beni sevip sevmediklerini sorgulamak olabilir.

Kabul görüp görmediğimizi anlamak, analiz etmek.

Yeterince iyi miyim diye sormak, buraya ait miyim diye düşünmek.

Bunlar insanın çok temel sosyal soruları.

Çevremizdeki insanların bize bakışı, kendimize bakışımızı düşündüğümüzden çok daha fazla etkileyebiliyor.

Ve evet insanlar birbirlerinin heykeltirası olabilir.

Ama burada amaç karşındaki insana yeniden yaratmak değil, dediğim gibi onun içinde zaten var olan şeyi görebilmek.

Bir arkadaşınızın henüz kendisinin bile inanmadığı bir tarafını görmek.

Partnerinizin korktuğu ama aslında yapabileceği şeyi ona hatırlatmak.

Ya da bir çalışanı henüz keşfetmediği yeteneğini alan açmak.

Yani sağlıklı ilişkiler için en azından bu böyle işliyor.

Peki kurduğumuz ilişkilerde kimi zaman birbirimizi sevdiğimizi sanırken

aslında birbirimizi şekillendirmeye çalıştığımızı fark ettiğimiz anlar oluyor mu?

Ne demek bu?

Mesela birine biraz daha şöyle ol.

Aman bunu yapma, sen çok hassassın, belki biraz daha gerçekçi ol ya da bundan bir şey olmaz gibi cümleler söylemek.

Fark etmeden karşımızdaki insanın heykelini yontmuyoruz.

Sanki böyle bazen de kendi istediğimiz heykeli yapmaya çalışıyormuşuz gibi bir durum bu.

Başlarken bahsettiğim bunun tam tersi, Michelangelo etkisini ilginç yapan şeylerden biri bu.

Çünkü hayatımızdaki insanlar bizi sadece büyütmüyor.

Kimi zaman da küçültebiliyor.

Şöyle düşünelim.

Bir ilişkide sürekli sen zaten çok dağınıksın, sen zaten böyle şeyleri yapamazsın gibi olumsuz cümleler kuruluyor.

Bir süre sonra bu sadece karşımızdaki insanın söylediği bir cümle olmaktan çıkıp kendinize söylemeye başladığınız cümleler haline geliyor.

Bu hem ilginç hem de ilginç değil.

Çünkü bazen kendimiz hakkında düşündüğümüz bazı şeylerin ilk ne zaman bize söylendiğini hatırlamıyoruz bile.

Sanki o hep öyleymiş, orada varmış gibi geliyor.

Ben zaten böyleyim diyoruz.

Ama gerçekten öyle miyiz yahu?

Yoksa birileri bize yıllarca böyle söylediği için mi böyle olduğumuza inandık?

Olmazsa olmaz çocukluğa gidiyoruz.

Sürekli sen çok yaramazsın dendiğini düşünelim birine.

Bir noktadan sonra o yaramaz davranışların olduğu için sana yaramaz denmiyor.

Sen kendini yaramaz bir çocuk olarak görmeye başlıyorsun.

Ya da tam tersi sen çok zekisin deniyor bir çocuğa.

Sen çok sorumluluk sahibisin, insanları çok iyi anlarsın.

Bunlar da zamanla kimin parçalarına dönüşebiliyor.

Burada psikolojide kendini gerçekleştiren kehanet dediğimiz şeye yaklaşan bir mekanizma var.

Yani bir insan hakkında belirli bir beklenti oluşuyor.

O beklenti o insanın davranışlarına etkiliyor.

O davranışlar da sonunda o beklentiyi doğrulayabiliyor.

Yani bazen bir insanın potansiyelini ortaya çıkaran şey potansiyelin kendisi kadar o potansiyele ne kadar inandırıldığı.

İnsanın başkalarının gözünden kendisini tanımasına dair sosyolog Charles Colley'in çok güzel bir kavramı var.

Looking Glass Self yani aynadaki benlik.

Özetle şöyle ben kendimi başkalarının beni nasıl gördüğünü düşündüğüm şekilde görmeye başlıyorum.

Yani sen bana nasıl bakıyorsan ben bir süre sonra kendime biraz senin gözlerinden bakmaya başlayabiliyorum.

Bu kimi zaman bazı insanların yanında kendimizi daha farklı hissetmemize sebep olabiliyor.

Şöyle düşünelim bir restoranda bir kafede bir arkadaşınla oturuyorsun ve kendini biraz başarısız hissettiğin bir dönemdesin.

O da diyor ki ya sen farkında değilsin ama senin çok iyi yaptığın bir şey var.

Ve bir anda ışıklar yanıyor.

Gerçekten mi diyorsun?

Ama o insan sana yeni bir özellik vermiyor o an tabii ki.

Sende olan bir şeyi sana gösteriyor.

Michelangelo'nun yaptığı da biraz bu değil mi?

Mermerin içine yeni bir şey koymuyor.

Taşın içinde zaten var olan şeyi ortaya çıkarıyor.

Eğer doğru insan diye bir şey varsa evet o insanlar bizi geliştiriyor.

Ama mesele sadece doğru insanları bulmak değil.

Çünkü bazı insanlar da bizi kendi beklentilerine göre yontabiliyor.

Ve bu ikisi arasında çok ciddi bir fark olduğunu başlarken de söylemiştik.

Bir insan sana bence sen bunu yapabilirsin dediğinde senin potansiyelini alan açıyor muhtemelen.

Ama sen şöyle olmalısın dediğinde seni kendi istediği forma sokmaya çalışıyor olabilir.

Burada kendimizle olan bağlantımızı kaybetmemek, nasıl hissettiğimizi sormak yine ana gündemimiz oluyor.

Birinde senin ideal benliğin var, diğerinde de onun idealindeki sen.

İlişkilerde de en çok karıştırdığımız şeylerden biri bu bence.

Bazen karşımızdaki insanı gerçekten olduğu kişi için mi seviyoruz, yoksa onun ileride dönüşeceğini düşündüğümüz kişi için mi?

Şimdi böyle ama zamanla düzelir, işte işe oturunca, biraz daha olgunlaşınca gibi cümleler kurmuşuzdur muhtemelen bir ilişkinin içindeyken.

Kendi hayatlarımıza bir bakalım.

Mutlaka vardır yanında kendimizi daha rahat hissettiğimiz, o insanın yanında daha çok konuştuğumuz, daha komik olduğumuz, belki daha cesur, daha yaratıcı fikirler söylediğimiz, belki normalde söylemeyeceğimiz şeyleri söylediğimiz hatta.

Eve döndüğümüzde de şöyle diyor olabiliriz.

Ben bu insanın yanında kendimi çok seviyorum.

İlişkiler için çok kıymetli bir kriter bu.

Çünkü bir insana sana iyi gelip gelmediğini anlamanın tek yolu beni mutlu ediyor mu sorusunu sormak değil.

Biraz da ben onun yanında kim oluyorum sorusunu sormak.

Edilgen değil yani etkin varlığını o ilişkide sorgulamak.

Tabii ki bazı ilişkiler bizi kendimize yaklaştırırken bazıları kendimizden uzaklaştırıyor.

İş hayatında da bunun örneklerini görebiliriz.

Eğer bir yöneticin seni henüz farkında olmadığın bir tarafını görüyorsa,

seni bir sunumu yapmaya, bir projeyi senin yönetmene, bir toplantıya senin katılmana dair yönlendirmelerde bulunabilir.

Bunu direktif gibi algılamayıp, ben mi diye sormadan, yani kendini hala eski halinde görmeden,

o kişinin sende gördüğünü görmeye başlamak önemli.

Çünkü sana o alanı açıyorlar ve bazen kariyer gelişimi dediğimiz şey,

yalnızca eğitim almak, sertifika programlarına gitmekten ziyade

birinin sende gördüğü potansiyelin senin kendi hikayene dahil olması demek.

Burada tabii hayatımıza bize fırsat veren insanların önemli olduğu kadar

o fırsatları iyi değerlendirmek de oldukça önemli.

Ama bir o kadar da önemli başka bir şey daha var.

Biz kimin hayatında böyle insanlarız?

Michelangelo etkisi tek taraflı değil diye o yüzden kalın kalın çiziyoruz altını.

Mesele bana iyi gelecek insanları bulmalıyım da çok daha fazlası.

Çünkü muhtemelen hepimiz birilerinin hayatında o insanız.

Bir arkadaşımızın, kardeşimizin, sevgilimizin, çalışma arkadaşımızın.

Çoğu zaman insanlara yaptığımız en büyük iyilik onlara tavsiye vermek değil.

Onlar da henüz kendilerinin göremediği, kendilerine bile söyleyemedikleri bir şeyi görebilmek, söyleyebilmek.

Yani anlamaya emek vermek.

Birine çok cesur olduğunu, onun bunu yapabilecek kapabilitede bir insan olduğunu söylemek.

Onun hayatında böyle bir cümle belki yıllarca kalacak.

Ve eğer gerçekten her taşın içinde bir heykel varsa benim içimdeki heykelin ne olduğunu kim biliyor?

Ben mi? Annem mi? Babam mı? Arkadaşlarım mı?

Yoksa hayatım boyunca beni tanımlayan bütün o cümleler mi?

Nasıl cümleler olabilir?

Herkes kendi hayatında o cümleleri bulabilir.

Ama birkaç örnek vermek gerekirse,

belki sen çok hırsızsın, sen özgür ruhlusun, sen çok hassassın,

sen ilişki insanı değilsin ya da sen tam bir aile insanısın.

Bunların hangisi benim? Bunların hangisi sensin?

Bunların hangisi sizsiniz?

Hangisi bana söylendiği için benim oldu?

Daha tuhaf bir soru, insan kendisi hakkında ne kadar dürüst konuşabiliyor?

Ben kimlerin yanında nasıl birine dönüşüyorum?

Bu haftanın sorusu bu olur belki.

O yüzden bugün hayatımızdaki insanları düşünelim her birimiz.

Ama beni seviyor mu diye düşünmekten ziyade ben onun yanında kim oluyorum sorusunu sorarak.

Hayatımıza giren insanların bazıları bize yeni bir şey öğretmek için gelmiyor.

Artık bunu anladık.

Belki bize zaten içimizde olan bir şeyi hatırlatmak için geliyor.

Ve belki sevgi dediğimiz şeyin en güzel hallerinden biri de bu.

Karşındaki insanı kendine benzetmeye çalışmamak.

Onu kendi istediğin forma sokmamak.

Onun yerine içinde hangi heykelin saklı olduğunu merak etmek.

Ve bazen de sadece ona ben sen de bunu görüyorum diyebilmek.

Çünkü herkesin içinde bir heykel var ve belki hayatımız boyunca yaptığımız en önemli seçimlerden biri o heykeli kimin ellerine teslim ettiğimiz.

Bir soru daha var. Sen kimin hayatında nasıl bir heykeltıraşsın?

Hayatımız boyunca yapmamız gereken bizi kimin yontuğunu fark etmek kadar hangi parçalarımızın gerçekten bize ait olduğunu merak etmek.

Belki mesele kendin olmak değil.

İnsanın bütün hayatı kendisi sandığı şeylerin hangilerinin gerçekten kendisi olduğunu keşfetmekle geçiyor.

Ve bu biraz ürkütücü kabul ediyorum.

Henüz hiçbirimiz tamamlanmadık ve tamamlanmak diye bir şey de yok.

Taş hala elimizde, heykel hala yapılıyor.

E bir de bunun çok güzel bir tarafı var.

Bugün bu bölümü dinledikten sonra hayatımızdaki insanları düşünerek bana iyi geliyor mu diye düşünmekle kalmayalım.

Ben bu insanın yanında kim oluyorum diye soralım.

Daha cesur biri mi?

Sakin, belki meraklı, neşeli, yaratıcı, daha kaygılı belki ya da daha sessiz.

Daha çok kendinden şüphe eden biri mi?

E bir de kendimize şu soruyu soralım.

Ben hayatımdaki insanların hangi taraflarını ortaya çıkarıyorum?

Belki de güzel ilişkilerin en önemli özelliklerinden biri de bu.

Birbirimizin içindeki henüz görünmeyen tarafları fark etmek.

Birbirimizi değiştirmek değil.

Hayatımıza gelen, hayatımızdan giden her insan kendimizde daha önce görmediğimiz bir şeyi görmemiz için geliyor fikri.

Oldukça rahatlatıcı.

Belki iyi bir dost biraz bu.

İyi bir yönetici, proje ortağı, iyi bir partner.

Bazen de hayatımıza çok kısa süreliğine giren biri.

Bize kendimizle ilgili bir şey gösterir.

Ve belki hayatımızdaki en güzel insanlardan bazıları bizi değiştirenler değil,

bize kim olabileceğimizi hatırlatanlar.

Hayatımıza kimleri alacağımız kadar bizim yanımızda insanların kendileri olabilmesine nasıl bir alan açtığımız.

Bazen ihtiyacımız olan şey değişmek değil,

kendimizde zaten var olan bir şeyi bir başkasının gözünden yeniden görebilmek.

O yüzden tekrar söylüyorum.

Bugün hayatımızdaki insanları düşünelim.

Kimin yanında kendimizden biraz daha fazla oluyoruz?

Kimin yanında kendimizi küçültüyoruz?

Ama en önemlisi birinin hayatında siz nasıl bir iz bırakıyorsunuz?

Bazen bir insanın hayatında yapabileceğimiz en güzel şey

ona kim olması gerektiğini söylemek değil,

Kendi heykelini kendisinin bulmasına eşlik etmek.

Sevgi biraz bu.

Birini yeniden şekillendirmek değil, onun zaten orada olan halini görebilmek.