Güç Zehirlenmesi - Stanford Deneyi

Altyazı M.K.

Merhabalar, Twitter'da şu an timeline'da bekçi şiddetine dur de diye bir hashtag açılmış ve bunun altında korkunç videolar ve görseller paylaşılıyor.

İşte bekçiler insanları dövüyor, şiddet uyguluyor, silah çekiyor vs.

Bununla ilgili hemen aklıma gelen bir şeyden bahsetmek istedim ve hemen açtım konuşuyorum şu anda.

Sınırsız güç verilirse bir insana bunun neticesinde neler olur bunu tartışmak istedim, konuşmak istedim.

Daha önce de otoriteye itaat diye bir podcast yayınlamıştım.

Bugün de bir insana sınırsız güç verilirse bunun neticesi ne olur?

Bunu konuşmak istedim. O yüzden hemen bu podcast'ı açtım ve konuşmaya başladım.

Çünkü tam yeri gelmişken anlatmak istediğim bir deney var size.

Stanford Hapishanesi deneyi.

Belki çoğunuz bunu duymuşsunuzdur diye düşünüyorum ama bir arkadaşım dedi ki bana podcast çekerken ben herkesin her şeyi bildiğini düşünüyorum hani bu tarz şeyleri.

Hayır dedi bilmeyenler olabilir anlat.

Bugün size bir deneyden bahsedeceğim.

Bu bekçe şiddetin üzerine hemen.

anlatmak istiyorum şimdi insanlara sınırsız güç verilirse ne olur özellikle de bu insan eğitimsizse Afedersiniz cahilse neler olur?

Bunun sonuçlarını konuşalım.

Şimdi ne olacağını biz zaten çok iyi biliyoruz.

Bir de bunun deney bazında bakarsak bu konuya.

Şimdi bu anlatacağım deneyin filmi de var arkadaşlar.

2015 yapımı bir film.

İzlerseniz zaten şok olacaksınız.

Buradaki olay şöyle hemen kısaca anlatmak istiyorum.

Philip Zimbardo adında bir Amerikan Psikoloji Derneği'nde başkan olmuştur bu adam.

Bir psikolog var. Bu adam 1971 yılında zihin...

Özel olarak sağlıklı olduklarını gösteren testlerden geçen bakın sağlıklı bu insanlar 24 orta sınıf Amerikalı üniversite öğrencisini tek tek topluyor.

Tıpkı Milgram deneyinde olduğu gibi bir önceki podcastimde ondan bahsediyordum.

Yani otorite itaat edinmeyebilirsiniz.

Orada iki rolü ayırıyor insanları.

Yani 24 tane üniversite öğrencisini alıyor.

Bunları testlerden geçiriyor.

Sağlıklı olduklarını tespit ettikten sonra da bunlara iki tane rol veriyor.

Rolleri de yazı turu atarak belirliyor.

Ama hepsi gerçek katılımcı bunların.

Bir kısım gardiyan olacak bir kısım da mahkum.

Böyle bir deney. Artık kime ne gelirse yazı turu attıktan sonra hatta olayı daha gerçek kılabilmek için bu Zimbardo dediğimiz psikolog öğrencileri pazar günü öğleden sonra hiç beklemedikleri

bir anda gerçek bir mahkum gibi gidiyor polis araçlarıyla evden aldırıyor ve tutuklatıyor.

Bakın gerçek bir hapishane deneyi gibi düşünün bunu.

Ve sahte bir hapishaneye dönüştürülen Stanford Üniversitesi'nin Bodrum katına indiriyor bunları.

24 tane üniversite öğrencisi yazı tura atılıyor.

Kimi mahkum oluyor kimi gardiyan kime ne gelirse.

Hatta bu Zimbardo dediğimiz adam olayı daha da gerçekçi kılmak için bu mahkumları yani denekleri hapishaneye geldikleri zaman soyunup böyle biraz da şiddetli bir şekilde aramalarını

istiyor olan şeylerden.

Birbirlerinden. Hatta bitlerine falan baktırıyor birbirlerinin.

Sonra hapishane kıyafeti giydiriliyor vesaire vesaire tam bir mahkummuş gibi davranılıyor.

Hatta adamlara numara bile veriliyor.

Yani numara sistemi var ya orada.

Bu bile yapılıyor yani gerçek olsun diye.

Prison Break izleyenler hatırlayacaktır o numara muhabbeti vardır ya bu Amerikanlı hapishanelerinde.

Bu arada gelmiş geçmiş en iyicilerden birine selam vermeden geçmeyelim değil mi Prison Break?

Neyse adamlara rollerini dağıtıyorlar.

Diyorlar ki sen gardiyansın sen mahkumsun.

Ondan sonra gardiyanlara da böyle askeri tarzda üniformalar giydiriyorlar.

İşte güneş gözlüğü falan taktırıyorlar.

Neden? Çünkü göz teması kurmasınlar diye.

Bu Amerikan polisiye dizilerinde gördüğünüz o güneş gözlüğü olayı aslında göz teması kurulmasın diye yapılmış bir şey.

Yine psikolojik bir alt metni var altında.

Göz teması kurarsak ne olur?

Çünkü etkilenebiliriz duygusal olarak.

Hatta burada hemen bir parantez açıp şunu söylemek istiyorum.

Bill Clinton'ın bu karizmasının altyapısında da bu vardı.

Göz teması kurmayı çok iyi bilen bir liderdi Bill Clinton.

Yani batılılar böyle bizim gibi enseye şaplak tarzı bir dokunsal iletişim içinde olduklarından dolayı.

Onlarda böyle göz teması önemli bir detay.

O yüzden gözlük takıyor gardiyanlar.

Göz teması orada önemli.

Hatta ellerine cof veriyorlar.

Bellerine de kelepçe takıyorlar.

Ağızlarına da düdük veriyorlar.

Ve diyorlar ki mahkumların denetimi tamamen sizde.

Düzeni sağlamak için istediğiniz her taktiği uygulayabilirsiniz.

Ve daha sonra sonuç ne oluyor biliyor musunuz?

Mahkumlar gardiyanlara karşı ayaklanıyor.

Çünkü gardiyanlar mahkumlara karşı o kadar çok otorite kuruyorlar ki işte kafalarına kokuleta giydiriyorlar, uykudan mahrum bırakıyorlar.

Bu bir FBI taktiğidir uykudan mahrum bırakmak.

Zincirliyorlar ondan sonra kafalarına göre yemek vermiyorlar, tuvaletinizi tutun diyorlar hatta tuvaletinizi elinizle sileceksiniz diyorlar.

akla hayale gelmeyecek bir sürü onur kırıcı şey yapıyorlar.

Ve deneyin başlangıcından tam 36 saat sonra bir mahkum kriz geçiriyor.

Ağlama nöbeti geçiriyor, sinir krizi geçiriyor ve adamı serbest bırakıyorlar.

Ve diğer mahkumlar sadece ve sadece 6 gün dayanabiliyor.

6 gün dayanabiliyor ve deney öngörülen sınırların dışına çıkıyor.

Ve mahkumlar duygusal olarak büyük travmalar geçiriyorlar.

Ve bu deneyi Zimbardo acilen sonlandırmak zorunda kalıyor.

Bu konuyla alakalı Zimbardo'nun Şeytan Etkisi diye de bir kitabı varmış.

Bunu okuyabilirsiniz. 850 sayfa bir kitap ama eğer çok merak ettiyseniz bu kitabı da okuyabilirsiniz.

İçerisinde hatta miligram deneyinden falan da bahsediyor.

Böyle birçok deneyden bahsediyor.

Yani otorite, itaat ve işte sınırsız güçle ilgili merak ediyorsanız bu kitabı okuyabilirsiniz.

Şeytan Etkisi kitabı. Yani aslında burada şu sonucu arıyoruz.

İyi insanları kötü bir yere koyduğumuzda ne olur?

Ne olur, normal sağlıklı insanlar kendilerine biçilen sosyal rollere göre davranmaya başlarlar ki bekçilerin yaptığı bence bu.

Belki sağlıklı normal insanlardı ama onlara bir rol biçildi, bekçilik rolü biçildi ve bunlar sosyal rollere göre davranmaya başladılar ve sınırsız gücün vermiş olduğu o etkiyle, o sarhoşlukla çoğu

bekçinin yapmış olduğu o şeyi görüyorsunuz, zulmü görüyorsunuz, izliyorsunuz.

Bir başka bu deneyin sonucu da bu gücü elinde bulunduranlar doğal olarak bu otoriteyi kullanacaklardır.

Yani ya kötüye ya iyiye bunu bilemeyiz ki gördüğümüz kadarıyla da kötüye kullanıyor çoğu.

Tabii konumda olanlar ise otoriteye boyun eğeceklerdir.

Evet bu da okey ve kötü davranışlara yol açan insanların karakterleri değil sosyal konumlarının gücüdür arkadaşlar bunu unutmayın.

Bu deneyi de böyle ve en son Zimbardo'nun sözüyle bitirmek istiyorum.

Zimbardo diyor ki çalışmamız iyi insanları kötü şeyler yapmaya zorlayan sosyal kurumsal güçleri ortaya çıkarmaktı.

Bu çalışmanın amacı diyor.

Gördüğünüz gibi bekçiler de kendilerine verilen bu gücü sınırsızca kullanıyorlar arkadaşlar.

O yüzden bu gücün kimlere verildiği kimlere tahsis edildiği çok önemli.

Belki bunlar için özellikle bir psikolojik testten vesaireden geçilmesi gerektiğini düşünüyorum ben.

Her önüne gelene silah.

Verilmemeli diye düşünüyoruz.

Kendinize iyi bakın. Sevgiler, hoşçakalın.