
Florentia Village ve Gate Event Park iş birliğiyle gerçekleşen Türkiye’nin en görkemli alışveriş, eğlence ve kış festivali Winter Village sizi bekliyor! 🎄✨ 14 Kasım - 30 Aralık tarihleri arasında ücretsiz girişle Winter Village’ın büyülü dünyasıyla tanışın. Üstelik konserler de ücretsiz! ❤️
Ücretsiz Davetiye Kodunu Al: Tıkla
Gate Event Park / Flotentia Village
*
Yalnız değilsin. Terappin; zihnin ve bedenin için uzman kadrosuyla bütünsel sağlığında hep yanında.
✨ POD20 kodu ile: İlk ve tekli seanslarında geçerli %20 indirim seni bekliyor.
Kendine bir iyilik yap, bugün dinlenmeye ve iyileşmeye izin ver.
*
Bu bölüm reklam içerir.
*
Kötülük yapmak için kötü biri olmak gerekir mi? Yeni serimizin ilk bölümünde bu soruyla yola çıkıyoruz.
Kötülüğün kökenine dair farklı açıklamalara bakıyor, kötü niyetle kötü eylemi, kötülükle ahlaki yanlışı birbirinden ayırmaya çalışıyoruz. Dennis Rader, Clifford Olson ve Ted Bundy örneklerinden, Hannah Arendt’in “kötülüğün sıradanlığı” kavramına ve Milgram’ın itaat deneyine uzanan bir sohbet bu.
Sence kötü insan değişebilir mi?
Kısımlar:
(00:00) Giriş: Yeni Seri ve Bölümün Sorusu
(00:50) Aile Babası Görünümlü Katil: Dennis Rader
(02:04) Filmlerdeki Kötü ile Gerçek Kötü
(02:52) Kötülüğü Neden Merak Ediyoruz?
(03:51) Kötülüğün Kökenine Dair Dört Açıklama
(05:52) Çevre, Toplum ve Özgür İrade
(07:21) Kötülük İnsanca mı?
(08:00) Kötülüğü Nasıl Tanıyoruz?
(08:45) Kötülük Gerçekten Var mı? Niyet ve Bakış Açısı
(10:50) Naziler, Emir Alan Asker ve Sartre
(11:50) İki Katil Düşünce Deneyi: Kötü Niyet
(13:49) Kötülük ile Ahlaki Yanlış Arasındaki Fark
(14:32) Ahlaka Meydan Okuyan Katiller: Berkowitz, Rader, Olson
(15:35) Öldürmeden Verilen Zarar: Alexander Komin
(16:24) Hannah Arendt ve Kötülüğün Sıradanlığı
(18:15) Milgram Deneyi: İtaat ve Kötülük
(20:28) Kötü İnsan Değişebilir mi? Bundy ve Unterweger
(22:09) Zihin Avcısı’ndan Bir Anekdot
(22:40) Augustinus mu, Sartre mı?
(23:11) Kapanış
Transkript
Merhaba, Olay Yeri: Suç Hikayeleri podcastine hoş geldiniz.
Yeni bölümleri kaçırmamak için bildirimleri açmayı unutmayın.
Bugün biraz daha farklı bir bölüm kaydedeceğim.
Biraz daha sohbet havasında geçecek.
Biraz da aslında son zamanlarda araştırdığım bir konuda
böyle bir bilinç akışımı konuşturmayı düşünüyorum.
Sizin de hoşunuza gideceğini düşündüğüm bir seriye başlayacağız.
Mesela bu bölümde kötü insan kime denir?
Kötülük nedir? Biraz bunun kıyısına da ulaşacağız.
Tabii ki bu podcast'ta bunların hepsini tamamıyla size açıklayabileceğimizi zannetmiyorum.
Çünkü uzun bir konu ama elimden geldiğince biraz bir beyin fırtınası yapmaya çalışacağız aslında.
Ben buradan yaparken sizi de düşünmeye teşvik edeceğim.
Mesela bir soruyla başladım ben bu hikayeyi araştırmaya.
Kötülük yapmak için kötü biri olmak gerekir mi?
Bu soru gerçekten çok önemli.
Çünkü şimdi benim yaptığım davalarda ailelere baktığım zaman dünyanın en sıradan aileleri, dünyanın en sıradan insanları bir bakıyorsunuz aşırı vahşi bir seri katile dönüşmüş olabiliyor.
Mesela aklıma benim BTK Killer, Dennis Raider geliyor.
Dennis Raider hani böyle uzaktan baksanıza hani amiyane söylemle bir ailesiyle pikniğe gidecek bir doblo arabası olan tam bir aile babası işte.
Doblos'un arkasında mangal takımı olan, sandalyeleri olan, semaver çaydanlığı olan tam böyle bir adam.
Tam bir aile babası.
Aileye baktığınız zaman yaşamları falan da böyle gözüküyor.
Ama adam tam bir cinsel hazla sadistçe kadınları öldüren birisi.
Sapık katil diyebileceğimiz konuda bir insan mı?
Baktığınız zaman bunu anlamazsınız.
Hatta kendisi yakalandıktan sonra kızına da soruyorlar bunu.
Hani babanın seri katil olmasıyla ilgili ne düşünüyorsun diye.
kızı çok şaşırıyor babasının seri katil olmasına ve yakalanmasına.
Hatta eve geldiklerinde polislerin babasını almak için
kendisinin yanlış bir sebepten dolayı alındığını zannediyor.
Ama bunun tam tersi.
Peki Dennis Raider'ın farkı neydi?
Yani mesela biz kötü dediğimiz zaman, kötü insan, kötü karakter dediğimiz zaman bizim aklımıza
kim geliyor?
Darth Vader geliyor, işte Voldemort geliyor, şey karakter geliyor.
Tip olarak da bozulmuş bir tip. Böyle bir tipe sahip olması lazım sanki. Ne bileyim Freddy mesela, Jason mesela, Halloween filminin mükemmel karakteri benim de en sevdiğim filmlerden bir tanesi, Scorpion filmlerinden Michael Myers mesela.
Şimdi kötü dediğimiz zaman bizim aklımıza böyle şeyler geliyor.
Yani böyle bir baktığın zaman da haliyle cisimleşmiş bir kötülükten bahsediyoruz değil mi?
Ama gerçekte kötülük böyle değil.
Gerçekte kötü herhangi bir insan gibi.
Biraz hikaye aslında buna etrafında dönerken ben de böyle bir podcast kaydetmeye ihtiyacı duydum.
Ve çok güzel de bir söz gördüm.
Kötülüğü neden daha çok merak ediyoruz da alakalı gibi.
şöyle bir şey yazmıştı birisi makalesinde bu konuyla ilgili makaleler okurken.
Ona not aldım mesela şöyle okuyayım size.
Hayali kötülük romantiktir ve çeşitlilik arz eder.
Gerçek kötülükse kasvetli, tek düze, kısır, sıkıcıdır.
Hayali iyilik sıkıcıdır.
Gerçek iyilikse daima yeni, harikulade, sarhoş edici hissettirir.
Evet biz mesela şimdi kötülüğe gerçekten maruz kaldığımız zaman
Bu bizim tarafımızda gerçekten çok kötü, çok hasvetli bir durum.
Çok sıkıcı bir durum kötülüğe maruz kalmak.
Ama kötülüğü izliyoruz, merak ediyoruz, görüyoruz ve kötülüğü izlerken de zevk alıyoruz.
Ya da okurken zevk alıyoruz.
Neden? Çünkü bizim için fantastik bir şey gibi gözüküyor kötülük.
Normal hayat içerisinde alıştığımız bir davranış değil gibi sanki, farklı bir şey gibi.
deyip mesela kökenine doğru biraz kötülüğün konuşarak böyle oradan bir başlarsak.
Yani kökeni derken aslında söylemek istediğim şey insanların kötülüğü nasıl açıklamaya çalıştığına dair de bir şeylere bakmak lazım.
Mesela bir tanesinde insanlar doğaüstü, kötü niyetli bir güç tarafından ayartılır ve ele geçirilir.
Böyle zannederler. Yani kötülüğün kendilerine gelmesinin böyle olduğunu zannederler.
Bir diğeri insanlar kötü olarak tanımlanabilecek şekilde davranmaya doğaları gereği yatkındırlar.
Bu aslında çok büyük bir tartışma.
Doğası gereği insanın kötü olmaya yatkın olması.
Hani bu tartışmayı tanrı var mıdır aslında tartışması üzerinden de Agustinus yapıyor bunu.
Agustinus ve Pelagius isimli keşişler yapıyor bunu.
Bu ikisi de filozoftur bunlar.
Bunların aslında tanrı var mıdır sorusunu sormaların sebebi de şu.
Tanrı varsa kötülük neden vardır?
Burada Agustinus diyor ki insan doğası gereği zaten kötüdür diyor.
İnsan iyi bir varlık değildir.
İyi olması için Tanrı'nın bir lütfu gerekir.
O lütfu hak etmesi gerekir insan.
O lütuf da sen ararsan sana gelmez, kendiliğinden gelecektir diyor.
Burada aslında yaptığı tartışma şunu da söylemeye çalışıyor.
Hani kötü insan aslında böyle bir tanımlama yoktur.
Zaten herkes aynıdır.
Biz bebekliğimizden beri kötüyüz.
Ama tabii ki bu da başka bir tartışma.
Bu yine bizim konuşacağımız konulardan birisi değil.
Çünkü bu tanrı var mıdır sorusunun cevabını aramak için ilerleyen bir tartışma.
Bir diğeri de şu.
İnsanlar kötü davranışlarda bulunurken çevrelerinden etkilenirler.
Bizim de daha çok buna böyle etrafında hep dolaştığımız, bunun etrafında bir şeyler anlattığımız şeyler.
Bu mesela bizim hikayemize yakın.
Anlatacağımız şeylere yakın.
Çünkü çevremizin bizi ne kadar etkilediğini biliyoruz ve buna dair de işte kanıtlar da var.
Şöyle kanıtlardan bahsediyorum işte Ted Bundy'nin belki evet anatomik olarak beyninde bazı belki sorun vardı ama öyle bir ailede olmasaydı bunu daha iyi kullanabilirdi.
Çünkü çok zekiydi ya da Edmund Kemper olabilir mesela bu Ted Kaczynski olabilir.
Hani yaşadığın toplumu da toplumun da çok önemi var bu konuda.
Yani senin nasıl bir birey olacağını toplum da belirliyor.
Evet sen iyi bir yolda da ilerleyebilirsin, kötü bir yolda da ilerleyebilirsin.
Buradaki önemli olan senin arkadaş çevren.
Çok burada kritik, çok bağımlı bir arkadaş çevren varsa onlara ayak uydurmak için sen de böyle davranıyor olabilirsin.
E tabii ki kuvvetli bir aileye ihtiyacın da var.
Bir diğeri de insanlar özgür irade sahibidirler ve kötülük doğrultusunda hareket etmeyi seçerler.
Biz 3 ve 4'ün etrafında dolanacağız ama tabii dolanırken biz yine buradaki özgür irade kısmına girmemeye yani gireceğiz tabii ki bir noktada belki ama çok fazla tartışmayı bunun üzerinden döndürmek istemiyorum.
Çünkü yine özgür irade dediğimizde biz Agustinus'un tartışmasına da gitmiş oluruz.
Çünkü özgür irade tartışması da yine bizim yaratılışım ya da varoluşumuzla alakalı bir tartışma.
Ama insanlar kötülük yapmayı seker.
Peki seçmesini de sağlar.
İşte bu çok enteresan bir tartışma.
Thomas Nagel burada ahlaki şans diye bir şeyden bahsediyor.
Bununla ilgili güzel bir podcast kaydetmek isterim.
Bu yine başka bir uzun bir podcast'in konusu olabilir.
William Blake şöyle bir şey söylüyor.
Kötülük insanca'dır.
Hem de pek insanca.
Zalimlik bir insanın kalbine sahiptir.
Bu gerçekten doğru ya.
Hani insan olmasa, tabii ki şöyle de değerlendirmek lazım.
Hani biz her şeyin kendimize göre ölçütü olduğumuz için böyle değerlendirmemiz.
masa kötü olabilir mi? Hani olamaz. Ya da hayvanlar
kötü olabilir mi? Hangi hayvan için kötü
diyebilirsin ki? Hayatta kalmak için hepsi
beslenmeye çalışıyor. Bu bizim
kendimizi ölçüt aldığımız noktada evet
belki böyle konuşuyor olabiliriz. Ama
bu doğru bir şey. Hani biz zalim
olan insanın
bu davranışı bu şekilde açıklanabilir
belki. Peki biz kötülüğü
nasıl tanıyoruz? Kötülüğü bir yüze
bir kimliğe sahip olduğu zaman
tanıyoruz işte. Mesela Dennis
Ray'dir. Bir hani
Kötülük soyut bir kavram ya.
Biz bunun bir insana sahip olması ya da bir şeye sahip olacak ki bu var olabilsin ve yaşayabilsin, yapabilsin.
Deniz Rey'dir mesela bu noktada ya da Ted Bundy olsun fark etmezsen de.
Kötü dediğimiz insanlar bunlar.
Biz bunları neden kötü diyoruz?
İşte yaptıklarından dolayı, sadistçe davranmalarından dolayı.
Şimdi burada bizim kötüyü biraz daha böyle açtığımızda evet bu insanlar kötü.
Bu seri katiller kötü.
Ama herkes kendi tarafından kötü mü?
Yani birini öldürmekten bahsediyorum.
Mesela en büyük tartışmalardan bir tanesi şu.
Kötülük aslında gerçekten var mı?
Kötülük var mı diye sorulduğunda çoğu yerde şöyle bir şey geçiyor mesela cevap olarak.
İyiliğin karşıtı kötüdür.
Peki gerçekten böyle mi?
Bir şeyin kötü olduğunu nasıl anlayacağız?
Yani kötülük dediğimiz şey ahlaken yanlış olanı yapmak denebilir.
Tamam evet bu doğru.
Ancak karşı taraf gerçekleştirdiği eylemi kötü olarak yapmıyor da olabilir.
Mesela terör saldırılarını yapan teröristlerin amacı karşı tarafa bir kötülük yapmak mı?
Yoksa düşüncesini şiddet yoluyla ona duyurmak mı?
Terör saldırısı yapanlara bakarsak kendi taraflarından bunun kötülük olmadığını düşünürüz.
Çünkü onlar en azından böyle düşünmüyorlar.
Tabii ki teröristlerin yaptığı şey günün sonunda insanlık için çok kötü bir şey.
Ama onlar açısından bakarsak yani onların davranışı açısından onlar bunu bir kötülük olsun diye yapmıyorlar.
Yani bizim işte Dennis Raider'dan farklılar mesela.
Dennis Raider bunu karşı tarafa bir şey anlatmak için yapmıyor.
Ha böyle yapan seri katiller var mesela bunlar da kötü müdür?
Evet o da işte bu kötülük tartışması içerisinde dönen şeylerden bir tanesi.
Şimdi seri katilin diğer taraftan mesela bu gibi terör saldırılarından ayrılmalarının en büyük sebebi de siyasi bir amaç gütmüyorlar.
öldürmek için motivasyonları genelde haz oluyor.
Eğer ki motivasyonun eğer bir hazsa bu daha kötü.
Yani ahlaken tabii ki diğeri de ahlaken yanlış.
Burada şöyle çok bıçak sırtı bir konu olduğu için konuşurken buna dikkat etmeye çalışıyorum ama
terör kötü doğru ama yapan insan için düşündüğünde
mesela kime göre terörist diye bir kavramda var ya
mesela Amerika'nın terörist dediğine başkası değil mi?
Ya da İsrail'in terörist dediğinde mesela İsrail Filistinler için terörist olduğunu söylüyor ama dünyanın bir çoğu adı da fazlası da İsrail'in terörist olduğunu söylüyor.
Kimin hangi açıdan baktığına göre değişen bir şey terör konusu.
Ama kötülük konusu öyle olmamalı işte.
Kötülük konusunda bir şey değişmiyor.
İşin içinde bir sadistçe haz var.
Mesela yine bununla ilgili şunu da söylemek lazım.
Naziler kötü mü?
Mesela Naziler savaş sırasında yaptıklarını kötülük için mi yapıyorlar yoksa inandıkları dava için mi yapıyor?
Ya da emir alan askerin yaptığı kendi iradesine mi bağlıydı?
Bunu Sartre eğer sormuş olsaydık Sartre derdi ki evet bu bizim irademize bağlı.
İrademiz dışına davranamayız.
Bir işin ahlaken yanlış ya da doğru olduğunu biz irademizle karar verip ona göre yanlışı yapmamakta kendi irademize bağlıyız.
Sartre irademizin bu noktada olduğunu söylüyor ama bir tarafta emir alan tarafı için de böyle olmayabiliyor.
Naziler mesela demişken savaş sırasında vatanını savunan birisi karşı ordudaki askeri öldürmesi de kötülük müdür mesela?
Hep üstünde durduğumuz şeyler kötülük sayılan temel vakalarla faillerin son derece ağır zarar vermeyi hem amaçlar hem de başardıkları şeylerden bahsediyoruz aslında diğerlerinde.
Ama burada savaş sırasında bu niyetle hareket etmiyor olabilir bir insan.
Şimdi şöyle de bir tartışma da var. Yine bu da bir böyle beyin fırtınası yapılacak bir tartışma. İki tane insan olduğunu düşünelim mesela. İkisi de katil. İkisi de katil ve ikisi de elinde silah var. Silahla karşısındaki insanı vuracaklar. Birisi çekiyor silahı, vuruyor. Karşısındaki de ölüyor. Tamam.
Bu kötü bir insan bir insanı öldürdü ve hiçbir sebebi olmadan öldürdü.
Ve bundan karşı tarafa zarar vermek istediği için yaptı bunu.
Son derece ağır bir zarar vermek için yaptı.
Diğeri de aynı niyetle yani işte burada asıl şeye geliyoruz kötü niyete.
Diğeri de aynı niyetle silahı eline aldı.
Karşıya doğrulttu.
Tam silahı çekecekken karşıdaki insan işte ya ayağı kaydı yere düştü.
Ya silah tutukluluk yaptı.
ama eylemi sonlandıramadı.
Yani karşı taraftaki insanı öldüremedi.
Peki aynı şekilde bu öldürmeyen insan da kötü müdür?
Onun birisini öldürmemiş olması ama kötü niyete sahip olması
yine de kötü olup olmadığı anlamına gelir mi?
Bu da mesela çok önemli bir tartışma bu kötülük tartışması arasında.
Bana kalırsa bence kötü.
Çünkü kötü niyeti barındırmak aslında kötü bir şey.
Yani birine karşı birini öldürme niyetiyle hareket etmek
bu bence ahlaken son derece yanlış.
Son derece kötü hani parantez içinde söylediğimiz şey gibi kötü bir davranış olur.
Mesela sen farkında olmadan da birinin başına bir şey getirmiş olabilirsin ama bu kötülük müdür bu mesela değildir.
Şey gibi trafik kazası gibi mesela diyelim.
Trafik kazasında işte yolda bir köpek görmüş ya da kedi görmüş olabilirsin.
Arabayı kırdın başka birine yanlışlıkla çarptın ve maalesef hayatını kaybetti.
Kötü müsündür burada hani bu ölüme girer mi?
bu kötülük değildir. Bu şanssızlıktır.
Ama diğerinde niyet de
eğer ki buna uygunsa
yani sen mesela şu anlamda
bir köpek öleceğine bir insan
ölsün gibi bir niyetle bunu
yapıyorsan bu kötü niyete de
girebilir bence. Şimdi biz hep
zarar verme üzerinden yani birinin
eylem sonucunda ölmesi üzerine
hep konuştuk. Kimseye zarar vermeyen
bir eylem kötülük sayılır mı?
Mesela yani aslında şurada da şöyle
bir ayrım var. Kötülük ve yanlış
birbirinden ayrılması
üzerine mesela bir şeyler söylemek istedim.
Ahlaken yanlış olan kötülük
olmayabilir. Kötü eylemler
korkunç, vahim ve dehşet
vericidir. Ahlaken yanlış
olansa örneğin mesela mağazadan
bir şey çalmak. Evet ahlaken
yanlıştır ama dehşet
verici değil. Çok vahim bir
olay değil. Bu yüzden kötülük
olmayabilir. Mağazadan
mal çalmak çünkü
insanlar için, toplum için
dehşet uyandırmaz. Mesela seri katiller
ahlaka meydan okurlar.
Onların amacı ahlakı ortadan kaldırmak.
David Berkowitz ve Dennis
Raider gibi insanlar
zaten ahlakı ortadan kaldırmak
için bu mücadele içindeler. Bu
içi seri katil yaptıkları kötülük
çok iyi bir şeymiş gibi yani
çok ahlaklı bir şeymiş gibi
bir de mektup yoluyla ya da telefon
yoluyla devam ettirirler.
Yanlış olduğunu biliyorlardı
yine de yaptılar. Çünkü onların
amacı ahlakı ortadan kaldırmaktı.
Kanadalı seri katil Clifford
Olson 11 çocuk öldürmüş ve
hapisten çıkarsa devam edeceğini
söylemiştir. Kurbanların ailelerine
ne çektirdi sorulduğundaysa
ailelerinin umrunda olmadığını
eğer olsaydı öldürmeyeceğini
söyledi. Yani Olson
yaptığı şeyin kötü olduğunu
biliyor. Yaptığı şeyin ahlakçı
yanlış olduğunu biliyor. Sadece bunu düşünmüyor.
Bunu düşünmek de istemiyor. Bu onun için
normal bir davranış gibi.
Bu yüzden ailelerinin ne düşündüğü umurunda bile değil olsun.
Eğer olsaydı zaten kötü ahlaka sahip de olamazdı ve kötülüğe de bu kadar rahat yapamazdı.
Bir de kötülükle alakalı şöyle bir durum var.
İlla ki birisinin öldüğü bir eylemde mi mesela kötülüktür?
Biz az önce hırsızlıktan bahsettik.
Mesela evet bu ahlaken yanlış ama kötü olmayabilir çünkü dehşet verici değil.
Ama bir de şöyle düşünelim.
Birini kaçırdı ve işkence etti ona günlerce, aylarca, haftalarca.
Bu tarz seri katiller de var.
Bu tarz insanları kaçırıp evinin bodrumunda tutanlar da var.
Hani yakın zamanda yine videosunu yaptığımız Alexander Comin vardı mesela.
Hem podcast'te konuşmuştuk hem de videoda.
Comin de insanları kaçırıp evin altında tutuyordu ve onları zorla çalıştırıyordu.
Bazılarını öldürüyordu, bazılarını öldürmüyordu, duruyordu.
En son iki tane kadın kurtulmuştu buradan.
Bu da mesela bir kötülük örneğidir.
Çünkü evet belki fiziksel olarak öldürmemiş olsa da karşısındakini yaşama sevincini öldürmüş oluyor.
Ha bazılarına göre mesela bazı filozoflara göre kötü eylemlerin kötülük sayılmasının nedeni faillerin ayırt edici çarpık bir psikolojiye sahip olması değil.
Verdikleri zararın büyüklüğü ve ağırlığıdır.
Bu filozoflar Arendt'in de benimsediği görüşten etkilenmişlerdir.
Hannah Arendt'in görüşü neydi?
Hatta çok meşhur kitabı vardır ya belki okumuşsunuzdur.
Kötülüğün sıradanlığı üzerine.
Hannah Arendt Adolf Ayman'ın mahkemesine katıldığı zaman düşünceler komple değişmiş.
Arendt'e göre hatta bence hepimize göre kötülük yapanlar psikolojik olarak geri kalanımızdan şeytani kişiler ya da daha canavar olmasını böyle gerektirdiğini biz düşünürüz hep.
Daha sonra işte az önce söylediğim gibi Ayman'ın mahkemesini izleme gittiğinde karşısında görmeyi umduğu radikal kötülüğün cisimleşmiş hali değil gayet sıradan bir insan görmüştü.
Emirleri uygulamış, sorumluluğu reddeden bir adam vardı.
Hatta adam mahkemede sorumlu olmadığını sadece emirleri uyguladığını da söylüyordu.
Arendt önemli bir şey görmüştü.
Kötülüğün tanımı onun için değişecekti.
Onun beklediği şey kötülük yapanı yani Aynman'ı sadist, kötü niyetli ve sapkın bir canavar olarak görmekti.
Aynman ise bu sıfatlardan hiçbiri değildi.
Ancak Arendt'in sıradan kelimesini kullanması çok tartışıldı.
Sıradan olan şeyler de kötü müdür?
Bu sorunun ortaya çıkmasını sağladı.
Belki Adolf Einmann başka yerlerde yaptığı açıklamalarda sıradan bir emir alan kişi olmadığını gösterip Arendt'e yanıltmış olabilir.
Ama kötü insan yine de takım elbiseli bir patron gibi olabilir.
Kötü eylemler hani buraya kadar söylediğimiz şeylerde ne diyorduk?
Kötü eylemler faillerin bütünüyle sorumlu tutulabildiği eylemler aslında.
Sorumluluğumuzu hafifleten koşullarda başkalarına zarar verme eğilimli olmamız
aynı zamanda da kötülük yapmaya hazır biri ya da kötü bir insan olduğumuz anlamına gelmez.
Ha şimdi burada Stanley Milgram diye bir adam devreye giriyor ve çok önemli bir deney yapıyor.
Mesela Milgram deneyi insanın itaat altında ne gibi bir duruma cevap vereceğini gösteriyor.
Psikolog Stanley Milgram 1960'larda insanların itaat altında bir başkasına kötülük yapıp yapmayacağını merak ediyordu.
Benim tahminime göre onu bu yola iten şey nazilerin savaştan sonraki yargılamalarında emir aldım suçum yoktu gibi savunma yapmaları.
Ancak deneyin sonuçları gösterdi ki katılımcıların %65'i verilen emirleri yerine getirerek itaat ediyorlar.
Farklı gruplarda da yapılan deneylerde de sonuç pek fazla değişmiyordu.
Deney sırasında öğretmen kurumundaki denek bu yaptığının ahlak dışı olduğunu biliyordu ama yapmaya devam ediyordu.
Ama deney sırasında önemli bir şey de kaydedildi.
Eğer deney sırasında öğretmenin başında bekleyen araştırmacıya bir başkası karşı geliyorsa öğretmen hemen elektrik vermeyi bırakıyordu.
Burada öğretmen kurumundaki kişi başkalarının ahlak dışı hareketinden mahcup olmuş olabilir.
Peki ya lidere karşı çıkan birisi yoksa işte o zaman emiri alan kişi sonuna kadar gidebilir.
Milgram deneyi insanın itaat altında kötülük yapıp yapmayacağına bakması lazımdı demiştik ya az önce.
Mesela bu deney şöyle bir deney.
üniversiteden öğrencileri alıyorlar, bir yere koyuyorlar ve diyorlar ki işte sen öğretmensin, sen öğrencisin.
İkisi de aslında denek ama denek olduğunu bilmiyorlar.
Bir de bunlara emir veren birisi var.
O da kendisinin denek olduğunu bilmiyor.
İşte öğrenci yanlış yaptığı zaman öğretmene şey geliyor, bilgi geliyor, bildirim geliyor.
O elektrik veriyor.
Daha fazla elektrik vermesi söyleniyor.
O daha fazlasını veriyor.
Bu tarzı bir şeyden bahsediyor, deneyden bahsediyor.
Milgram bu deneyi yaparken amacı ahlalken öğretmenin kötülük yapmaya ne kadar uygun olup olmadığı ya da emir altındayken aslında bunu test etmeye çalışması.
Milgram deneyinde başarılı oldu mu olmadı mı?
Yıllar sonra bu arada deneyle ilgili de bu deneyin yanlış olduğunu ya da yalan olduğunu söyleyenler de oldu ama bence bizim o tarafında değildi konumuz.
Bu deneyin yapılma sebebi bence çok daha önemliydi.
Biz biraz aslında onu konuşmuş olduk.
Kötü insan kötü eylemlerde bulunmaya güçlü ve iyice yerleşmiş bir eğilimi olan değişeceğine dair artık umut kalmamış biridir diyor bir makalede birisi.
Ve bunu söylemesinin sebebi de şu mesela şöyle örneklendiriyor.
Ben de öyle not almışım.
Ted Bundy yakalandı, hapisten kaçtı ve öldürmeye devam etti.
Hiçbir zaman pişmanlık duymadı.
1981'de sanırım suçluluk duygusuyla uğraşmak zorunda olmamak gibi imrenilecek bir durumdayım dedi.
Kendini düzeltebilir miydi? Şansı vardı ama yapmadı.
Gözden çıkarılmayı hak ediyordu.
Kötülük yapmıştı ve kötü bir insandı.
Mesela Jack Unterweger da böyle birisiydi.
18 yaşındaki Margaret Schaefer'ı öldürdükten sonra hapse girdi.
1976 yılında hapiste pişman olduğunu dile getirdi.
Kitap yazdı, kamuoyunun desteğini aldı ve serbest bırakıldı.
Daha sonra yazmaya ve TV programı yapmaya başladı.
Ancak bir süre sonra Amerika'ya gitti ve 11 kadını daha öldürdü.
1992'de yakalandı ve 1994'de ömür boyu hapis cezası aldı.
Aynı gece hücresine kendini astı.
Bundy ve Hunter Wager kötü insanlardı.
Ve değişme umudunun kalmadığına aslında bizi ikna etmişlerdi.
Bu arada ben her zaman değişme imkanının kalmadığına inanmıyorum.
Değişebilir ama koşullar da çok önemli bunun için.
Koşullar belirleyicidir.
Değişmesi için uygun koşulların oluşması gerekebilir.
Bu adamlar değişmedi. Bu adamlar ikinci şansı yakaladı. Birisi serbest kalarak çok büyük bir şans olarak yakaladı. Diğeri kaçtı. Mesela hiçbir şey yapmasaydı yakalanmayabilirdi ama o da Florida'da öldürmeye devam etti.
Çünkü bu insanların şeyi bu.
Zihin Avcısı kitabında görmüştüm.
Bu insanların hayatı bu.
Orada Zihin Avcısı kitabında John Douglas Super Bowl maçını sırasında bayis oynatan insanları tutukladıklarında
işte bir tane bayisçi arabasında şöyle söylüyor.
Biz buyuz diyor.
Ve penceredeki yağmur damlalarını gösteriyor.
John Douglas'e diyor ki hangi yağmur damlasının daha önce ineceğine dair şu an senle istiyorsan bayis yapabiliriz.
Bu insanların değişmeyeceğine dair bu da önemli bir örnek ama her zaman dediğim gibi koşullar ve şey değişir.
Ben Agustinus'a katılmıyorum.
Kötülük doğuştan gelmez.
Sartre'de tam olarak katılmıyorum.
Hani kendi irademizin elindedir gibi söyleyemem.
Onu da söyleyemem.
Aralarda bir yerde kötülük üzerine net bir şey söylemek zaten imkansız.
İşte insanlık var olduğundan beri hatta şöyle söylenebilir.
Hani ilk cinayeti kim işledi?
Kabil.
Kabil'den beri bu tartışma devam ediyor ve devam edecek de.
Biz bunun üzerine bir şeyler konuştuk.
Bunun üzerine bir beyin fırtınası yaptık diyebilirim.
Daha sonrasında da biraz bu ahlaki şans üzerine bir podcast da yapabiliriz.
Keyifli olabilir.
Biraz bunların etrafına döndüğümüz bir podcast serisi yapacağız.
Umarım beğenirseniz.
Beğenirseniz olumlu dönüşlerinizi bana Instagram'dan iletebilirsiniz ya da mail yoluyla.
Beni dinlediğiniz için teşekkür ederim.
Bir tane Odo Marguer diye bir adam var.
Bunu sözüyle kapatayım.
Biz insanlar niyetlerden çok rastlantıların esiriyiz diyor.
Bu söze katılıyor musunuz, katılmıyor musunuz?
Eğer bir fikriniz varsa da bana mesaj atarsınız.
Konuşmaya devam ederiz.
Kendinize iyi bakın.
Bu transkript otomatik olarak çıkarıldı; kayıtla küçük farklar olabilir.
