
Selamlaaar! Bu bölümde yalanın psikolojisini; neden yalan söylediğimizi, beyaz yalanların gerçekten ne kadar masum olduğunu, küçük bir yalanın nasıl başka yalanları doğurabildiğini ve bazen kendimize bile nasıl yalan söyleyebildiğimizi konuşuyoruz.
Instagram: melisaersahiin
Mail: ozamansanabisorupodcast@gmail.com
Transkript
Selamlar, O Zaman Sana Bi Soru podcast kanalına hoş geldiniz. Ben Melisa.
Arkadaşlar ben bugün biraz böyle hepimizin dürüstlüğünü sorgulamak istiyorum.
Ama büyük korkunç yalanlarımızı falan değil de günlük hayatın içerisinde o kadar normalleştirdiğimiz ki artık yalan olduğunu bile düşünmediğimiz şeyleri konuşalım istiyorum.
Mesela bir arkadaşınız sizi arıyor tamam mı? O gün hiç dışarı çıkasınız yok. Evde yatmak, bir şeyler izlemek, kimseyle konuşmamak istiyorsunuz.
Ama arkadaşınızın alınmasını da istemiyorsunuz.
Ne diyorsunuz mesela?
Ya işte ben bugün biraz hastayım galiba falan değil mi?
Ve çok ilginç şekilde 2 dakika öncesine kadar gayet sağlıklı olan siz o telefon konuşması sırasında gerçekten böyle biraz hasta gibi hissetmeye başlıyorsunuz.
Ya da mesela birisi size mesaj atıyor.
Mesajı görüyorsunuz.
Hatta bildirimden okuyup ne cevap vereceğinizi bile düşünüyorsunuz.
Ama cevap vermiyorsunuz.
Ertesi günde ay mesajını yeni gördüm falan diyorsunuz.
Yani inanılmaz bir olay.
Hepimizin telefonda böyle açıklayamadığımız teknik problemler var.
Bir de benim çok ilginç bulduğum bir şey var.
Birine iyiyim demek tamam mı?
Çünkü bazen hiç iyi olmadığımız halde iyiyim diyoruz diye düşünüyorum.
Hatta karşımızdaki insan gerçekten nasıl olduğumuzu sorsa böyle anlatacak o kadar çok şeyimiz vardır ki.
Ama anlatmıyoruz.
Çünkü belki o insanla bu kadar yakın değiliz.
Ya da belki anlatacak enerjimiz yok.
Ya da kendi kendimize bile itiraf edemediğimiz şeyler var.
Şimdi bütün bunları düşündüğümüzde ortaya şöyle bir soru çıkıyor.
Biz ne kadar dürüst insanlarız gerçekten.
Çünkü birisi bize yalan söylediğinde inanılmaz rahatsız olabiliyoruz.
Bazen söylediği şeyin büyüklüğünün bile önemi olmuyor.
Mesela artık hani o yalanın kendisi olmaktan çıkıyor.
Bunu bana söyleyebildiyse başka neler söyledi acaba diye bir düşündürtüyor insana.
Bir anda o insanla ilgili bildiğimiz bütün gerçekleri böyle yeniden sorgulamaya başlayabiliyoruz.
Ama bunun tam tersi bir noktadan iş kendi söylediğimiz yalanlara geldiğinde birdenbire böyle çok anlayışlı insanlara dönüşüyoruz.
Çünkü biz kimseyi üzmemek için söyledik, bizim kötü bir niyetimiz yoktu, zaten anlatsak çok uzayacaktı, şimdi sırası değildi, karşımızdaki insan yanlış anlayacaktı falan falan falan.
Yani başkaları yalan söylüyor oluyor, bizimse haklı sebeplerimiz var oluyor ve bence yalan meselesinin en ilginç tarafı da tam olarak bu.
Çünkü hepimiz kendimizi dürüst insanlar olarak görmek istiyoruz ama aynı zamanda hayatımızda dürüst olmanın pek de işe yaramadığı anlar var.
Bugün aslında biraz da bunları konuşmak istiyorum.
Neden yalan söylüyoruz?
Bazı yalanları söylerken neden vicdan azabı çekiyoruz da bazılarını söylerken hiçbir şey hissetmiyoruz?
Gerçekten birini korumak için yalan söyleyebilir miyiz mesela?
Ya da bir yalan nasıl oluyor da başka yalanları doğuruyor?
Ve bence en önemlisi başkalarını kandırmak bir yana kendimize söylediğimiz yalanların ne kadar farkındayız.
Çünkü bazen birine yalan söylediğimizde gerçeğin ne olduğunu biliyoruz.
Ama kendimizi bir şeye inandırmaya başladığımızda işler biraz daha karışıyor.
Peki neden yalan söylüyoruz?
Şimdi bu bölüme hazırlanırken karşılaştığım ve gerçekten ilgimi çeken bir araştırmadan bahsetmek istiyorum.
2010 yılında yayınlanan bir çalışmada Amerika'da 1000 yetişkine son 24 saat içerisinde kaç kere yalan söylediklerini soruyorlar.
Sizce insanların cevabı ne oluyor?
Katılımcıların %60'ı hiç yalan söylemediklerini belirtiyor.
Bak %60.
Şimdi burada insan ister istemez düşünüyor.
Acaba bu insanlar gerçekten hiç yalan söylemedi mi?
Yoksa araştırmacılara da mı yalan söylediler bu konuyla ilgili?
Ama çalışmanın daha ilginç bir sonucu var.
Katılımcıların bildirdiği bütün yalanların neredeyse yarısını insanların yalnızca %5'i söylemiş.
Yani yalan söyleme davranışı herkes arasında eşit dağılmıyor.
Tabi araştırmanın insanların kendi beyanlarına dayandığını ve Amerika'daki katılımcılarla yapıldığını unutmamak gerekiyor.
Ama bence burada düşünmemiz gereken şey şu.
bazılarımız hayatını çok fazla yalan söylemeden sürdürebilirken
neden bazılarımız için yalan söylemek neredeyse bir alışkanlığa dönüşüyor?
Aslında bunun tek bir açıklaması yok arkadaşlar.
Çünkü yalan söylemek dediğimiz davranışın arkasında birbirinden oldukça farklı ihtiyaçlar yatabiliyor.
Mesela korku.
Çocukluğumuzu düşünelim. Evde bir şey kırmışız böyle tamam mı?
Annemiz geliyor ve diyor ki bunu sen mi kırdın?
Evde başka kimse yok hatta belki elimizde kırdığımız şeyin bir parçası var.
Hatta muhtemelen kırılırken çıkardığı ses evin diğer ucundan bile duyulmuş.
Ama biz hiç düşünmeden böyle hayır diyoruz.
Peki neden?
Çünkü o an bizim için önemli olan doğruyu söylemek değil.
Başımıza geleceklerden kurtulmak.
Ve aslında büyüdüğümüzde de bu durum çok fazla değişmiyor.
Yalnızca korkularımız biraz daha karmaşık hale geliyor.
Çocukken işte azar işitmekten korkarken yetişkin olduğumuzda hayal kırıklığı yaşamaktan korkuyoruz.
Ya da yaratmaktan korkuyoruz.
Terk edilmekten korkuyoruz.
Yetersiz görünmekten korkuyoruz.
başarısızlığımız ortaya çıkacak diye korkuyoruz
insanların gözündeki imajımızı kaybetmekten korkuyoruz
mesela iş yerinde çok önemli bir işi yetiştiremediğini düşün
yöneticin soruyor işte iş ne durumda diye
gayet iyi gidiyor bugün bitiriyorum falan diyorsun ama asla bitirmiyorsun
hatta bugün bitirmeyeceğini çok da iyi biliyorsun ya da bitiremeyeceğini diyeyim
yalnızca başarısız olduğunu kabul etmek istemiyorsun o anda
çünkü belki de kendini gerçekten yeterince başarılı bulmuyorsun
ve bunu başka bir insanın da fark etmesi fikrine katlanamıyorsun
Yani bazen söylediğimiz o yalanlar var ya arkadaşlar karşımızdaki insandan çok kendimizi nasıl gördüğümüzle ilgili olabiliyor.
Bir de beğenilmek için söylediğimiz yalanlar var.
Mesela yeni tanıştığınız bir insanda sohbet ediyorsunuz.
Çok sevdiği bir filmden bahsediyor tamam mı?
Siz o filmi hayatınızda hiç izlemediniz ama bir anda ağzınızdan şöyle bir cümle çıkıyor.
Ay evet ben de çok seviyorum bayılıyorum ona falan.
Niye? Mesela niye yani?
Bilmiyorum yani belki karşımızdaki insanı çok sevdik.
Belki ortak bir şeyimiz olsun istedik.
Belki de kültürlü görünmek istiyoruz.
Sonra karşı taraf filmin en sevdiği sahnesini anlatmaya başlıyor.
Ve arkadaşlar geçmiş olsun artık tamam mı?
Çünkü artık hiç izlemediğiniz bir film hakkında entelektüel bir sohbetin içerisindesiniz.
Ya evet o sahne gerçekten çok etkileyiciydi.
Hangi sahne bilmiyoruz orada yokuz biz.
Ama muhteşemdi.
Şimdi burada komik olan bir şey var ama aslında altında oldukça da önemli bir mesele yatıyor.
Biz bazen olduğumuz insanın yeterli olmayacağını düşündüğümüz için kendimizin biraz daha iyi bir versiyonunu anlatıyoruz.
Daha fazla kitap okumuşuz gibi, daha çok seyahat etmişiz gibi, daha çok sosyalmişiz gibi, daha başarılıymışız gibi.
Çünkü bazen insanlara gerçekte kim olduğumuzu göstermektense onların seveceğini düşündüğümüz kişiyi göstermeyi tercih ediyoruz.
Ama bunun da şöyle bir sıkıntısı var.
Bir insanın bizi sevmesi için sürekli böyle kendimizi olduğumuzdan farklı gösteriyorsak o insan bizi gerçekten tanıdığında hala sevip sevmeyeceğini hiçbir zaman öğrenemiyoruz.
Hatta belki de sevilmek için yarattığımız o karakter var ya onu korumak zorunda hissetmeye başlıyoruz.
Bir ilişki düşünün mesela.
Başlangıçta karşınızdaki insanın hoşuna gidebileceğini düşündüğünüz için bazı şeyleri sevdiğinizi söylüyorsunuz.
Bazı konularda aslında hiç katılmadığınız halde ona hak veriyorsunuz.
Bazı düşüncelerinizi söylemekten kaçınıyorsunuz.
Çünkü onu kaybetmek istemiyorsunuz.
Ama bir süre sonra şunu fark edebilirsiniz arkadaşlar.
O ilişki içerisinde kendiniz gibi davranmak sizin için giderek zorlaşmaya başlamış.
Yani sevilmek için söylediğiniz küçük yalanlar sizi o ilişkinin içerisine giderek daha yalnız bir insana dönüştürmüş olabiliyor.
Tabi bir de yalnızca böyle kendi çıkarımız için söylediğimiz yalanlar var.
Bir sorumluluktan kaçmak, bir şeyi elde etmek, yaptığımız bir hatayı gizlemek ya da başka bir insanı manipüle etmek için söylediğimiz yalanlar.
Burada bence önemli bir ayrım yapmamız gerekiyor.
Bir insanın neden yalan söylediğini anlamak o yalanı haklı bulmak anlamına gelmez.
Şimdi bunu bir ayıralım.
Birinin korktuğu için yalan söylediğini anlayabiliriz.
Ama bu o yalanın bize verdiği zararı maalesef ortadan kaldırmıyor.
Ve bence bu noktada yalan söylemenin en tartışmalı taraflarından birine geliyoruz.
Çünkü bazı yalanlar var ki bunları yaparken ya da söylerken kötü bir şey yaptığımızı düşünmek bir yana doğru olanı yaptığımıza bile inanabiliyoruz.
Peki biz bu beyaz yalan diye adlandırdığımız yalanlarla gerçekten karşımızdaki insanı mı koruyoruz?
Şimdi düşünün çok yakın bir arkadaşınız kendisine yeni bir kıyafet almış tamam mı?
Çok heyecanlı böyle fotoğraflarını gönderiyor bir sürü de para harcamış.
Size soruyor o nasıl olmuş diye ve siz hiç beğenmediniz.
Ama arkadaşınız o kadar mutlu ki onu üzmek istemiyorsunuz.
Dolayısıyla da ay çok güzel olmuş bayıldım falan diyorsunuz.
Şimdi burada bir problem var mı?
Yani yok gibi gözüküyor.
Çünkü aslında bu yalanı arkadaşımızı kırmamak için söyledik.
Yani amacımız onu kandırıp kendimize bir çıkar sağlamak değil.
Tam tersine onun kendisini iyi hissetmesini istiyoruz.
Bunun da psikolojide bir karşılığı var.
Pro socialize.
Yani bu ne demek?
ki başkasının yararını gözeterek
söylenen yalanlar. Emma Levin
ve Maris Schwetzer'in yaptığı araştırmalarda
insanların başkalarını korumak
amacıyla yalan söyleyen birini
bazı durumlarda doğruyu söyleyen birinden
daha ahlaklı bulabildikleri görülüyor.
Hatta bu yalanlar o kişinin
iyi niyetine duyulan güveni arttırırken
dürüstlüğüne duyulan güveni de
azaltabiliyor. Yani bence bu çok ilginç.
Çünkü bir insanın bizim iyiliğimizi istediğine
inanabiliriz. Ama aynı zamanda
bize gerçeği söylemeyeceğini de düşünebiliriz.
Yani bunun gündelik hayatta da çok
fazla örneği var aslında. Mesela
diyelim ki bir arkadaşınız yaptığınız her şeyi
çok beğeniyor. Giydiğiniz her kıyafeti
size yakıştırıyor. Bütün fikirleriniz
harika. Aldığınız bütün kararlar çok
doğru. Bir noktadan sonra o insanın
sizi gerçekten bu kadar mükemmel
bulduğuna mı inanırsınız? Yoksa sizi
üzmek istemediği için mi böyle davrandığını
düşünmeye başlarsınız? Ben burada
beyaz yalanlarla ilgili başka bir şeyi daha
da sorgulamak istiyorum aslında. Biz
gerçekten karşımızdaki insanı üzmemek
için mi yalan söylüyoruz? Yoksa
onu üzdüğümüzde yaşayacağımız rahatsızlıktan
kaçınmak için mi? Çünkü
arkadaşımıza bence o kıyafet sana pek
yakışmamış dediğimizde yalnızca o
üzülmeyecek. Biz de rahatsız olacağız aynı
anda. Belki yüzü düşecek, belki
morali bozulacak, belki bize birazcık
kızacak, belki de sen de hiçbir şeyimi
beğenmiyorsun diyecek ve bütün bu
ihtimallerle uğraşmamak için çok
güzel olmuş deyip hayatımıza devam ediyor olabiliriz
yani. Aslında bazen başkalarını
koruduğumuzu düşündüğümüz yalanlarla
kendimizi de koruyoruz. Tabi burada hani
her şey olduğu gibi söylemek zorunda olduğumuzu
da düşünmüyorum. Çünkü dürüstlükle
patavatsızlık aynı şey değil. Bir arkadaşımın
kıyafetini beğenmediysem ona dünyanın
en kötü kıyafetini aldığını söylemek zorunda
değilim yani. Hatta fikrimi belirtmemeyi
de tercih edebilirim. Ama konu
biraz daha önemli bir mesele olduğunda
durum değişiyor. Mesela yakın bir
arkadaşınızın hayatıyla ilgili çok önemli
bir karar verirken bilmesi gereken bir
gerçeği ondan sakladığınızı düşünelim
tamam mı? Üzmemek için söylemiyorsunuz
ona ama o insan sizin
sakladığınız o gerçek yüzünden
kendi hayatıyla ilgili yanlış bir karar verebilir.
O zaman gerçekten onu mu korumuş oluyorsunuz?
Yoksa onun adına neyi bilmesi gerektiğini siz mi karar vermiş oluyorsunuz?
Bence beyaz yalanların çok masum olduğunu düşündüğümüz noktada bunları da hesaba katmak gerekiyor.
Çünkü bazen karşımızdaki insanı kısa süreliğine üzmemek için söylediğimiz o yalan var ya
uzun vadede çok daha fazla incinmesine neden olabiliyor.
Ve küçük yalanlar demişken bence burada başka bir meseleye daha değinmek gerekiyor.
Çünkü bazı yalanlar söylediğimiz anda bitmiyor arkadaşlar.
Tam tersi de söylediğimiz andan itibaren bizi böyle yeni yalanlar söylemeye mecbur bırakabiliyor.
Şöyle bir şey hayal edelim mesela.
Arkadaşlarınızla bir planınız var ama gitmek istemiyorsunuz.
Çok yorgunsunuz, bütün gün çalışmışsınız.
Akşam evde böyle tek başınıza vakit geçirmek istiyorsunuz.
Ama bunları söylemek yerine arkadaşlarınızla hasta olduğunuzu söylüyorsunuz.
Gayet basit.
Birazdan böyle hepimiz kendi hayatımıza devam edeceğiz.
Ama arkadaşlarınızdan biri size mesaj atıyor.
İşte iyi misin, neyin var falan diyor.
Seni merak ediyor.
Şimdi bu soruyu cevapsız bırakamazsınız.
Çünkü hasta olduğunuzu söylediniz.
Biraz ateşin var galiba diyorsun.
Okey tamam.
Sonra başka bir arkadaşın arıyor bir saat sonra.
Çok geçmiş olsun doktora gittin mi diyor.
Sen de diyorsun ki yok ya ilaç aldım biraz daha iyiyim.
Ve bir anda aslında hiç yaşamadığınız bir hastalığın ikinci gününe geçmiş oluyorsunuz.
Ertesi gün birisi sizi dışarıda görünce bu sefer hani dün gece nasıl iyileştiğinizi falan açıklamanız gerekiyor.
Yani arkadaşlar aslında bütün bu süreçten kurtulmanın çok kolay bir yolu vardı.
Bugün dışarı çıkmak istemiyorum.
bu kadar ya bunu demen gerekiyordu sadece.
Ama biz bazen gerçeği söylemenin
yaratacağı böyle küçücük bir rahatsızlıktan
kaçınmak için kendimize çok daha
büyük bir problem yaratabiliyoruz.
Ve bunun yalnızca komik bir tarafı da yok bence.
Çünkü bir yalanı sürdürmeye karar
verdiğinizde artık yalnızca söylediğiniz
ilk şeyden sorumlu değilsiniz.
O yalanın üzerine kurduğunuz bütün hikayenin
birbiriyle tutarlı olması gerekiyor.
2016 yılında Nature Neuroscience
dergisinde yayınlanan bir araştırmada
tekrar eden yalanların zamanla
nasıl büyüyebildiği inceleniyor.
Araştırmacılar insanların kendilerine maddi avantaj sağlayacak şekilde yalan söyleyebildikleri bir deney tasarlıyorlar.
Ve tekrar eden kişinin kendi çıkarına hizmet eden yalanların giderek büyüyebildiğini gözlemliyorlar.
Üstelik beyin görüntülemelerinde de duygusal tepkilerimizle ilişkili olan amigdala bölgesinin bu yalanlara verdiği tepkinin zamanla da azaldığı görülüyor.
Yani bir davranışı tekrar ettikçe o davranışa karşı verdiğimiz duygusal tepki de değişebiliyor.
Tabi bu hani bugün birine küçük bir yalan söylediğiniz için yarın daha büyük bir yalan söyleyeceğiniz anlamına gelmiyor her zaman.
Araştırma belirli deney koşullarında ve kişinin kendi çıkarına hizmet eden yalanlar üzerinden yapılıyor.
Ama yine de bence bize düşündürücü bir şey anlatıyor.
İlk defa yalan söylediğimizde çok rahatsız olabiliriz, evet.
İkinci seferinde daha az ve üçüncü seferinde artık kendimize oldukça mantıklı bir açıklama bulmuş olabiliriz.
ve belki de bir noktadan sonra başlangıçta asla yapmayacağımızı düşündüğümüz bir şey bizim için sıradanlaşmaya başlayabilir.
Bunun böyle ilişkilerdeki karşılığını düşünün mesela.
İşte partnerinizden bir şeyi sakladınız sonra başka bir şeyi daha saklamanız gerekti.
Çünkü söylerseniz önceden sakladığınız şey ortaya çıkacak.
Bir süre sonra artık ortada tek bir yalan olmayacak yani arkadaşlar.
Birbirini korumak zorunda olan bir sürü yalan olacak.
Ve siz bütün yalanları belki de ilişkinizi kaybetmemek için yapmış olacaksınız.
Ama geldiğiniz noktada ilişkinizi tehdit eden şey yalnızca başlangıçta sakladığınız gerçek değil.
Birbirinizle kurduğunuz iletişimin tamam haline gelmiş olabilir.
Bence yalan söylemenin en yorucu taraflarından biri de bu.
Çünkü bazen bir yalanı sürdürmek en başta gerçeği söylemekten çok daha fazla cesaret ve enerji gerektiriyor.
Bir de şu var, başlangıçta aslında yalnızca bir insanı kandırdığınızı düşünüyorsunuz.
Ama zaman içerisinde kendinizi de o yalanı haklı çıkarmaya çalışırken bulabiliyorsunuz.
Ve belki de bir noktadan sonra söylediğiniz şeyin yalan olduğunu bilseniz bile
artık o davranışınızın yanlış olmadığına gerçekten inanır bir hale geliyorsunuz.
Yani şimdi biraz da bu konunun diğer tarafına da bakalım istiyorum aslında.
Diyelim ki birinin size yalan söylediğinden şüpheleniyorsunuz.
Ne yaparsınız?
Ne bileyim gözlerinin içine bakarsınız, konuşurken nasıl davrandığını incelersiniz,
ellerini nereye koyduğuna, gözlerini kaçırıp kaçırmadığına,
sorularınıza ne kadar hızlı cevap verdiğine falan değil mi?
Bunlara dikkat edersiniz.
Bir noktadan sonra kendimizi böyle suç belgeseli çekiyormuş gibi hissedebiliyoruz.
Ben sana bunu sorduğumda niye gözlerini kaçırdın?
Niye bu kadar heyecanlandın?
Sen normalde böyle konuşmazsın falan gibi cümlelerle de bunları destekliyoruz.
Ama işin ilginç tarafı şu ki yalan söyleyen insanlarla ilgili doğru olduğunu düşündüğümüz pek çok şeyin aslında güvenilir bir bilimsel karşılığı yok.
2019 yılında Annual Review of Psychology dergisinde yayınlanan kapsamlı bir derleme beden dilinden yalanı anlamaya çalışırken kullandığımız işaretlerin genellikle zayıf ve güvenilmez olduğunu ortaya koymuş.
İşte göz kaçırmak, huzursuz görünmek veya farklı hareket etmek bir insanın tek başına yalan söylediğini gösteren şeylerden biri olamaz demişler.
Çünkü dürüst bir insan da gerildiği için gözlerini kaçırabilir.
Birisiyle tartışırken heyecanlanabilir.
Haksız yere suçlandığı için elleri titreyebilir.
Hatta çok basit bir soruya hakkında şüphe duyulduğunu fark ettiği için garip bir cevap bile verebilir.
Bir düşünün mesela hiç size yalan söylemediğiniz bir konuda inanılmadığı oldu mu?
Yani bir şeyi anlatıyorsunuz ama karşınızdaki insan sürekli size şüpheyle yaklaşıyor.
Bir süre sonra gerçekten böyle yalan söylüyormuşsunuz gibi davranmaya başlarsınız.
Yani aslında normalde çok rahat anlatacağınız bir şeyi karşınızdakini ikna etmek zorunda olduğunuzu hissettiğiniz için anlatamaz hale gelebilirsiniz.
Üstelik bir insandan şüphelendiğimizde onun her hareketini bu şüphemizi doğrulayacak şekilde yorumlamamız da mümkün.
Çünkü bazen bir kez birinin bize yalan söylediğine inandığımızda onun davranışlarındaki bütün ayrıntıları bu inancımızın kanıtı olarak görmeye başlayabiliyoruz.
Peki birinin bize yalan söylediğini gerçekten nasıl anlayacağız?
Bunun her durumda çalışan sihirli bir yöntemi yok maalesef.
Ama bence burada şunu hatırlamak önemli.
Birinin gözlerini kaçırması, sesinin titremesi veya garip davranması yerine söylediklerinin tutarlılığına, elimizdeki gerçek bilgilere ve o insanla kurduğumuz ilişkinin bütününe bakmak çok daha anlamlı.
Çünkü bazen bir insanın bize yalan söylediğini o kadar çok düşünüyoruz ki aramızdaki bütün iletişim bir sorguya dönüşüyor.
Ve burada artık yalnızca dürüstlük meselesi değil de güven meselesi de devreye giriyor.
Çünkü güvenmediğimiz bir insana söylediği her şeyi tekrar tekrar kanıtlatmaya çalışırken aslında aramızdaki ilişkinin ne kadar yorucu bir hale geldiğini fark etmeyebiliyoruz.
Bazen de çok güvendiğimiz insanlara karşı tam tersini yapıyoruz.
Ne kadar açık bir gerçek olursa olsun görmek istemiyoruz ve bence bu bizi yalanın çok daha karmaşık bir tarafına getiriyor.
Buraya kadar hep böyle başkalarına söylediğimiz yalanlardan bahsettik ama bir de kendimize anlattığımız hikayeler var ve bence burası biraz daha rahatsız edici.
Çünkü başka birine yalan söylediğimizde genellikle gerçeğin ne olduğunu biliyoruz.
Ama kendimize söylediğimiz yalanlar söz konusu olduğunda bazen gerçekten neye inandığımızı bile ayırt edemiyoruz.
Mesela bir ilişkinin içerisindesiniz.
Bir süredir böyle mutlu değilsiniz.
Partnerinizle aranızdaki iletişim bozulmuş.
Sürekli aynı sorunları yaşıyorsunuz.
Ve belki de artık bu ilişkinin size iyi gelmediğini fark etmeye başlamışsınız.
Ama dönüp kendinize şunu söylüyorsunuz.
Aslında çok güzel bir ilişkimiz var.
Sadece zor bir dönemden geçiyoruz.
Tabii ki bazen gerçekten zor dönemlerden geçiyoruz.
Hani her problemli ilişkinin bitmesi gerekiyor gibi bir yerden de yaklaşmıyorum ki gerekmiyor da.
Ama diyelim ki bir senedir aynı şeyleri yaşıyorsunuz.
Bir senedir aynı şeyleri konuşuyorsunuz.
Bir senedir aynı sözleri duyuyorsunuz.
Bir senedir her şeyin düzelmesini bekliyorsunuz.
Ve hala kendinize biraz zamana ihtiyacınız olduğunu söylüyorsunuz.
Peki gerçekten düzeleceğine inandığınız için mi bekliyorsunuz?
Yoksa düzelmeyeceği ihtimaliyle yüzleşmek istemediğiniz için mi?
Bence insanın kendisine sorabileceği en zor sorulardan biri bu.
Çünkü bazen bir şeyin gerçek olduğuna inanmak istiyoruz.
Ve inanmak istediğimiz şeyleri destekleyen her ayrıntıyı görürken bu inancımızla çelişen şeyleri görmezden gelebiliyoruz, arkaya ittirebiliyoruz.
Psikolojide bununla ilişkili bir kavram var.
Motivated reasoning diye bir şey.
Yani güdülenmiş akıl yürütme.
1990 yılında psikolog Ziva Kunda'nın yayınladığı önemli bir derleme insanların düşünürken her zaman yalnızca doğru sonuca ulaşmaya çalışmadıklarını, bazen ulaşmak istedikleri sonuca uygun gerekçeleri daha kolay benimsediklerini ortaya koyuyor.
Yani aslında bazen önce neye inanmak istediğimize karar veriyoruz.
Sonra o inancımızı destekleyen gerekçeler buluyoruz.
Mesela bir ilişkinin düzeleceğine inanmak istiyoruz.
Bu yüzden partnerimizin bize iyi davrandığı birkaç anı bütün kötü deneyimlerimizden daha önemli görmeye başlayabiliyoruz.
Ya da hiç mutlu olmadığımız bir işte çalışıyoruz.
Her sabah uyanmakta zorlanıyoruz, işe gitmek istemiyoruz, yaptığımız hiçbir şey bizi heyecanlandırmıyor.
Ama kendimize sürekli şunu söylüyoruz.
Şu an çok güzel bir kariyer inşa ediyorum.
Belki gerçekten öyledir.
Ama belki de işimizi değişmekten korktuğumuz için bulunduğumuz durumu olduğundan daha iyi göstermeye çalışıyoruzdur.
Çünkü bazen kendimize bile itiraf etmediğimiz gerçekler var.
Birini artık sevmediğimizi kabul etmek istemiyoruz.
Yanlış bir karar verdiğimizi kabul etmek istemiyoruz.
Yıllarca emek verdiğimiz bir şeyin aslında bize uygun olmadığını kabul etmek istemiyoruz.
Çünkü bütün bunları kabul ettiğimizde bir şeyleri değiştirmemiz gerekebilir.
Ve bazen bir gerçeği bilmekten çok o gerçeğin hayatımızda yaratacağı değişiklikten korkuyoruz.
Bir de kendimize olduğumuzdan farklı gördüğümüz durumlar oluyor.
Mesela bir insan düşünelim.
Kendisini böyle çok anlayışlı biri olarak tanımlıyor.
Ama çevresindeki insanları sürekli eleştiriyor, onlara hiç söz hakkı vermiyor
ve kendisiyle aynı fikirde olmayan herkesin yanlış düşündüğüne inanıyor.
Buna rağmen kendisini anlayışlı biri olarak görmeye devam ediyor.
Çünkü belki de onun için anlayışlı bir insan olmadığını kabul etmek daha zor.
İnsanların kendileriyle ilgili olumlu düşüncelerini korumak için
bazen bilgileri seçici biçimde değerlendirebildiklerini gösteren psikolojik araştırmalar var.
kendini kandırmak da bu süreçlerle ilişkili aslında.
Ancak bunun her zaman bilinçli olarak yalan söylemekle aynı şey olmadığını da belirtmek gerekiyor.
Bence burada asıl ilginç olan şey kendimizi kandırmak için bazen başkalarına söylediğimiz kadar büyük hikayelere ihtiyaç duymamamız.
Küçücük açıklamalar bile yeterli olabiliyor.
Ben aslında öyle bir insan değilim, şartlar beni buna zorladı, normalde böyle davranmam, zaten başka seçeneğim yoktu.
Ve belki de hepimiz hayatımızın farklı dönemlerinde kendimizi böyle korumak için bu açıklamalara sığınıyoruz.
Ama kendimizi korumakla kendimizle yüzleşmekten kaçmak arasında bazen böyle çok ince bir çizgi oluyor.
Çünkü gerçekleri sürekli görmezden geldiğimizde sorunlarımız kendiliğinden ortadan kalkmıyor maalesef.
Keşke kalksa ama öyle bir dünya yok.
Yalnızca onları çözme fırsatını biraz daha erteliyoruz.
Ve şimdi burada bölümün başındaki soruya dönmek istiyorum aslında.
Neden yalan söylüyoruz?
Çünkü bazen korkuyoruz, bazen sevilmek istiyoruz, bazen yaptığımız şeylerin sonuçlarıyla karşılaşmak istemiyoruz.
Bazen birini üzmemek istiyoruz, bazen de hayatımızla ilgili bir gerçeği kabul ettiğimizde ne yapacağımızı bilmiyoruz.
Ama bence bütün bu sebeplerin arasında çok önemli bir ortak nokta var.
Yalan söylemek çoğu zaman bize o an için daha kolay bir seçenek gibi geliyor.
Gerçeği söylemek zor çünkü işte bir insanı kaybedebiliriz, birinin gözündeki imajımız değişebilir, bir çatışmayla karşılaşabiliriz.
Veya kendi hayatımızla ilgili hoşumuza gitmeyen bir şeyi kabul etmek zorunda kalabiliriz.
Ama söylemediğimiz gerçeklerin de bir bedeli olabiliyor.
Bunu da kabul etmek lazım.
Ve bazen o bedeli yalnızca biz değil hayatımızdaki diğer insanlar da ödüyor.
Bütün bunları konuşurken bence bir şeyi de unutmamamız gerektiğini düşünüyorum.
Dürüst olmak aklımızdan geçen her şeyi herkese söylemek anlamına gelmiyor arkadaşlar.
Bir insana size sorduğu her soruyu cevaplamak zorunda değilsiniz.
Özel hayatınızla ilgili her şeyi paylaşmak zorunda değilsiniz.
Her düşüncenizi dile getirmek zorunda değilsiniz.
Bazen yalnızca bir şey hakkında konuşmak istemediğinizi söylemek de son derece dürüst bir cevap olabilir.
Ve bence bazen yalan söylemek yerine bunu yapmayı öğrenmemiz gerekiyor.
Çünkü kimi zaman insanlara hayır demekten, onları hayal kırıklığına uğratmaktan veya kendimizi olduğumuz gibi göstermekten o kadar korkuyoruz ki.
Yalan söylemek bize çok daha kolay geliyor.
Ama belki de bu durumlarda öğrenmemiz gereken şey yalan söylememek değil de
karşımızdaki insanların bizim hakkımızda ne düşüneceğini her zaman kontrol edemeyeceğimizi kabul etmek.
Herkesi memnun edemeyeceğiz, herkes bizi sevmeyecek, her kararımız doğru olmayacak,
bazen hata yapacağız, bazen başarısız olacağız ve bazen de insanların bizden beklediği kişi olmayacağız.
Ve bütün bunları saklamak için kendimizin sürekli başka bir versiyonunu yaratmak zorunda değiliz.
Ama aynı zamanda kendimizle ilgili her şeyi bir anda fark etmek veya değiştirmek zorunda da değiliz.
Bence önemli olan bazen kendi kendimize anlattığımız hikayelerin gerçekten ne kadar doğru olduğunu sorgulayabilmek.
Mesela bugün kendinize söylediğiniz bir şeyi düşünün.
Belki uzun süredir ertelediğiniz bir şeyle ilgili, belki sürdürdüğünüz bir ilişkiyle ilgili, belki değiştirmeye cesaret edemediğiniz bir hayat düzeniyle ilgili.
Kendinize sürekli tekrar ettiğiniz o cümle gerçekten inandığınız bir şey mi?
Yoksa inanmak zorunda hissettiğiniz bir şey mi?
Çünkü bazen bir gerçek onu kabul edebildiğimiz anda değişmiyor.
Belki hala aynı sorunla yaşıyoruz.
Belki hala o ilişkideyiz, o işteyiz ve aynı korkularla mücadele ediyoruz.
Ama en azından artık neyle karşı karşıya olduğumuzu biliyoruz.
Ve belki de bir şeyi değiştirebilmenin ilk adımı o şeyi kendimize doğru anlatabilmek olacaktır diye düşünüyorum.
O zaman sana bir soru diyeyim burada.
En son ne zaman birine yalan söyledin ve en son ne zaman kendine söylediğin bir yalana gerçekten inandın?
Bence ikincisinin cevabını bulmak biraz daha zor.
Bölümü sonuna kadar dinlediğin için çok teşekkür ederim.
İlgisini çekeceğimi düşündüğüm bir arkadaşınla paylaşmayı ve yeni bölümleri kaçırmamak için Spotify'dan takip edip zili açmayı unutma lütfen.
Kucak dolusu sevgi ve öpücüklerimi iletiyorum.
Kendine çok iyi bak. Bir sonraki bölümde buluşmak üzere.
Bu transkript otomatik olarak çıkarıldı; kayıtla küçük farklar olabilir.
