Yalan söylemeden yanıltmak: Medya, başlıklar ve görseller |58|

Geçen hafta ekşi sözlükte akademisyenlere sosyal medya yasağı diye bir başlık gördüm.

İlk entride bir gazetedeki habere link vardı, şöyle yazıyor.

YÖK, kamuda çalışan bilim insanlarının dijital mecralarda içerik üretmesini esnaflık sayarak yasakladı.

Bunun üzerine pek çok akademisyen YouTube kanallarını askıya aldı.

Haber doğal olarak ilgimi çekti.

Çünkü hem devlet üniversitesinde çalışan bir akademisyenim, hem de dijital mecralarda içerik üretiyorum.

Yani tam da beni ilgilendiren bir habere benziyordu.

Ne biliyorsa hoş geldiniz. Ben Cenan, psikiyatri uzmanıyım.

Bu kanaldaki yayınlarda kendinizi ve çevrenizdeki insanları daha iyi anlamanıza yardımcı olmayı hedefliyoruz.

Bu bölümde medyadaki haberlerin nasıl sunulursa daha çok ilgi çektiğini,

bu yöntemlerin bazen gerçeği esneterek bizi nasıl yanılttığını ve bunlara karşı ne yapabileceğimizi konuşacağız.

Akademisyenlere yasak haberine tıklayınca ilk dikkati çeken şeylerden biri başlığın hemen altındaki kocaman Emrah Safa Gürkan fotoğrafıydı.

Görünce şaşırdım çünkü kendisi kamuda çalışmıyor yani bu yazının muhatabı olan kişilerden biri değil.

Şunu düşündüm acaba haberi hazırlayanlar hocanın kamuda çalıştığını mı sanıyor?

Öyleyse kontrol etmeden onu koymaları hata?

Yoksa kamuda çalışmadığını bile bile dikkat çeksin diye mi onu seçmişler?

Tabii ki arkadaki niyeti bilemeyiz ama sonuçta haberin onun görüntüsüyle verilmesi yanıltıcı.

Çünkü olayı memurlar için gelir yasağı bağlamından uzaklaştırıyor.

Haberde bir cümle daha var.

Pek çok akademisyen YouTube kanalını askıya aldı.

Bu akademisyenler kim, hangi kanallar, askıya almak ne demek, videoları gizliye mi çeviriyorlar, kapatıyoruz artık video çekmeyeceğiz diye açıklama mı yapmışlar, hiçbiri anlaşılmıyor.

Üstelik aynı haberin spotunda askıya aldı, gövdesinde kanalı kapattı yazıyor.

Yani çok titizlikle hazırlanmış bir şey gibi durmuyor.

Aradım bir sürü gazetede aynı haber var ama hepsi kopyala yapıştır düzeyinde benzer cümlelerle yazılmış.

Peki olayın aslı ne?

Bir devlet üniversitesi yöke görüş sormuş.

Akademisyenlerin YouTube'dan gelir elde etmesi memurların ticari yasağı kapsamına girer mi diye.

Büyük olasılıkla kendi öğretim üyelerinden biriyle ilgili bir durum.

YÖK bu soruyu Cumhurbaşkanlığına iletmiş.

Cumhurbaşkanlığı da evet bu gelir devlet memurları kanununun 28. maddesindeki yasak kapsamına girer diye görüş bildirmiş.

Yani yeni bir yasak konmuş değil.

Üstelik yayınlanan şey bir kanun ya da yönetmelik değil.

Bir görüş yazısı.

Zaten YÖK de sonradan bu konuda yeni bir düzenlememiz yoktur.

Biz sorulan soruya yanıt verdik diye açıklama yaptı.

Bir de konuyla ilgilenenler belki görmüştür, duyuruda bir potansiyel kelimesi geçiyor.

Birçok kişi bunu potansiyel kelimesi bahane edilerek akademisyenlerin kanalları kapatılacak diye yorumlamış.

Ama benim gördüğüm kadarıyla bu kelime standart bir tanımın içinde var.

Büyük ihtimalle kopyalı yapıştır yaparken bu açıklamanın içine de girmiş.

Yoksa dur şuraya potansiyel yazalım da akademisyenlerin YouTube'a içerik üretmesini tamamen engelleyelim motivasyonuyla yazılmış bir şey gibi görünmüyor.

Tabii ben hukukçu değilim, yanılıyor olabilirim ama benim okumama göre durum şu.

Haberler ilgi çeksin diye sansasyonel bir dille yazılmış,

sonra bir anda akademisyenlere sosyal medya yasaklandı diye bir tartışma başlamış.

Gazetelerde kirli bilginin yaygınlaştığı günümüzde bu karar tartışma yarattı.

Yazan yerin hemen altında konuyla hiçbir alakası olmayan Emrah Safa Gürkan'ın fotoğrafının olması da ayrı bir ironi.

Bir başka ironi de benim de bu bölümü yaparak tartışmayı uzatıyor olmam,

Ama ben de sonuçta kendi etkileşimime bakıyorum.

İşte böyle de kaypak bir insan.

Bu arada Emrah Hoca da konuyla ilgili bir video yayınlamış.

Videonun hemen başında kardeşim benimle hiçbir ilgisi yok niye benim görüntümü koyuyorsunuz diyor ama

videonun başlığı ESG bırakıyor mu?

Yani herkes maksimum tıklanma peşinde.

Bu işler böyle.

Çünkü bu içerik kalabalığında bir şeyin sadece kaliteli olması yetmiyor.

Aynı zamanda dikkat çekmesi de gerekiyor.

Hepimiz biliyoruz bu 3-5 gazete ya da kanala özgü bir şey değil.

Zamanın ruhu bu.

Şimdi bu ne biliyorusa göre uzun girizgahtan sonra dikkat çekmek için kullanılan bu taktikleri hem üretici hem tüketici açısından ele alacağız.

Önce şu yalan söylemeden gerçeği çarpıtma olayına bakalım.

Bir haber başlığının bizi yanıltması için illa yalan olması gerekmiyor.

En çok yapılan şeylerden biri yazının içinde geçen ama aslında o kadar da merkezi olmayan bir şeyi aşırı öne çıkarmak.

Bununla ilgili çok karizmatik deneyler yapılmış.

2014'te yapılan bir tanesinde katılımcılara uydurma haberler okutuyorlar.

Mesela bir cinayet haberi var.

Bir adam yaşlı komşusunu öldürmüş.

Haberde ölen amcanın fotoğrafı var.

Altında da ismi yazıyor.

Ama bu haberi farklı kişilere iki farklı başlıkla gösteriyorlar.

Bir başlık, yaşlı adam komşusu tarafından öldürüldü.

Diğer başlık, komşusunu öldüren adam tutuklandı.

Yani bir başlık öldüreni, bir başlık öldürüleni vurguluyor ama yanda herkesin gördüğü fotoğraf aynı.

Öldürülen amca.

Haberin detayında kim kimi öldürmüş, fotoğraftaki adam kimmiş hepsi açıkça yazıyor.

Katılımcılar buna benzer bir sürü haber okuduktan sonra deney boyunca gördükleri fotoğrafları kendilerine gösteriyorlar.

bu kişi size ne kadar güvenilir geliyor diye soruyorlar.

Sonuçta şunu bulmuşlar.

Aynı haberi, aynı fotoğrafı komşusunu öldüren adam tutuklandı başlığıyla sununca

fotoğraftaki amcaya duyulan güven düşüyor.

Öldürülen kişi olduğu halde.

Burada tabii ilk akla gelen açıklama şu.

Çok dikkatli okumamışlardır.

Fotoğraftaki adamı katil diye hatırlamışlardır.

Ama çok ilginç.

Deneyde fotoğraftaki kişi hangisiydi?

Kurban mı, fail mi diye de soruyorlar.

ve kimin kim olduğunu doğru hatırlayanların da amcaya güveni düşüyor.

Yani muhtemelen beynimiz başlığı ve fotoğrafı gördüğü anda eşleştiriyor

ve bu eşleştirme yanıltıcıysa haberin tamamını okusak bile etkisi tamamen kaybolmuyor.

2021'de yayınlanan başka bir çalışma var, 2000'den fazla kişiyle yapılmış.

Bunda da aynı haberi ya yazıyı dürüstçe özetleyen bir başlıkla veriyorlar ya da clickbait bir başlıkla.

Clickbait'ten gelenler aynı yazıyı sonuna kadar okusalar bile

konuyu dürüst başlıktan gelenler kadar iyi anlayıp hatırlayamıyorlar.

Aslında metnin içinde başlığı düzelten bilgiler var.

Ama okunsa bile başlığın açtığı hasarı tam olarak onarmıyor.

Demek ki başlığın işi tıklama anında bitmiyor.

En azından bu çalışmaya göre sonrasında o yazıdan ne anlayacağımızı da etkiliyor.

Peki bu başlıklar neye göre yazılıyor?

Acaba hangi başlıklara daha çok tıklanıyor?

Burada da elimizde çok güzel veriler var.

Upworthy diye bir site yıllarca kendi başlıklarını test etmiş.

Aynı yazı için birkaç farklı başlık yazıp hangisinin daha çok tıklandığına bakmışlar.

Yani bu laboratuvarda sizce hangisine tıklardınız diye sorulmuş bir şey değil.

Gerçek okurların gerçek ilgisine dayanıyor.

Toplam 5,5 milyondan fazla tıklamayı analiz etmişler.

Sonuç şu, başlığa eklenen olumsuz duygu içeren kelimeler tıklanma oranını arttırıyor,

olumlu kelimelerse tam tersini yapıyor, düşürüyor.

Örneğin başlığı deprem bölgesinde konut sıkıntısı sürüyor diye yazarsanız,

deprem bölgesinde konut inşaatları devam ediyor'a göre daha fazla tıklanıyor.

Üstelik bu tek bir sitenin, tek bir dönemin meselesi değil.

Son 20 yılda atılmış 40 milyona yakın haber başlığını inceleyen ayrı bir çalışma var.

Farklı ülkelerden, farklı siyasi çizgilerden yayınların hepsinde aynı yöne doğru kayma var.

Başlıklar bu süre içinde hem uzamış hem olumsuzlaşmış.

Yani başlıklar tıklanmanın hayatta kalma şart olduğu bir ortamda evrimleşiyor.

Tıklanmayan başlık kaybolup gidiyor, tıklananlar çoğalıyor.

20 yılda ortaya çıkan tablo bu.

Peki çarpıtanın kaybettiği hiç mi bir şey yok?

Tamamen yanına kar mı kalıyor?

Tam öyle denemez, clickbait başlıklı makaleler ortalamada daha az güvenilir bulunup daha az paylaşılıyormuş.

Çünkü bir şeyi paylaşınca bir anlamda ona referans da oluyorsunuz.

Okuyucu da başlıkta bir manipülasyon niyeti sezince onun bir temsilcisi gibi görünmek istemiyor.

Sonuçta clickbait başlık atmak totalde atana kazandırıyor mu yoksa kayıp mı ettiriyor bunu ölçen bir araştırma görmedim.

Ama insanların içeriğinize güvenip güvenmediğini anlamak çok kolay değil.

Oysa tıklanma oranlarını istatistiklerde çok somut bir şekilde görüyorsunuz.

O nedenle üreticilerin clickbait tarafına kayması çok doğal.

Ayrıca yayınları yapanlar da bazen kazara hatalı bilgi verebiliyorlar.

Burada minik bir hatıramı anlatmak istiyorum.

Ben asistanken psikiyatride bir hocamız Ege Üniversitesi televizyonunda bir programa davet edilmiş.

Bana da sen de çıkmak ister misin dedi.

Olur dedim.

Cuma günü saat 2'de stüdyoya gideceğiz diye sözleştik.

Fakat bir yanlış anlaşılma olmuş.

Program canlı yayınlanıyormuş ve cuma saat 2'de başlıyormuş.

Hem hoca hem ben dikkat eksik diye olunca bunu fark etmemişiz.

Üstelik de klasik bir son saniyeci olarak tam saat 2'de gittik.

Biz kapıdan girer girmez hoş geldin 5 gittim bile olmadan

siz neredesiniz program başlıyor şu mikrofonları takın 3-2-1 motor diye kayıt başladı.

Bir anda canlı yayına çıktık.

O sırada hem bana sen kimsin necisin diye soran olmadı

hem de muhtemelen rejideki kişiler de acele etmek zorunda kaldı.

O yüzden altyazıda beni Prof. Dr. Cenan Hepdurgun diye yazmışlar.

Halbuki o zaman ben uzman bile değilim, asistanım.

Bu video hala daha YouTube'da var.

Bu olayın üstünden bir iki yıl sonra ben uzman olarak zorunlu hizmet yapıyorum.

İçeride hasta görüyorum, dışarıda da konuşanların sesi geliyor.

Bir kişi diyor ki, bu hoca profesörmüş.

Başka biri de evet diyor, internette de öyle yazıyor.

Sonra biri sordu, profesör nasıl oluyormuş, sınavla mı diye.

Öteki de yanıt veriyor.

Evet sınavlı oluyormuş ama torpil de lazımmış.

Sonra da ee tabi torpil her şeyde lazım falan diye konuşuyorlar.

Şimdi bu abilerin de vesilesiyle işin bir de yanlış bilgiye maruz kalan tarafına bakalım.

Önce en çok çalışılmış, en temel bulgulardan biriyle başlayayım.

Bir ifadeyi ikinci kez duyduğumuzda onu ilk duyduğumuza göre daha doğru buluyoruz.

İfade değişmiyor, kanıt eklenmiyor, sadece tekrar ediyor ama yine de daha fazla inanıyoruz.

Aynı profesör başlığını gören iki ayrı kişi olayı birbirine anlatınca ikisi de haberin doğru olduğuna daha bir güveniyorlar.

Bunun sebebi şu beynimiz bir bilgiyi işlerken ne kadar az zorlanırsa o bilgiyi o kadar doğru sanıyor.

Bellekle ilgili 41. bölümde bir şeyi hafızaya yazmanın yabani otlarla kaplı bir tarlada yürüyerek yol açmaya benzediğini söylemiştik.

İlk yürüyüşte otlar biraz eziliyor, ikinci kez de bir iz oluşuyor, üçüncü, dördüncü derken artık iyice bir yola dönüşüyor.

Bir gözünüzde canlandırın, hiç bilmediğiniz bir tarlanın önündesiniz ve karşıdan karşıya geçmeniz gerek.

Orta yerinde de daha önce geçildiğini gösteren bir yol var.

Muhtemelen siz de oradan gitmeyi tercih edersiniz.

Beynimiz de o izleri görünce,

''Hah, demek ki burası doğru yol.'' diye düşünüyor.

Oysa oradaki yolun tek anlamı,

oradan daha önce geçilmiş olması.

İlginç bir şey, 6 kere duymayla 7 kere duyma arasında çok büyük bir fark yok.

Ama 2 kere duymayla 1 kere duyma arasında çok büyük bir fark var.

İlk tekrar çok daha etkili.

Tekrarın etkisi o kadar güçlü ki,

doğrusunu bildiğimiz bir konuda bile

aykırı bir ifade tekrarlanınca onu daha doğru algılıyoruz.

Makul olmayan hatta epey saçma ifadelerde bile küçük de olsa benzer bir etki ölçülüyor.

Bu etki küçük çocuklarda bile gösterilmiş.

Yani bu eğitimle sonradan kazanılan bir kusur gibi değil.

Çocukluktan itibaren olan bir kestirme.

Bu eğilim nereden geliyor?

İlkel yaşamı düşünelim.

Sosyal medya, gazete, radyo, televizyon hiçbir şey yok.

Hatta uygarlık yok.

Böyle bir ortamda tekrar aslında kötü bir ölçüt değil.

Kaynaklar birbirinden bağımsızsa tekrar çok iyi bir ölçüt.

Mesela küçük bir toplulukta farklı farklı insanlar ya şu taraftan bir ayı geliyor diyorsa muhtemelen doğrudur.

Çünkü ortada üç ayrı gözlem var.

Ama biz bugün kaynağa tek olan bir gözlemin ya da yorumun 3-5 değil 1000'le çarpılmış halini görüyoruz.

Bu da bizi yanıltıyor.

İşin bir de kulaktan kulağa oyunu gibi her tekrarda bilginin biraz daha değişmesi var.

İnsanlardan okudukları haberi kendi cümleleriyle aktarmalarının istendiği çalışmalarda,

katılımcılar da haberi aktarırken orijinalinden daha olumsuz hale getirme eğilimi gösteriyor.

Yeni olumsuz kelimeler ekleyip öyle aktarıyorlar.

Aynı gazeteciler gibi.

Diyelim ki ok yaydan çıktı, yanlış haber kulaktan kulağa yayıldı.

Telafisi mümkün mü?

Amerikan filmlerinde bir klişe var.

Arsız bir avukat olmadık bir laf eder.

Karşı tarafın avukatı da itiraz eder.

Hakim de itirazı kabul edip jüri bu ifadeyi dikkate almasın der.

Ama jüri artık her şeyi duydu.

Maalesef artık hiç söylenmemiş gibi olmasının tek bir yolu var.

Zamanda geriye gitmek.

Bilimsel konulardaki düzeltmeleri inceleyen büyük bir analize göre düzeltmeler tabii ki yararlı ve yapılmalı.

Ama ortalamada maalesef istendiği kadar başarılı değil.

Daha iyi işlediği koşullar var.

Mesela düzeltme ayrıntılıysa, konu kutuplaşmamışsa ve kişi iki tarafı da biliyorsa gibi.

Ama gündelik hayatta bu koşulların sağlanması çok zor.

Basitçe çamur at izi kalsın lafı maalesef çoğu zaman doğru.

İlk söylenen şey yanlış olduğu ortaya çıksa bile iz bırakıyor.

Peki ne yapalım?

Gördüğünüz hiçbir şeye inanmayın gibi uyduruk bir şey söylemeyeceğim ama aynı basitlikte bir şey önereceğim.

Önce şunu söyleyeyim, tekrarın doğru hissettirme etkisini biliyor olmak bile o etkiye karşı bir miktar koruma sağlıyor.

Zaten bu bölümün amacı da bu.

İkincisi, hiç bilgimizin olmadığı konuları bir kenara bırakırsak, doğruyla yanlışı ayırma kapasitemiz sandığımızdan iyi.

Ama çoğu zaman bu kapasiteyi kullanmıyoruz.

Bunu şuradan biliyoruz, insanlara bir ifadeyi okurken,

teyit etmesi gereken biri gibi bak, sence doğru mu? denince tekrarın yarattığı sahte doğruluk inancı zayıflıyor.

Mesela bakalım insanlar bunları paylaşacak mı sorusuna odaklanan çalışmalar var.

Onlarda da insanlara rastgele başlık gösterip sence bu doğru mu diye sormak sonrasında paylaştıkları içeriğin kalitesini arttırıyor.

Bu Çin'den tut Kenya, Nijerya gibi bir sürü ülkede tekrarlanmış bir şey.

Yani basit önerim bu. Bir şeye inanmadan önce bir saniyeliğine kendimize bu doğru mu diye soralım.

Eğer sizin için önemli bir konuysa hemen dört soruluk mini bir analiz de yapabilirsiniz.

Birincisi başlığın iddiası gövdede destekleniyor mu?

Örneğin bizim haberin bir yerinde askıyı aldı, bir yerinde kapattı yazıyordu.

Hiçbirinde hangi hesapların kapatıldığı anlaşılmıyordu.

İkincisi fotoğraf varsa ona dikkat edelim.

Orada bir numara çevirmişler mi?

Fotoğrafların etkisini bölüm başında konuşmuştuk.

Üçüncüsü başlık bir soru mu?

Eğer bir soruysa gövde bu soruyu açıklıkla yanıtlıyor mu?

Yoksa laf dolandırılıp sorunun yanıtı kendi önyargılarımıza mı bırakılıyor?

Dördüncüsü de eğer paylaşıyorsak çuvaldızı kendimize de batıralım.

Acaba biz de aktarırken hafif bir esneme yapıyor muyuz?

Özetle bir başlığın bizi yanıltması için yalan söylemesi gerekmiyor.

Vurguyu kaydırması yetiyor.

Dikkatli olmazsak yazının tamamını okumak bile bu etkiyi tam olarak onarmıyor.

Bir şeyi ikinci kez duyduğumuzda ona daha çok inanıyoruz.

Bir de düzeltmeler işe yarıyor ama ilk anlatanın avantajını sıfırlamıyor.

Hocam yalan habere inandık artık yapacak hiçbir şey yok mu derseniz de hizmetlerimiz bitmedi.

Bunun için haksız olduğumuzu fark edebilmek neden çok zordur başlıklı 33. bölümü dinleyebilirsiniz.

Herkese sağlıklı günler dilerim.

Sonraki bölümde görüşmek üzere.

Altyazı M.K.