Panik atağı nedir, panik bozukluğu nasıl düzelir? |59|

Diyelim ki ormanda tek başınıza yürüyüş yapıyorsunuz.

Bir anda karşınıza kocaman bir ayı çıktı.

Ne yaşarsınız?

Pamukova'dan Özdoğan Kan bunu muhteşem anlatıyor.

Kendisine bir dakika kulak veriyoruz.

Beni ürkütüyor

Ha dedim yakaladı yakalayacak

Yakaladı yakalayacak yakalayamadı beni

Aşağı indim amcam geliyordu

Yolda ondan bir selamlaşmıştık çıkarken

Hemen ilk aklıma o geldi

Telefonumu açtım dedim amca çabuk gel

Ben dedim ayıga oluyor beni neredesin

Dedim amca ben aşağıdayım

Ya şimdi sen yukarıya çıktın ne zaman indin

Amca dedim ayıga oluyor beni çabuk gel

Geliyor artık en son peşimi bıraktı

İrkildim yani öyle bir irkilme ben ömrümde

Yaşamadım çok zor

Diyorlar ki kahvede ya ben vururdum asardım.

Ya sen gel doğanı yaşa.

Mümkünatı yok.

Çok korktum.

Hala da korkuyorum ayaklarım titredi anca kendime geldim.

Özdoğan Bey'in yaşadığı çok doğal bir tepki.

Böyle bir durumda insan altına kaçırsa kimse ne yaptın kardeşim demez.

Ama vücudunuzun aynı tepkiyi bir kafede otururken verdiğini düşünün.

Arkadaşınızda sakin sakin duruyorsunuz hiçbir şey yok.

Bir anda müthiş bir çarpıntı, terleme, sık nefes alma, ayaklarınızda titreme başladı.

Ne düşünürsünüz?

Ulan bunda bir terslik var, bir problem var vücutta yani.

Bir doktora göstermek istersiniz.

Belki yakınlarda bir acil servis varsa hemen oraya gidersiniz.

Üstelik hayatınızda ilk defa yaşıyorsanız çok da iyi edersiniz.

Ne Biliyoruz'a hoş geldiniz.

Ben Cenan, psikiyatri uzmanıyım.

Bu kanaldaki yayınlarda insanları daha iyi anlamanıza yardımcı olmayı hedefliyoruz.

Bu bölümde panik hata sırasında beynimizde ve vücudumuzda neler olduğunu ve neler yapılabileceğini konuşacağız.

Evrimsel olarak korku çok gerekli ve mantıklı bir şey.

Bizler çalılardan gelen her hışırtıyı ayı sananların torunlarıyız.

Çünkü bir şey olmaz ya ne olacak diyenler belki bin kere haklı çıktı ama en sonunda ayıya yem oldu gitti.

Korku, ağrı hatta öksürük gibi savunma tepkileri gereğinden sık devreye girecek biçimde ayarlı.

Çünkü gereksiz tepki vermenin maliyeti çok düşük, gerçek tehlikeyi kaçırmanın maliyeti çok yüksek.

Bu yüzden en iyi çalışan sistem bile çok sayıda gereksiz tepki üretir.

Peki o zaman neden herkes panik hata yaşamıyor?

Aslında az kişi değil, her 8 kişiden biri hayatında en az bir kez yaşıyor ama herkes de bir bozukluğa dönüşmüyor.

Bu kişilerin farkını birazdan konuşacağız.

Başlangıçta anlattığım ortada gerçek bir tehlike olmadan aniden vücudun ve beynin bir tehlike varmış gibi harekete geçtiği tabloya panik atağı diyoruz.

Bu arada panik atak değil, panik atağı.

Nasıl Fenerbahçe atak yaptığı zaman Fenerbahçe atak demiyoruz, Fenerbahçe atağı diyoruz onun gibi.

Peki panik atağı diye mi okunur? Panik atağı mı?

Sanırım ikisi de doğru. Aynı aşağı ve aşağı gibi.

Ama ben bu işin uzmanı değilim. Yine de siz bence panik atak demeyin.

Konumuza dönüyorum. Panik atağı birçok rahatsızlıkta görülebilir.

Örneğin sosyal fobisi olan biri topluluk önünde konuşma yapması gerekince panik atağı yaşayabilir.

Şimdi tıp fakültesi 5. sınıf sözlülerinin en çok sorulan sorularından birine geldik.

Panik atağıyla panik bozukluğunun farkı nedir?

Panik bozukluğunda aynı bizim kafede oturan insan örneği gibi herhangi bir şey tetiklemeden yani spontan ortaya çıkan panik atakları vardır.

Bu sefer kişi ya benim durduk yerde başlayan panik ataklarım var ya bir daha olursa nabzım iki yüze fırlarsa kalbimde bunu kaldıramazsa ölürsem diye düşünmeye başlar.

Buna beklenti ansiyetesi diyoruz yani bir çeşit korkudan korkma.

Bu kişilerin ne yaşadığını daha iyi anlamak için bir süredir adını hiç anmadığımız analojimize dönelim.

Alt beyin ve üst beyin.

Alt beyin hızlı, otomatik, hayatta kalma odaklı beynimiz yani amigdala ve arkadaşları.

Üst beyin yavaş düşünen, normalde alt beynin alarmlarını kontrol eden kısım.

Prefrontal korteks ve ilişkili bazı bölgeler.

Sadık dinleyicilerimiz biliyorlar ben genellikle başımıza gelen her türlü musibetten alt beynimizi sorumlu tutarım.

ama bu defa durum tam öyle değil.

Panik bozukluğunda bilişsel davranışçı terapinin de temeli olan Clark modeline göre

üst beyin ve alt beyin birlikte kabahatli.

Ne oluyor?

Genellikle olay bedenden gelen sıradan bir sinyalle başlıyor.

Mesela bizim örnekte kafede kahve içerken kafeinin yarattığı minik bir çarpıntı.

Başka zaman belki sandalyeden hızlı kalkmak, merdiveni hızlı çıkmak ya da belki hiçbir şey yok.

Gün içinde zaten insanın kalbi bazen hızlanır, bazen yavaşlar.

Normalde hiç fark etmeyiz bile.

Bunun gibi normalde hiçbir zararı olmayan sinyalleri üst beynimiz yakalıyor ve tetiği çeken sözleri söylüyor.

Kalbim hızlandı, sakın tehlikeli bir şey olmasın.

Bu soru zaten gulelek gulelek diye ortalığı ayağa kaldırmaya meraklı alt beynimiz için bulunmaz nimet.

Tehlike lafını duyduğu anda tüm tuşlara basıyor.

Müthiş bir adrenalin deşarjıyla çarpıntı, terleme, nefesin sıklaşması başlıyor.

Bu defa üst beyinde şüphelerinde haklı çıktığını düşünüyor.

Lan gerçekten tehlikeli bir durum var. Öleceğim ya da delireceğim diye korkuyor.

Gerçekte panik hatandan kimse ölmez. Delirmez de. Peki bayılır mı?

Alakasız başka bir durum yoksa bayılmaz da.

Bayılmada kalp hızı ve tansiyon tipik olarak düşer.

Oysa panik hatanda tam tersi. İkisi de yükselir.

Çünkü beden bayılmaya değil, ayıdan kaçmaya hazırlanıyor.

Bu delireceğim, kontrolü kaybedeceğim korkusunda rol oynayan başka bir his de var.

Depersonalizasyon, yani bedenimiz bize ait değilmiş, kendimizi dışarıdan izliyormuşuz gibi hissetme.

Bir benzerini yaşamak isterseniz gidin bir aynanın önüne çok yakından kendinize bakın.

Kısa bir süre sonra o kişi siz değilmişsiniz gibi gelir.

Bir de derealizasyon var, o da çevrenin gerçek dışı gelmesi.

Sanki bir filmin içindeymişiz gibi hissetme.

Bir kelimeyi mesela tabak olsun, tabak tabak tabak diye çok defa söyleyince o kelime tuhaf gelmeye başlar, onun gibi bir his.

Bu defa içinde olduğunuz ortam size tuhaf gelmeye başlıyor.

Bu hisler de delireceğim korkusunu arttırıyor.

Ama aslında bunlar korkunun belirtisi, delirmenin değil.

Yani korkunun kendi ürünü korkuyu daha da arttırıyor.

Kısır döngüye bir katalizör de buradan geliyor.

Peki bu döngü nereye kadar gidecek?

Bir defa başlayınca nabzımız 800'e kadar çıkıp bizi öldürecek mi?

Öyle bir şey de yok.

Panik hata zaten kendi kendini sınırlıyor.

Birkaç dakika içinde artış duruyor ve sönme başlıyor.

Vücudumuzda o kadar yoğun uyarılmayı uzun süre devam ettirecek bir düzenek yok.

Çünkü adrenalinin belli bir yarı ömrü var.

Bir süre sonra etkisi sonlanıyor.

Üstelik vücudun hemen her sisteminde olduğu gibi burada da uyarılma kendi fren mekanizmalarını da otomatik çalıştırıyor.

Gaz sonlanıp frene basılınca da atak durmuş oluyor.

Yani tabiat kanunları gereği atak kendiliğinden geçiyor.

Biz isteyerek bir önlem almasak bile.

Bazen hastalar, hocam benim atağım bir saat sürüyor bu başka bir şey mi diyebiliyorlar.

Böyle bir durumda önce gerçekten objektif olarak atağın o kadar uzun sürüp sürmediğini belirlemek lazım.

Eğer gerçekten kalp hızı bir saat boyunca yüksek gidiyorsa bu panik atağından başka bir şey olabilir.

ve mutlaka bir hekimle beraber değerlendirilmeli.

Teknik olarak gerçek bir panik hatanın bir saat sürmesi

ve bu süre boyunca kalp hızının gitgide artması mümkün değil.

Bir saat sürüyor diyenlerde olan şey

muhtemelen kısa aralıklarla birden fazla atak olması

ya da ataktan sonraki yorgunluk ve huzursuzluğun da atak gibi yorumlanması.

Şimdi az önceki soruya dönelim.

Panik hatanı birçok kişi yaşayabilir ama

kimlerde bu durum panik bozukluğuna dönüşüyor?

Özellikle kaygı duyarlılığı yüksek olanlarda.

Yani kaygının kendisinden korkanlarda.

Bu yatkınlıkta hem biyolojik hem çevresel etkenler önemli.

Mesela bir çalışma var.

Askeri okula yeni başlayan yaklaşık 1400 gencin temel eğitim başlamadan önce kaygı duyarlılığı ölçülmüş.

Bu ölçümde en yüksek puan alanların yaklaşık 5'te 1'i stresli eğitim döneminde panik hata geçirmiş.

Diğerlerinde bu oran %6 civarında.

Bir talihsizlik böyle zorlu bir dönemde hayatında ilk kez panik hata yaşayan biri bundan sonra bedeninin sinyallerine çok daha fazla odaklanmaya başlıyor.

Böylece her atak bir sonrakini kolaylaştırıyor.

Buradaki tetikleyici illa askeri eğitim gibi fiziksel bir efor olmak zorunda değil, zor bir yaşam olayı, örneğin kişinin kendisinin ya da bir yakınının ciddi bir hastalık geçirmesi de tetiği çekebiliyor.

Babası kalp krizi geçiren birinin acaba bende de olabilir mi diye düşünmesi gibi.

Gördüğünüz gibi ormanda bir ayıya yakalanmak irade ve karakterle ne kadar ilgiliyse panik bozukluğuna yakalanmak da o kadar ilgili.

Bu döngüye girince kişi tıpkı ayının kovaladığı yerden bir daha geçmek istemeyen biri gibi atağa yaşadığı durumlardan kaçınmaya başlar.

Kafede yaşadıysa kafeye, metroda yaşadıysa metroya gitmemek gibi.

Bu üst beynin bulduğu kısa vadede etkili bir çözüm ama bu sefer beynimiz oranın gerçekte tehlikeli bir yer olmadığını öğrenemiyor.

Üstelik bazen liste uzuyor.

Önce metro, sonra kalabalık bir AVM, sonra otobüs yolculuğu derken

olay evden hiç dışarı çıkmamaya kadar ilerleyebiliyor.

Bu şekilde kaçmanın ya da yardım almanın zor olduğu yerlerden kaçınmaya

agorafobi diyoruz, kelime anlamı çarşı-pazar korkusu.

Bazen de kişi kaçmak yerine kurtarıcı olduğunu düşündüğü ufak tefek önlemler almayı tercih edebiliyor.

Yanında ilaç bulundurmak, arkadaşları olmadan bir yere gitmemek gibi.

Bunlara da güvenlik arama davranışı diyoruz.

Eee bulundursun ilaç ya da arkadaş bir zararı var mı?

Bunun için kullanılan klasik bir benzetme var.

Bir adam şehrin ortasında gün boyu el çırpıyormuş.

Ne yapıyorsun demişler.

O da filleri kovalıyorum demiş.

Ama burada hiç fil yok ki demişler.

O da ee işimi iyi yapıyorum da ondan demiş.

Güvenlik arama davranışları da tam olarak böyle çalışıyor.

Normalde atak biz bir şey yapmasak da kendiliğinden geçecek.

Ama cebimizde ilaç varsa ilacı hiç içmesek bile beynimiz güvende olmayı ilaca bağlıyor.

Peki ne yapalım?

Tabii önce en önemli şey güvenlik.

İlk kez yaşanan göğüs ağrısı, ilk kez yaşanan nefes darlığı her zaman bir hekim tarafından değerlendirilmeli.

Panik hatayla kalp krizini ilk anda kimse ayırt edemez.

Gerekli tetkikler olmadan hekimler de edemeyebilir.

Ama değerlendirme yapıldıysa, tanık olduysa ve aynı tablo tekrar edip duruyorsa

bu defa her seferinde acile koşmak hastalığın kendisi haline geliyor.

O zaman ne yapacağız?

Ya yalancı çobandaki gibi olay en sonunda patlarsa?

Burada doğru yol herkes için hekimle beraber bireysel bir plan yapmak.

Çünkü herkesin yaşı, sağlık durumu, eşlik eden hastalıkları, tahlil sonuçları ayrı.

Hangi durumlarda acil değerlendirme gerekir sorusunun

buradan söyleyebileceğim herkese uygun bir yanıtı yok.

Diyelim ki doktorumuzla planlamayı yaptık.

panik hata da başladı. Acile gidecek durumlardan biri de yok. Böyle bir durumda en mantıklı şey

hata durdurmaya çalışmak yerine onu yaşamak ve geçmesine izin vermektir. Kendimize şunu

söyleyeceğiz. Bu bir panik hata birkaç dakika içinde tepe noktasına çıkıp geçecek. Özel bir

şey yapmaya gerek yok. Peki hali hazırda özel bir şey yapıyorduysa onu yapsın mı? Bu durumda

kişinin önceden kullandığı benimsediği kaçınma ya da güvenlik arama davranışlarını da bireysel

değerlendirmek gerekiyor. Çünkü bir anda tüm destek mekanizmalarına tekmeyi vurmak çoğu zaman

mantıklı değil. Kişiye özgü planlama olmalı. Nefes egzersizi yapalım mı? Yapalım ama tüm çözümü

ona yüklememek bir de nefes egzersizinin yeni bir fil kovalama ritüeline dönüşmemesine dikkat

etmek gerekiyor. İlaçlar nasıl çalışıyor? İlk seçenek ilaçlar antidepresanlar. Depresyonda

olunduğundan değil 6. ve 7.

bölümlerde konuşmuştuk. Antidepresanların

çoğu serotonin üzerinden

etkili. Serotonin de alt

beynimizin sesini kısıyor ve bir

çeşit kafaya takmama sağlıyor.

Antidepresanların etkileri

genelde birkaç hafta içinde tam

ortaya çıkar. Hatta ilk haftalarda

bazen huzursuzluk artabilir.

O yüzden size bir ilaç başlandıysa

ve ilk günlerde şikayetleriniz

artıyor gibi olduysa bu büyük

ihtimalle geçici. Yine de hekiminize

danışmak iyi olur. Çünkü

böyle bir durumda örneğin antidepresanın

faydası çıkana kadar yanında başka

bir şey kullanılabilir, başka ilaca

geçirebilir ya da ilaç dışı yöntemler de

düşünülebilir. İlaç dışı

yöntemlerde en güçlü kanıtlar

bilişsel davranışçı terapide var.

Orada da en etkili olduğu gösterilen

şey bedensel duyumlarla

bilerek yüzleşmek. Mesela

hasta doktor eşliğinde güvenli

bir ortamda döner sandalyeyle

başını döndürüyor, işte ince bir pipetten

nefes alıp nefes darlığı yaratıyor

ya da yerinde koşup kalbini hızlandırıyor.

Yani korktuğu hisleri bile isteye üretiyor ve hiçbir şey olmadığını görüyor.

Bu doğrultuda bir başka çok yararlı şey de spor.

Çünkü çarpıntı, terleme, nefes nefese kalma gibi korkulan şeyleri

güvenli bir alamda yaşamayı sağlıyor.

Kaygısı yüksek insanlarla yapılan bir çalışmada

iki haftalık egzersiz programı bile daha önce bahsettiğim

kaygıdan korkma eğilimini azaltmış.

Yalnız spor önerirken de yine kişinin hem sağlık durumunun hem de belirtilerle baş etme şeklinin bireysel değerlendirmesi lazım.

Peki ilaç mı, terapi mi?

Bak bunu benden her zaman duyamazsınız.

Panik bozukluğu gerçekten psiko eğitim ve psikoterapinin tek başına etkili olabildiği tablolardan biri.

O yüzden hafif orta durumlarda tek başına terapi yeterli olabilir.

Hatta ümit ediyorum belki bazı kişiler için bu bölümü dinlemek bile iyileşmenin ilk adımı olur.

Ama bazı durumlarda ilaç gerçekten gerekli.

Burada hafif ya da ağırı belirlerken özellikle atakların hayatı ne kadar kısıtladığına ve zorlaştırdığına dikkat etmek gerekiyor.

Eğer bir hekim sizi değerlendirdi ve ilaç kullanmanızın iyi olacağını söylediyse boşuna ızdırap çekmeyin.

Çok basit ilaç tedavileri çok etkili olabiliyor.

İçinize sinmiyorsa başka bir doktora daha da danışabilirsiniz.

Diyelim ki ilaçla iyi olduk, muhteşem. Peki ilacı ne zaman bırakacağız?

Hemen bırakmayalım çünkü yineleme riski yüksek.

Peki ne kadar süre kullanalım?

3 ay mı, 5 ay mı, 1 yıl mı, ömür boyu mu?

Bu da maalesef zor bir soru.

Tabii ki hasta özelinde karar vermek lazım ama bu konuyla ilgili sadece panik bozukluğu için değil,

genel olarak antidepresanlar için ayrı bir bölüm yapmayı planlıyorum.

Özetle panik hatanda bedenimiz ortada bir ayı olmadan ayıdan kaçıyormuş gibi davranıyor.

Beynimizde bir tehlike olduğuna kanaat getiriyor.

Gerçekte atak fazla uzun sürmeden kendiliğinden geçiyor.

Durumu bir bozukluğa çeviren esas şey ataklardan korkmak ve kaçınarak hayatı daraltmak.

Neyse ki kişiyöz gibi yaklaşımla bu döngü sağlıklı bir şekilde kontrol altına alınabiliyor.

Herkese kalbinin tam olması gereken hızda attığı sağlıklı günler diliyorum.

Sonraki bölümde görüşmek üzere.

Altyazı M.K.