(Yunan) Patreon Özel: Aile için kurban olunur mu? İphigenia

Aldatıp getirdiler evden anamla beni.

Gelip attılar orada kurban taşını beni.

Sundular adak diye başımı tanrıçaya.

Fakat yatışmıştı o.

İstemedi kanımı. Kurtardı.

Aldı beni. Kırmadı kanadımı.

Bir buluta sararak ırak etti gözlerden.

Ancak bu tapınakta göz açtım boynumdan.

Benim o. Ifigenia.

Torunu Atreus'un.

Agamemnon'un kızı bu seninle görüşen.

Ve malı tanrıçanın.

O beni mal edinen. Merhaba sevgili patronlar.

Bu bölümde yine babasının ya da ailesinin çıkarları için kurban edilmiş bir kadının, Ifigenia'nın hikayesini konuşacağız.

Ortam gürültülü biraz, kusura bakmayın.

Benim yeni evim böyle.

Yani biraz gürültülü etraftaki toplu taşıma araçlarından dolayı.

İşte uçağı var, treni var, böyle otobüsler vs.

Öyle bir yerdeyim artık.

O yüzden sesin kusuruna bakmayın.

Bu hikayede adını duyacağınız karakterler Agamemnon, Artemis ve Ifigenia.

Agamemnon kimdi hatırlayalım?

Kendisi Mikan Kralı'dır ve Sparta Kralı Menelaos'un abistir.

Hatırlayın Menelaus Helen ile evliydi.

Helen Truva prensi Paris'te kaçınca Menelaus abisi Agamemnon birlikte bir ordu toplayıp Truva'ya savaş açmıştı.

İphigenia Agamemnon'un kızı.

Artemis Zeus'un kızı, Apollo'nun kardeşi, okçuların ve avcıların tanrıçası.

Hikaye şöyle. Agamemnon ve ordusunun Truva'ya savaş açmak için çıktıkları yolda bir ara Artemis'in kutsal korusuna girerler ve Agamemnon Artemis'in geyiklerinden birini vurup bir de üstüne Artemis'ten

bile iyi bir avcıyım diye böbürlenir.

Mitolojide tanrılar bu tarz böbürlenmelere aşırı sinirlenirler bilirsiniz.

Artemis hele böyle küçümsenmeleri hiç gelemez.

Rüzgarları durdurarak Agamemnon'u cezalandırır.

Çünkü rüzgarlar durunca gemiler yelken açamaz ve yüzden fazla gemiden oluşan koca ordu Truva'ya doğru ilerleyemez.

Bekledikleri her gün zarardır.

Kahinler Artemis'in kızgın olduğunu söylerler.

Agamemnon hatasını anlar ancak Artemis'in onu affetmek için bir şartı vardır.

Kızı Ifigenya'yı kurban etmesi.

Agamemnon önce buna karşı çıkar filan ama sonra Menelaos ve Odysseus'un ısrarlarıyla kabul etmek zorunda kalır.

Agamemnon kızını yanına çağırtır ve onu kurban etmeye hazırlanır.

Hikayenin bundan sonrasının farklı versiyonları var.

Bazı söylencelere göre Agamemnon kızı kurban eder ve Artemis Agamemnon'u bağışlayıp rüzgarları serbest bırakır.

Bazı söylencelere göre ise Agamemnon tam bıçağını çıkartmış kızın boynuna yaklaştırırken Artemis kızı acır.

Çünkü Ifigenia babasının bu seferi gerçekleştirmesi için kendisini kurban etmesi gerektiğini olgunlukla kabul etmiş ve taşkınlık çıkarmadan boynunu uzatmıştır.

Artemis kızın bu olgunluğuna hayran kalır ve onu oradan kaçırır.

Yerine bir geyik koyar, kızı Tauris'e yani bugünkü Kırım'a götürüp tapınağına rahibe yapar.

Agamemnon onun yerine Artemis'in koyduğu geyiği kurban eder.

Burada kızın kurtulup yerine bir hayvanın kurban edilmesi size başka bir dini hikaye yanımsattı mı?

Şimdi çok kısaca zamanda atlama yapıp hikayenin devamını anlatayım.

Truva savaşı bitip Agamemnon sarayına döndüğünde kızını kurban ettiği için ona kızgın olan karısı Clitem Nesra ve aşığı Agamemnon'u banyo yaparken öldürürler.

Sonrasında da oğulları Orestes babasını öldürdü diye annesini kızarak Clitem Nesra'yı öldürür.

Tam bir trajedi yani.

Hikayenin devamını da anlatayım.

Orestes babasının öcünü almak için annesini öldürdükten sonra Erinyeler ona musallat olur.

Biliyorsunuz aileden birini öldürmek çok büyük günahtı ve Erinyeler onu çıldırtana kadar takip ederler.

Orestes onlardan kurtulmak için ne yapması gerektiğini kahinlere danışır ve Tauris'e gidip Artemis'in tahta heykelinin Atina'ya getirmesi söylenir.

Bu tahta heykellerin bulundukları şehirleri koruduğu, onlara bereket getirdiği söylenir.

Orestes oraya gittiğinde yerli halk tarafından esir alınır ve kadere bakın ki kız kardeşi Ifigenya'da buradaki Artemis tapınağına hizmet etmektedir.

Tabi Ifigenya'nın orada olduğundan kimsenin haberi yok.

Çünkü o kurban etme ayini sırasında Artemis kızı alıp kaçırmıştı ya hani.

Ondan beri kimse haberini alamamış.

İfigenya'nın hizmet ettiği bu yerde deniz kazasıyla ülkeye gelen herkes gelenek olarak kurban ediliyordur.

Orestes ve beraber seyahat ettiği arkadaşı da buraya bu şekilde düştükleri için tutuklanıp kurban edilmek üzere tapınağa getirirler.

İki kardeş önce birbirlerini tanımazlar ama sonra gerçeği anlarlar ve birlik olup bir şekilde Atena'nın da yardımıyla şehirden kaçarlar.

Yunanistan'a giderler.

İfigenya buradaki tapınakta Artemis'e hizmet etmeye devam eder.

O reses hikayesini belki gelecek bölümde daha detaylı işleriz.

M.Ö. 400'lü yıllarda yaşamış tragedi şairi Örpide...

İfigenia Auliste adlı bir oyun var.

Bu oyun günümüze kadar da defalarca sahnelenmiş.

Hatta senfonileri, operaları yapılmış.

Bir de Barry Unsworth'un 2004'te yayınladığı Kralların Şarkıları adında bir roman var.

O da bu hikayeye konu alır.

Netflix'te Truva, Bir Şehrin Düşüşü isimli mini bir dizi var.

Daha önce önermiş olabilirim.

Dizide bu hikayeye yer verilmişti.

Hatta hikayeyi aynı antik dönemde yazılmış Cupria adlı şiirdeki gibi anlatmışlar.

Agamemnon kızını orduların olduğu yere getirtmek için onu Achilleus'la evlendireceği yalanına uydurur.

Kız da heyecanlı heyecanlı gelip kurban edileceğini öğrenir.

1977'de evlenen Ifigenia adlı Yunan yapımı filminde aynı hikaye konu alır.

Eski çekimlerden rahatsız olmuyorsanız izlemeyi deneyebilirsiniz.

Nicole Kidman'ın oynadığı Kutsal Geyiğin Ölümü diye bir gerilim filmi var.

Onun hikayesinde de adından anlayacağınız üzere bu hikayeye gönderme var.

İfi Genya'nın adının İfi Yanassa diye geçtiğini duyarsanız şaşırmayın.

İki türlü de kullanıldığı olmuş.

Şimdi hikayedeki karakterlere bakacak olursak.

Agamemnon aslında kızını seven bir baba.

Kurban etmesi gerektiğini ilk duyduğunda da dehşete kapılıyor.

Ama yine de sefere çıkabilmek için kızını kurban etmeyi göze alıyor.

Burada verdiği karar tabii ki bize korkunç geliyor.

Ve bunu meşrulaştıracak bir şey yok.

Ama çok ufak bir parantez açmak lazım belki.

İntikam, savaş ve azılı bir insan topluluğu bir yere gelince insan normalde yapacağını hiç düşünmediği şeyler yapabiliyor belki.

Menelaos'un karısının kaçmasından dolayı duyduğu öfke, intikam hırsı ve savaşmak için toplanmış bir koca ordu dolusu adam var.

Bir de burada Odysseus'un ikna gücü de var.

Agamemnon kızını kurban etsin diye Odysseus onu korkutup eğer bunu yapmazsa ve sefer iptal olursa bu bir sürü adamın kendisine çok öfkeleneceğini, ayaklanacağını ve belki krallığını dahi

tehlikeye atabileceğini söylemiştir.

Agamemnon işler diğer türlü de kötüye gidecek nasılsa.

Bu adamlar ayaklanırsa bir gücüm kalmayacak.

Hatta bütün ailem yok olabilir diye düşünerek kızını kurban ediyor.

Tabi Odysseus aynı durumda olsa o kadar kolay razı olur muydu?

Hiç sanmıyorum ama yine de Agamemnon'u ikna ediyor.

Iphigenia'nın annesi Clitemnesa'nın kocasına kızını kurban ettiği için kızgın olması doğal değil mi?

Yani herkes bunu doğal karşılar sanırım.

İntikam almak için öldürmek istemesini de hikayenin mantığı çerçevesinde anlayabiliriz.

Ama bunu aşıyla beraber yapması biraz işin rengini değiştirmiş açıkçası.

Sanki kızının intikamını almak için değil de aşıyla rahat rahat takılabilmek için kocasını öldüren bir kadın imajı da veriyor.

Halbuki belki de öyle değil.

Belki gerçekten Clitem Nesra o olayın olduğu ilk günden beri Agamemnon'u savaştan döner dönmez öldürmenin hayalini kurdu.

Aşıyla hiç ilgisi yok.

O sonradan çıkan bir detay sadece belki ama bunu hiçbir zaman bilemeyeceğiz.

Bir detay bir insanın imajını nasıl değiştiriyor?

Acılı bir anneden aşığıyla rahat takılabilmek için kızını bahane eden bir anneye dönüştürebiliyor.

Orestes bana az düşünüp dürtüleli hareket eden bir adam gibi geliyor.

Maalesef kendisine pek saygı duymuyorum o yüzden.

İfigene'ye gelince onun yerinde olmak çok zor tabii.

Euripides'in oyunda yazdığı versiyonda İphigenia annesiyle Aulis'e Akileos'a evlendirme bahanesiyle getirilip gerçeği öğrendiğinde Agamemnon'u vazgeçirmek için annesiyle beraber onu ikna etmeye çalışır

ama nafile. Bu arada Akileos da Agamemnon'a yalanında kendi adını kullandığı için çok kızgındır ve bu yüzden İphigenia'yı korumak için her şeyi yapacağına onur üzerine yemin eder.

Akileus bilek gücüyle Ifigenia'yı koruyacakken Ifigenia birden uğraşmaktan vazgeçer.

Sakin bir şekilde babasına tamam der.

Kurban edilmeye hazır olduğunu söyler.

Israrla, yalvarmayla babasının bundan vazgeçiremeyeceğini anladığında Akileus'un korumasıyla hayatta kalmak istemez.

Burası bana çok dokunuyor.

Çünkü babasının kalbinin o yalvarmalara rağmen yumuşamayacak kadar taşlaştığını, kendisini kurban etmeye hazır olduğunu görünce başkasının korumasıyla hayatta kalmanın bir anlamı kalmıyor.

Bu çok dokunaklı.

Tabi bu olayı bazı uzmanlar ifigen ya dönemi şartlarında babasının kendisini kurban etmekten başka yolu olmadığını biliyordu.

O yüzden kolay ikna oldu tarzında yorumluyorlar.

O da ayrı. Hikayenin sonunda onca şeyin ardından İfigeniye ve Orestes'in tekrar kardeş olarak birlik olmalarına ne diyorsunuz?

Kardeşlik sizin için ne olursa olsun sonunda birlik olunur dediğiniz türden bir bağ mı?

Yoksa bazı şeyleri kan bağı affettiremez diyenlerden misiniz?

Elif Şafağan İskender diye bir kitabı vardı.

Bu öyküyle benzeştirilebilecek nüanslar var orada.

O hikayeyi anlatan kadın o olaylardan sonra kardeşiyle birlik olmaya çalışsa da çok zorlanıyordu.

Aklıma o geldi bu hikayeyi anlatırken.