(Yunan) 65: Gökkuşağı Tanrıçası İris

Merhaba Mitoloji Meraklıları.

Bu bölümde size tanrılara ve insanlara genelde güzel haberler getirmesiyle bilinen gökkuşağı tanrıçası Iris'i ve onun sıkıntılı kız kardeşleri Harpiler'i anlatacağım.

Iris'in dedesi Titan Okeanus, annesi de Okeanus'un Okeanit adı verilen 3000 kızından biri olan Elektra.

Çok fazla elektra var mitolojide kafanız karışmasın.

Bu da Okeanos'un kızı olan elektra.

İris'in babası ise Taumas isimli bir deniz tanrısı.

Şimdi denizler Poseidon'un yönetiminde değil miydi diye şaşırmayın.

Çünkü bir sürü denizden sorumlu tanrı oluyor.

Yani küçük küçük denizlerden sorumlu deniz tanrıları oluyor.

Taumas'ın kelime anlamı ise mucize.

Neyse çok karışık soy açlarına girmeyelim.

İris elektra ile ta olmasın çocuğu dedik.

Dikkat edin İris bu iki denizle ilgili ilahtan doğmuştur ve gökkuşaklarının da denizin üstünde görüldüğü çok fazla olur.

Yani her zaman olmasa da çok sık denk gelmişsinizdir.

İris gökkuşağının kişileşmiş halidir.

Yani o bazen yağmurdan sonra gördüğünüz rengarenk gökkuşağı var ya işte o Yunan mitolojisinde direkt İristir.

İris tanrılarla insanları birbirine bağlayan tanrıça olarak görülür.

Dünyanın bir ucundan bir ucuna, olimpostan dünyaya, denizlerden yer altına rüzgar hızıyla hareket eder.

Bazen İris gökkuşağının üstünden koşarak tanrılardan tanrılara veya insanlara haber getirir.

Altın kanatlı, rüzgar ayaklı, fırtına ayaklı gibi takma isimleri vardır.

Şimdi hani Hermes haberci tanrıydı diyebilirsiniz ama Hermes'ten önce İris vardır.

Sonradan hikayelerde bu görevi Hermes üstlenmeye başlar.

Mesela İlyıl destanında İris'in adını duyarız.

Odise'de ise Hermes'in.

Iris'in kız kardeşleri Harpiler ise bir tür canavardır.

Önceki bölümlerde bahsetmiştik.

Başları kadın, vücutlarının geri kalanı kuş şeklindedir.

Ancak pençeleri kuş pençesi gibi kıvrılmış insan parmaklarıdır.

Çok korkunç bir sesleri vardır.

Harpi adı kapıp kaçan anlamına gelir.

Çünkü hep bir şeyler çalarlar.

Hatta küçük çocukları bile kaçırabilirler.

Gördüğünüz gibi Iris ve kız kardeşleri birbirinden oldukça farklılar.

Sadece kanatlı ve çok hızlı olmaları ortak özellikle diyebiliriz.

Iris, Olimpos tanrıları tarafından çok sevilirken kardeşleri Harpiler baş belası olarak görülürler.

Çünkü Titanlar ve Tanrılar arasında yapılan Titanomaki adı verilen savaşta Iris, Olimpos tanrılarının tarafına katılmış ve onlara haber getirip götürmek için çalışmıştır.

Oysa Harpiler Titanlara yardım etmiş.

Onlara bilgi getirip götürmüşlerdir.

O yüzden de savaş bittiğinde Zeus İris'i Olimpos'a alır.

Hatta İris ve Hera'nın arası da bayağı iyidir.

Ama Zeus Harpi'leri cezalandırır.

Mesela adı Arke olan Harpi'nin kanatlarını keser ve hediye olarak Akileos'un annesi Thetis'e düğününde armağan eder.

Oradan da kanatlar Akileos'a devrolur.

O da kanatları ayaklarına takar.

O yüzden Akileos da inanılmaz hızlıdır.

Iris kendi başına pek olayı olan bir tanrıça değil ama onu bazı olayların içinde görürüz.

Mesela Instagram'dan takip edenlerin bildiği üzere tanrılar aralarında bir anlaşmazlık olduğu zaman Styx nehri üzerine yemin ederler.

Bunu paylaşmıştım. Styx nehri de aslında bir tanrıçadır ama sevilmeyen bir tanrıça.

O yüzden Styx Hades'te...

Yani ölüler diyarında akar.

Orada yer alır. Burası yerin altında karanlık sevimsiz bir yerdir.

O yüzden Iris de başkaları da buraya pek uğramaz.

Ama işte bazen tanrılardan biri yalan söylediğinde gerçek ortaya çıksın diye Zeus, Iris'i ölüler diyarına gönderip Styx nehrinden bir tas su almasını ister.

Iris bu suyu getirir ve arasında anlaşmazlık olan tanrılar bu suyun üstüne yemin ederler.

Hangi tanrı yalan yere yemin etmişse hemen ne...

Nefessiz kalır, bu da o suyun gücü.

Hemen nefessiz kalır, donar ve bir yıl boyunca hareket edemez.

Tanrıların yiyeceği ambrosya ve içeceği nektardan da tüketemez.

Bir yılın sonunda kendine gelir ama cezası devam eder.

Bu sefer de tanrıların şörenlerine katılamaz.

Bu cezada 9 yıl boyunca devam eder.

Yani yalan yere yemin etmenin cezası tam 10 yıl sürer.

Keşke gerçekte de böyle olsa değil mi arkadaşlar?

Iris'in yer aldığı diğer olayları da sıralayalım.

Hani Hades Persephone'u yer altına kaçırdığında Persephone'un annesi hasat ve bereket tanrıçası Demeter her yerde onu aramıştı da bulamayınca işlerini yapamayıp yeryüzünü açlık ve kuraklığa mahkum etmişti ya

hani. İşte o zaman Zeus insanların ve dünyanın haline acıyıp Iris'le Demeter'e haber gönderir.

Şu kederinden bir kurtul da işinin başına dön.

Kendini tapınağa kapattın çıkmıyorsun.

Olmaz böyle der. Ama Demeter ikna olmaz.

Iris bir Hermes değil sonuçta.

Bir diğer olay da Zeus'un zincire vurduğu Prometheus'un salınması.

Hatırlarsınız Prometheus ateşi tanrılardan çalıp insanlara verdiği için çok büyük bir işkenceye mahkum edilmişti.

Herakles Prometheus'u ziyaret ettiğinde onu zincirlerden kurtarmıştı ve bunu yapması için emri Zeus yine İris'te haber göndererek Herakles'e iletmişti.

Bir diğer olaysa Kral Priamos'un Akileus'a gitmesi.

Hatırlayın Truva Savaşı'nda Akileus Truva Prenslerinden Hector'u öldürmüştü ve cesedini vermeyip işkence etmişti.

Ölü beden usulleri uygun şekilde gömülmezse ruh ölüler diyarında huzur bulamaz.

O yüzden Hector'un babası Truva Kralı Priamos oğlunun ölü bedenini Akileus'tan nasıl alacağını kara kara düşünürken Zeus irisi Priamos'la konuşması için...

Oğlunu kurtarsın. Hiçbir Troyalı beraber gitmeyecek.

Yalnız bir çavuş hizmetine bakacak.

Katırların arabasını sürecek.

Sonra cesedi alıp şehre getirecektir.

Yüreğine can kaygısı girmesin.

Biz ona Hermes'i kılavuz vereceğiz.

Achilleus'un yanına o götürecek.

Achilleus ne çılgın ne kördür.

Suçu da sevmez. Yalvarıcıya saygı gösterecektir.

Iris, Zeus'un bu mesajını krala iletir.

Priamos'a denileni yapar ve ölü bedeni alıp ona uygun bir cenaze töreni düzenler.

Bazı hikayelerde İris direkt Hera'nın hizmetkarlığını yapar hatta Zeus ile Hera'nın yatağını dahi İris yapar.

Bir hikayede Truva'dan kaçıp Roma İmparatorluğunun ilk temellerini atacak olan Aneas Sicilya'ya vardığında Truvalılara ta Paris altın elmayı ona vermediğinden beri düşman

olan Hera ona karşı bir kumpas kurar.

İris'i... Oralı bir kadın kılığında oraya gönderir, kadınları kışkırtır ve Aneas'ın gemilerini yaktırır ki orayı terk edemesinler.

Başka bir hikaye de şöyle.

Aneas'ın torunlarından Romus ve Remulus kardeşler vardır.

Remulus Roma İmparatorluğunu kurmuştur ve kendisine ölümsüzlük verilir yani tanrılaşır.

Remulus'un karısı Hersilia da...

E kocam tanrı oldu, ölümsüzleşti.

Bense ölüp toprak olacağım, onu bir daha göremeyeceğim.

Lütfen bana yardım edin diye tanrılara yalvarır.

Hera onun duasını duyar ve İris'i yanına gönderir.

İris, Hersili'ye dokunur dokunmaz kadın bir tanrıçaya dönüşür ve ölümsüz olur.

Olimposa uçar ve mevsimlerin oluşmasını sağlayan horayelerden biri olur.

Bir başka hikaye ise Hera'nın Herakles'i çıldırtmasıyla ilgili.

Hatırlarsınız Herakles Zeus'un gayrimeşru çocuğu olduğu için Hera ona yapmadığını bırakmamıştı.

Bir gün Hera İris'e der ki git Lysa'yı ikna et Herakles'i delirtsin.

Lysa Yunan mitolojisinde çılgınlık ve deliliğin ruhu.

Lysa Herakles'e bunu yapmak istemez ama İris ona emreder.

Lysa Herakles'i delirtir ve Herakles ilk eşi Megara ve 3 çocuğunu öldürür.

İlyada destanında kahraman Akileus'la Iris'in arasına şöyle bir konuşma geçer.

Tanrıça Iris, seni bana haberci olarak hangi tanrı gönderdi?

Rüzgar ayaklı Iris cevap verdi.

Beni Hera, Zeus'un şanlı karısı gönderdi.

Yukarıdaki tepelerde tahtını kuran Kronos oğlunun ve yukarı Olimpos'ta oturan ölümsüzlerin bundan haberleri yoktur.

Akileus nasıl edeyim de kanlı boğuşa gideyim?

Benim silahlarım onlarda.

Annem ise Olimpos'a giderken kendi dönünceye kadar silahlanmamak tembihinde bulundu.

Hepaistos'tan bana ünsalmış silahlar getirmek üzere yola çıkmıştı.

Ben de kendim hangi savaşçının silahlarına takınabileceğimi göremiyorum.

Olsa olsa bir Ayaz Telemanoğlu'nun kalkanı var.

Fakat eminim şu saatte Ayaz düşmanın ilk saflarında Patrokulus'un cesedini savunmak için parlak mızrağıyla savaşmaktadır.

Rüzgar ayaklı Çevik İris cevap verir.

Biz de iyi biliyoruz.

Senin silahların başka ellerdedir.

Fakat böyle, olduğun gibi, hendeye kadar git.

Troyalılara görün bakalım. Korkuya tutularak savaşmaktan vazgeçerler.

Ve şu saatte bitkin bir halde olan akılların nefes almasına fırsat verirler mi?

Savaş içinde nefes almak için çok az bir zaman yeter.

Akileus İris'in dediğini yapar ve Truvaları görünmesi bile onları korkutmaya yeter.

Başka bir hikayede Iris'in baş belası kız kardeşleri Harpiler'i koruduğunu görürüz.

Harpiler Pineus adındaki bir kör kaini rahatsız etmektedirler.

Bu Pineus bazı kaynaklarda Trakya kralı bazı kaynaklarda da bir kaini olarak geçer.

İşlediği bir suçun cezası olarak tanrılar onu kör etmiştir.

Harpileri de başına musallat etmişlerdir.

Tam yemek yiyecekken harpiler onun yiyeceklerini çalıyor ya da kirletiyorlardır.

Zaten harpiler dokundukları yere iğrenç bir koku bıraktıklarından onların değmesi bir şeyi kirletmek için yeterlidir.

Bu kör kahini Rüzgar Boreas'ın oğulları Kalais ve Zetes korumaktadır.

Bu iki adam harpileri kovalarlar.

İris onların karşısına dikilir ve Ulu Zeyas'ın köpeklerini kılıçla kovalamak temise aykırıdır der.

Temis neydi? Kanun demekti, hukuk demekti temiz.

Yunan mitolojisi doğa dini olduğu için İris harpileri kovalamak doğanın kanunlarına savaş açmak demek diyor yani.

İris onlara harpilerin bir daha kahini rahatsız etmeyeceklerine dair söz verir.

Bunun üzerine iki adam harpileri kovalamayı bırakırlar.

Harpiler Girit adasının altına toprağın derinliklerine girerler.

Merhametli kardeş İris de Olimpos'a uçar.

Iliada'da Patroclus'a bir cenaze törenini hazırlayan Achilleus'un yaktığı ateş bir türlü büyümez.

Cılız bir alev olarak kalır.

Bunun üzerine Achilleus tanrıça Iris'e dua eder.

O da batır rüzgarı Zephros'la konuşur ve rüzgarların kabarıp ateşi harlamasını emreder.

Iris'in görevi de burada ilginç yani.

Düşünsenize mangal yapacaksınız.

Iris be şu ateşi bir yelle be ablacım.

Bir not. Illada Destanı'nda Paflagonya diye bir bölgeden bahsedilir.

Bu bölge bugünkü Karadeniz'de Kastamonu, Sinop, Bartın, Çankırı ve Karabük içine alan bölgedir.

Burada akan bir iris nehrinden bahsediliyor.

Kapatırken Instagram'dan beni takip etmeyi unutmayın.

Yeni bölümden haberdar olmak için Spotify ve Apple Podcast'tan da takip etmeyi unutmayın diyorum.

Yunan mitolojisi diyor ki eğer bir gün gökte irisi görürseniz bilin ki tanrılardan birilerine haber var.

Hep güzel haberler almanız dileğiyle.