(Mısır Mit) Evreni Ayakta Tutan Tüy: Adalet Tanrıçası Ma'at

Tanıdık bir sahne ile başlıyoruz.

Kandillerle aydınlanan bir salon hayal edin.

Ortada büyük bir terazi duruyor.

Kefelerden birinde bir insan kalbi var, diğerinde ise tek bir deve kuşu tüyü.

Kalp tüyden hafifse ya da onunla dengedeyse, sahibi sonsuz yaşama doğru yürür.

Ama açgözlülük ve zalimlikle ağırlaşmışsa, timsah başlı bir canavar onu yutmak için kenarda bekliyordur.

İşte o kefedeki tüy Tanrıça mağata ait.

Hoş geldiniz mitoloji seven kültürlü insanlar.

Bugün Mısır Tanrıları arasında çok da alışık olmadığınız bir tanrıçayla tanışıyoruz.

Aslında adını biliyorsunuz.

Kendisi birebir de savaşlara girmez, ünlü bir aşk hikayesi veya intikam hikayesi yok.

Yine de Mısırlılar onsuz güneşin doğmayacağına, nilin dolup taşmayacağına ve kralların hüküm sürme hakkı olmayacağına inanıyordu.

Maat, hakikattir, adalettir, dengedir, düzendir.

Ve birazdan göreceğiniz gibi maat, firavundan çiftçiye kadar her Mısırlının her gün yapması beklenen bir şeydir.

Tanrıça maat'ı anlamak için önce maat kelimesinin anlamını bilmemiz gerekiyor.

Çünkü bu kelime antik Mısırlılar için çok önemli kavramları temsil ediyor.

Bu kavramı tek başına karşılayan bir Türkçe ya da İngilizce kelime yok.

Çevirmenler metne göre hakikat, adalet, düzen ya da doğruluk, kozmik yasa gibi kelimeler kullanıyorlar.

Mısır Edebiyatı Çevirleri İngilizce'de standart kabul edilen Mısır bilimci Miriam Lichaym bu kavrama 1992'de yayınlanan koca bir kitap ayırmış.

Kendisinin de 1994 İstanbul doğumlu olduğunu yani Osmanlı topraklarında doğduğunu da ekleyelim.

Mısır bilimci Cennet Smen, maatı bağlayıcı adalet olarak yani insanları birbirine bağlayan şey olarak tanımlar.

Başkalarının sizin için yaptığı iyilikleri hatırlamak, iyiliğe iyilikle karşılık vermek, sizin için çalışanlar için çalışmaktır maat.

Maat olmadan toplum bencillikle dağılır.

Maat'ın bir de düşmanı vardır yani karşıtı, isfet.

Yalan, şiddet, adaletsizlik demek.

Mısırlılar dünyayı kalıcı olarak güvende görmüyorlardı.

Bu düzen yaratılışla kurulmuştu ama kaos bulduğu açıklardan sürekli içeri sızmaya çalışıyordu.

Maat'ın yani bu düzenin her gün korunması, yenilenmesi, herkes tarafından savunulması gerekiyordu.

Mısırlılar bu fikre bir beden ve yüz verdiklerinde ortaya tarça maat çıktı.

Peki tarça maat neye benziyordu?

Genelde uzun, vücudu saran bir elbise giyer.

Başındaki bantta bir tane uzun, dimdik bir tüy durur.

Tarçayı buradan tanırsınız.

O tüy onun imzasıdır.

Onunla öylesine özdeşleşmiştir ki tek başına da onu temsil edebilir.

Yani yalnızca tüy hieroglifi maat diye okunur.

Kontekste göre de adalet düzen yerine geçebilir.

Tarça çoğunlukla oturur halde bazen elinde yaşamın işareti olan ankk ve gücün işareti olan vas asası ile tasvir edilir.

İnstagram'da da gösteririz.

Bazı mezar ve tabut resimlerinde de büyük kanatlarını açarak ölüyü koruduğu simgelenir.

Tarça maatın daha sessiz ikinci bir sembolü daha var.

Adı sıklıkla alçak bir platform ya da kaideye benzeyen bir işaretle yazılıyor.

Bir heykelin ya da tahtın üzerinde durduğu türden bir taban, bir platform düşünün.

Akademisyenler bu platformun kralın tahtı da dahil her şeyin üzerinde durduğu temel olduğunu öne sürüyorlar.

Yani maat evrendeki her şeyin temeli gibi.

Tanrıça maat bazen çift olarak da karşımıza çıkar.

Öllerin yargılandığı salonun adı maati salonu yani iki hakikat salonudur.

Ve burada iki tane maat figürünü yan yana görürüz.

Kısacası tanrıça maat'ı görmek isterseniz müzelerde vs.

Başında tüy olan genelde oturur durumda olan bir tanrıça görürseniz o muhtemelen maattir.

Paris'teki Louvre Müzesi'nde bir tane örneği var.

Şimdi Maat'ın soyadına bakacak olursak en önemlisi babasının güneş tanrısı Ra olması.

Çünkü Ra yaratıcı ve tanrıların kralı.

Maat, Ra'nın kızı olarak anılıyor.

Bu da düzenin ve hakikatin doğrudan yaratıcıdan geldiği anlamına geliyor.

Ra dünyayı yarattığında Maat ilk andan beri oradaydı.

Mısırlar tanrıların Maat ile beslendiğini söyler.

İlahilerde güneş tanrısı Ra'nın Maat ile beslendiği anlatılır.

Yani sanki hakikat tanrıların yiyeceğiymiş gibi.

Can Ösmem bu imgeye büyük önem vermiştir.

Yani ilahi dünyanın kendisi doğru düzen ve adalet sayesinde ayakta durur anlamına geliyor.

Düzen olmasa dünya da yok, tanrıların besleneceği bir şey de yok.

Tanrı'nın yol arkadaşı Bilge Tanrı Tot'tur.

Yazının Bilge'liğin tanrısı olan Ay Tanrısı Tot.

İkisi sürekli birlikte görülür.

Gökyüzüne süzülen Güneş Tanrısı'nın kayığının ön tarafında birlikte dururlar.

Öllerinin yargılanmasında da yan yanadırlar.

Pardon gökyüzüne süzülen derken yani gece süzülüşünden bahsediyorum.

Thoth kararı kayda geçiriyor bu salonda onu da hatırladık.

Daha geç kaynaklarda Thoth onun kocası ya da en yakın eşlerinden biri olarak tanımlanıyor.

Peki Tanrıça Maat'ı nerelerde görüyoruz?

Maat düzenin ta kendisi olduğu için Isis ya da Horus gibi macera hikayelerinin kahramanı değil genelde.

Bunun yerine evrenin belirleyici anlarında ortaya çıkıyor.

Şimdi bunlardan birkaçını anlatacağım.

Maat'ı gördüğümüz sahnenin birincisi yaratılış.

Az önce bahsettiğim gibi Mısır yaratılış anlatıları Maat'ı başlangıca yerleştiriyorlar.

Yaratıcı Nun'un karanlık sularından yükseldiğinde düzen de onunla birlikte var oldu.

Yaratılış Maat'ın biçimsiz kaosu geriye ittiği andı.

Maat'ı gördüğümüz senenin ikincisi Güneş'in yolculuğu.

Önceki bölümlerden hatırlarsınız.

Güneş tanrısı Ra her gün kayığıyla gökyüzünü geçer, her gece de yeraltı dünyasına yol alır.

Orada Kaos'un vücut bulmuş hali olan dev yılan Apophis Ra'yı durdurmaya çalışır Ra'nın kayığına.

Babası Ra'nın yani güneşin her sabah sağ salim tekrar gökyüzüne dönmesi Maat'ın düşmanı İsvet karşısında bir kez daha kazanması anlamına gelir.

O yüzden Maat da bu kayıktadır.

Tod'un yanında Pruva da durur ve Ra'yı tehlikenin arasından geçerken korur.

Bu sırada da Ra'nın burun deliklerinden içeriye canlılık üfler.

Yani düzen, adalet, doğruluk dediğimiz kavramlar yaratılışı, kaostan, yok oluştan koruyor.

Maat'ı gördüğümüz sahnenin üçüncüsü ve en ünlüsü kalbin tartılması.

Bu sahne bizim Ölüler Kitabı dediğimiz eserin 125. bölümünden geliyor.

Önceki bölümlerde anlatmıştık bu sahneyi.

Ölen kişi Maat-i salonuna yani iki hakika salonuna getirilir.

Yeraltı dünyasının efendisi Osiris tahtında oturuyordur.

Salonun çevresinde 42 ilahi yargıç oturmaktadır.

Ölen kişi bu yargıçların her birine tek tek seslenerek onun temsil ettiği kötülüğü yapmadığını beyan etmek zorundadır.

Hırsızlık yapmadım, hak yemedim gibi gibi.

Sonra terazi gelir. Çakal başlı tanrı Anubis teraziyi kontrol eder.

Bir kefede kalp vardır. Kişinin düşüncelerini, hafızasını ve karakterini taşıdığına inanılır kalbin.

Diğer kefede maatın tüyü vardır.

Kalp ve tüy tartılır. Bu sırada yan tarafta da bilge tanrı tot sonucu kaydetmek için bekliyordur.

Yakınlarda bir yerde de yutucu canavar Amit çömelmiştir.

Biraz timsah, biraz aslan, biraz soğaygarı bu canavar.

Kalp tüyle dengede kalırsa kişi hakikatle ilan edilir ve sonsuz yaşama geçer.

Kalmazsa canavar Amit kalbi yer ve kişi tamamen yok olur.

Bunun ne anlama geldiğini düşünün.

Antik Mısır'ın ölümden sonrası inancına göre sonsuz hayatı hak edip hak etmeyeceğiniz,

o ünlü Hollywood filmlerine gösterildiği gibi zenginliğinizle ya da rütbenizle değil,

Maat ile uyum içinde yaşayıp yaşamadığınızda belirlenirdi.

Mısırlar Maat'ı yalnızca resmetmediler.

2000 yılı aşkın bir süre boyunca onun hakkında yazdılar da.

Size şimdi bazı alıntılar yapacağım.

Piramit metinlerinde Maat'tan bahsedildiğini görüyoruz.

Buna bir örnek Firavun Unas'ın piramidinin duvarlarında var.

Yem-Yem-İlahi'yi hatırlayın, buna bir bölüm ayırmıştım.

Tanrıları yiyen Kral Unas.

Ama burada ben Unas'ın başka bir yönünden bahsedeceğim.

Firavun Unas tanrıların arasında kabul edilmek için gerekçelerini, kendi maharetlerini sayarken bir yerde şöyle der.

İsfetin yerine maatı koydum.

Yani ne demek istiyor burada?

Adaletsizlikle mücadele edip adaleti sağladım.

Kaosla mücadele edip düzeni korudum.

Haksıza karşı haklının yanında durdum demek istiyor.

Bu tek cümle ile bunların hepsini kastediyor aslında.

Yani bir cümle ile bir firavunun görev tanımını yapıyor.

Cerali'nin Pinci kitabında der ki,

Antik Mısır'da bir firavun ve halkı dürüst bir yaşam sürmezse yapılan ayinler ve verilen kurbanlar hiçbir anlam taşımazdı.

Maat'tan bahsedildiğini gördüğümüz yerden bir tanesi de Fıtaotep'in öğretisi.

Bu yaşlı bir vezirin oğluna nasıl iyi, dürüst ve başarılı bir insan olunacağını anlattığı bir öğütüler kitabı.

Oğluna özetle alçak gönüllü ol, ailene değer ver, koru, tartışmada sabırlı ol, açgözlü olma gibi öğütler verir.

Bize de Şeyh Edebali'nin öğütleri vardı hatırlarsınız.

Tabi bunların hepsinin temelinde maat vardır.

Stephen Kirk'in University College London için yaptığı çeviride bir satırda vezir şöyle der.

Doğru olan büyüktür ve keskinliği kalıcıdır.

Burada doğru diye çevrilen kelime maat.

Yani vezir, Maat'ın Osiris zamanından beri bozulmadığını, kötülüğün bir süre zenginlik getirebileceğini ama sonunda kalıcı olanın yine Maat olduğunu söyler.

Maat'ı gördüğümüz yerden bir tanesi de Belagatli Köylü'nün hikayesi.

Çok sevdiğim hikayelerden biri.

Belagatli Köylü yani hitabeti güçlü bir köylü var.

Konuşması güzel, hitap şekli güzel bir köylü.

Şimdi onun hikayesini dinleyeceğiz.

Kunanup adında bir köylü eşeklerle yolculuk ederken açgözlü bir memur, yani bir devlet memuru ona bir tuzak kurar.

Çeşitli yollarla onun mallarına el koyar.

Kunanup, memurun amiri olan başkah yer Renzi'ye gider ve adalet ister.

Öyle güzel konuşur ki başkah yer Renzi etkilenir ve durumu krala anlatır.

Kral ise şaşırtıcı bir karar verir.

Renzi'ye davayı sürekli ertelemesini, böylece bu güzel konuşan köylünün konuşmaya devam etmesini

Ve onun her sözünün yazıya geçirilmesini emreder.

Bu arada köylüye ve ailesine de gizlice yiyecek yardımı yapılır.

Köylü 9 kez konuşmaya gelir.

Yani 9 kez mahkemeye çıkmak, dilekçe vermek, kendini savunmak gibi düşünün bunu.

Tam 9 kez geliyor.

Ve bu 9 konuşmanın da konusu maat'tır.

Köylü sürekli maat'ın öneminden söz eder.

Hükümdar maat'ın temsilcisidir, geminin dümenidir, terazinin dilidir.

En başta hükümdar maat'ı sağlamalıdır.

gibi şeyler söyler ve sonunda adalet yerini bulur, çalınan mandalar köylüye iade edilir.

Miriam Litcher'in çevresinde köylünün kahyaya şöyle seslendiği bir yer var.

Adaleti söyle, adaleti yap çünkü o güçlüdür.

Dikkat edin, söyle ve yap diyor.

Yani maat, adalet dediğimiz kavram yalnızca inanacağımız bir kavram değil.

Herkesin uygulaması gereken bir eylem.

Evet yukarıda da dediğim gibi Maat'tan bahsedilen diğer yerde işte Ölüler kitabı, 42 Yargıç.

Ölü burada beyan ediyor. Çalmadım, öldürmedim, kimseyi ağlatmadım, terazide hile yapmadım, kimseyi açıp bırakmadım vs.

Akademisyenler buna olumsuz itiraf der.

İyi bir hayatın nasıl yaşanacağını değil, nelerden kaçınarak yaşanacağını anlatan bir liste.

Maat'ı gördüğümüz önemlerden bir tanesi de burası.

Şimdi göklerden Mısır'ın günlük yaşantısına inelim.

Maat insanlar için ve devlet için ne anlama geliyordu?

Kral için maat, kral olmanın ta kendisiydi.

Kraliyet yazıtlarında tekrar tekrar dile getirilen temel görev

tıpkı Firavun Unas'ın piramit metinlerinde iddia ettiği gibi

maatı tesis etmek ve isveti kovmaktı.

Bunu başaramayan bir firavun başarısız sayılırdı.

Bunu kraliyet isimlerinden de anlayabiliriz.

Kraliçe Hatshepsut'un tahttaki adı maat kare.

Yani maat ranı ruhudur anlamına geliyor.

Büyük Ramses'in adı Usermatre. Bu da Ra'nın maatı güçlüdür anlamına geliyor.

Hatta Mısır dinini güneş kursu etrafında yeniden biçimlendirmeye çalışan devrimci kral Akenaton bile kendini maat ile yaşayan olarak tanınıyordu.

Yani bu kadar yenilikçi, geleneği yıkan bir kral bile maat kavramından vazgeçemiyordu.

Mahkemeler için maat yasanın ta kendisiydi.

Mısır'da adalet maat adına dağıtılırdı.

Kraldan sonraki en yüksek görevli olan vezir aynı zamanda baş yargıçtı ve yargıçların da maat rahibi diye bir ünvanı vardı.

Mısır'ın vezirinin de boynunda bir maat tasviri taşıdığı anlatılır.

Hatta bu Belagatikölü hikayesinde de vezirin göğsünde bir maat figürü var hikayeye göre.

Sıradan insanlar için maat gündelik ahlak demek.

İşte pazarda alışverişte dürüst olmak, doğru tartıyı kullanmak, aç olanı doyurmak, anne babaya saygı göstermek, dedikodu yapmamak, öfkeye kapılmamak demek.

Wiltshire'ın mezar otobiyogrifleri üzerine çalışması var.

Mısırlıların sonsuzluğa erişmek için bu tür şeylerle ne kadar övündüğünü gösteriyor.

Aça ekmek verdim, çıplağa giysi verdim gibi ifadeler mezarlık metinlerinde tekrar tekrar karşımıza çıkıyor.

Janesmen'in bağlayıcı adaleti işte budur.

Maat kişinin içinden sessizce inandığı bir şey değil.

İnsanlar arasındaki, yaşayanlarla ölüler arasındaki ve insanlarla tanrılar arasındaki yapıştırıcı bir şey maat.

Yani kısaca tanrıça maat mısın en önemli tanrıçalarından biriydi.

Ama kendine ait çok az tapınağı var. Neden?

Çünkü aslında maat her tanrının tapınağında onurlandırılan bir tanrıça.

Bu da maatın sunulması denilen bir ritüelle yapılıyor.

Şöyle canlandırın kafanızda.

Yani bir tane tanrının tapınağı var.

Burada tapınağın duvarlarında genelde şöyle bir şey resmediliyor.

Oradaki tanrının önünde duran bir firavun görüyorsunuz.

Ve bu firavun avucunda bir şey uzatıyor tanrıya.

Uzattığı şey de küçük bir tanrıça maat figürü.

Yani maatı tanrılara sunuyor.

Peki bu ne demek?

Emniyeti ve Cenesmen bunu bir tür alışveriş olarak açıklar.

Tanrılar yaratılışta maatı yani düzenini adaleti dünyaya verdi.

Firavun da adiliküm sürerek onu tanrılara geri verdi ve görevini yaptığını kanıtladı.

Karşılığında tanrılar evreni işler halde tutmaya devam etti.

Yani bu alışveriş, bu maatın sunulması bir meşruiyet beyanıydı.

Firavun'un ben meşru Firavun'um çünkü maatı ayakta tutuyorum, adaleti sağlıyorum bakın onu da size veriyorum deme şekli.

O halde kapatırken kandilleri ve terazisiyle Maat'ın salonuna geri dönelim.

Teraziye konan tüyün yalnızca bir tüy olmadığını gördük.

O güneşin kızıdır, haktır, hukuktur, adalettir, doğruluktur.

Zamanın başlangıcında kaosu yenen düzendir.

Tanrıların yiyeceği, bir firavunun en başlıca görevi, yargıçların yemini ve bir tüccarın elindeki dürüst tartıdır.

Mısırlar Maat'ın hiçbir zaman tamamlanmadığına inanıyordu.

Her gün, her insan tarafından, her küçük seçimde maatın yenilenmesi gerekiyordu.

Herkesin söylediği her şeyde, attığı her adımda maatı koruması, bu farkındalıkla yaşaması gerekiyordu.

Adaleti söyle, adaleti yap.

Belki de birebir de hiç büyük bir savaşa girmemiş gibi görünen bu tanrıçanın mücadelesi,

aslında tüm insanlığın ve tanrıların çünkü yaratılışın en önemli savaşıydı.

Kapatırken şu sözleri tekrar hatırlatmak isterim.

Maat olmadan toplum bencillikle dağılır.

Çocuklarınıza bireysel çıkarların önemini, bencilliği öğretmek yerine adaleti ve toplumsal düzeni öğretmeniz dileğiyle.