Yahudilik ve Yahudiler Üzerine - Tarih, Din, İbadet ve Gelenekler

Yahudilik

tarih boyunca çok daha büyük bir etkiye sahip olmuş durumda.

Bugün Yahudiliği temel olarak ele alacağız.

Evet daha önce bu konuyla ilgili uzun videolar hazırlamıştık.

Ancak elinizin altında giriş düzeyinde böylesi bir videonun bulunmasını da istedik.

Bu tarz videoları Hristiyanlık ve İslam gibi diğer dinler için de yapmayı planlıyoruz.

Bunları kaçırmamak için kanala abone olup bildirimleri açmayı unutmayın.

Şimdi hazırsak başlayabiliriz.

Yahudiliğin kökenine inebilmek için tarihin çok eski devirlerine yolculuk yapmamız gerek.

Zira bu inanca ait kökler Hz. İbrahim dönemine kadar uzanmaktadır.

Yahudi geleneğine göre İbrahim, çok tanrılı yani pagan bir geleneğin içine doğmuş olmasına rağmen tek tanrı inancını benimsemiş ve tanrıyla bir ahit yapmıştır.

Bu ahite göre Tanrı İbrahim'in soyunu kutsamış ve bu soyu seçilmiş halk ilan etmiştir.

İbrahim'in torunu Yakup'tan yani İsrail'den olacak 12 oğlu ise İsrail oğullarının 12 kabilesinin atası olarak kabul edilmektedir.

Bunların hepsinin ismini bu videoda saymaya gerek yok.

Ancak merak edenler İsrail'in 12 kabilesinde ne oldu adlı videomuzu izleyebilirler.

Bu bahsettiğimiz olaylardan yaklaşık bin yıl sonra Yahudiler Mısır'da köle olarak karşımıza çıkıyorlar.

Ancak içlerinden biri bu duruma boyun eğmiyor ve Firavun'a karşı özgürlük bayrağını açıyor.

Bu adam Hazreti Yakub'un oğullarından biri olan Levi'nin soyundan gelen Hazreti Musa'dan başkası değil.

Bu hikaye hepimiz için fazlasıyla tanıdık öyle değil mi?

Musa Firavun'a meydan okuyor ve en sonunda Kızıldeniz'i yararak Yahudileri Mısır'dan çıkarıyor.

Bu bölüm yani çıkış ya da eksodus Tevrat'ın en önemli bölümlerinden biri.

Bunun dikkat çekici bir sebebi de var.

Mısır'dan çıkıştan sonra Hazreti Musa Sina Dağı'nda Tanrı'dan 10 emiri alır.

İşte bu 10 emir Yahudilerin kutsal kitabı olan Tevrat'ın temelini oluşturmaktadır.

Yahudi ahlakının ve kanunlarının temel taşları buradan döşenmiştir.

Yani Hz. Musa'nın getirdiği bu emirler ve Tevrat'ın kanunları etrafında İsrailoğulları ortak bir dini ve hukuki kimlik kazandılar.

Bu nedenle Mısır'dan çıkış, bir kavmin kölelikten kurtulup, uluslaşması ve ilahi kanunlarla biçimlenmesi sürecini konu edinmektedir.

Hazreti Musa'dan sonra Yahudiler Kenan topraklarına yani onlara vaat edilmiş olan topraklara yerleştiler ve burada zamanla Yahudilerin idaresi altında bir krallık oluşturdular.

Özellikle Hazreti Davud ve Süleyman dönemlerinde Kudüs merkezli güçlü bir krallığın varlığından söz edebiliriz.

Hazreti Süleyman tarafından bu dönemde Kudüs'te ilk tapınak kurulmuş ve Kudüs Yahudiler için kutsal bir şehir haline gelmişti.

Ancak bu güçlü krallık da zaman içerisinde zayıflamaya başladı.

Hz. Davud ve Süleyman'ın kurduğu birliktelik uzun sürmedi.

Krallık kuzeyde İsrail ve güneyde ise Yehuda adını alarak ikiye bölündü.

M.Ö. 1000 yılından itibaren Yahudiler çeşitli devletlerin hükmü altına girdiler ve Kenan diyarından sürgün edildiler.

Bunlar içerisinde Yahudi kollektif hafızasında en çok yer eden sürgün Babil sürgünü olacaktı.

Bu sürgün sırasında Yahudiler özellikle Mezopotamya dinlerinden aldıkları öğeleri kendi kutsal kitaplarına eklediler.

Hatta Tevrat'ın büyük bir bölümü burada yazıldı.

Ve yine bir kurtarıcı yani Mesih inancı bu sürgün yıllarında ortaya çıktı ki bu inanç daha sonra Hristiyanlığın temellerini atacaktı.

Sürgünden yaklaşık 50 yıl sonra Pers İmparatoru Kiros Yahudilerin Kenan ülkesine dönmesine müsaade etti ve tapınağı yeniden inşa ettirdi.

Ancak M.S. 70 yılında Romalılar ikinci tapınağı da yıkarak Yahudileri yeniden sürgün ettiler.

Bundan sonra Yahudiler yavaş yavaş dünyanın dört bir yanına dağılmaya başladı.

Ancak tapınağın yıkılması başka bir kültürel sürecin oluşumuna da katkı sağlamıştı.

Artık merkezi mabet yok olmuştu.

Bu durum Yahudileri ibadet ve toplumsal yaşamda yeni arayışlara itti.

Kısacası merkezi tapınak olmayınca ibadetlerin odağı sinagoglara kaymaya başladı.

Bu süreci daha iyi anlamak için daha önce hazırlamış olduğumuz Yahudilerin Sürgün Tarihi adlı videomuzu izleyebilirsiniz.

Sürgün sonrasında Yahudiler Avrupa'dan Orta Doğu'ya farklı toplumların içinde azınlık olarak yaşadılar.

Orta Çağ boyunca sık sık ayrımcılık ve baskıya maruz kaldılar.

Avrupa'da pek çok şehirde onlar için mahalleler kuruldu.

İtalyanca kökenli getto kelimesi de bu şekilde ortaya çıktı.

Ortaçağ gettoları Yahudilerin zorunlu ikamet bölgeleriydi ve akşamları kapıları kitlenerek dışarıyla bağlantıları kesilirdi.

Buna rağmen Yahudi cemaatleri bu kapalı mahallelerde kendi dini ve kültürel yaşamlarını sürdürdüler.

Ticaret ve tefecilik gibi izin verilen alanlarla uğraşarak ise ekonomide önemli bir rol oynadılar.

Doğu Avrupa'da ise Yahudiler, Aşkenaz kültürünü geliştirerek yüzyıllar boyu nispeten özel cemaatler halinde yaşadılar.

Ancak 17. ve 18. yüzyıllarda Ukrayna ve Polonya gibi bölgelerde yapılan büyük katliamlar Yahudileri ve kültürlerini büyük oranda tehdit etmeye başladı.

19. yüzyıla gelindiğinde Çarlık Rusyası yönetiminde Yahudilere yönelik yaygın şiddet olayları baş gösterdi.

Pogrom adı verilen bu saldırılar özellikle Rus İmparatorluğu'nun yerleşim bölgesi içinde kalan yerlerde 1881'den itibaren sıklaşmaya başladı.

Bu pogromlar neticesinde yüzbinlerce Doğu Avrupalı Yahudi çareyi göç etmekte buldu.

Bir kısmı Kuzey ve Güney Amerika'ya giderek bugün oradaki Yahudi topluluklarının ve cemaatlerinin temelini attılar.

20. yüzyıla kadar geçen süreçte Yahudi tarihine kısaca bir göz attığımıza göre şimdi Yahudi inancının temellerini incelemeye başlayabiliriz.

Yahudi geleneğinin merkezinde tek ve bölünmez Tanrı inancı bulunur.

Bu geleneğe göre Tanrı, evrenin yaratıcısı ve mutlak hakimidir.

Her şeye kadir, adil ve merhametlidir.

Tanrı ile İsrailoğulları arasında özel bir sözleşme yani bir ahit vardır.

Buna göre Yahudiler, Tanrı'nın seçilmiş halkı olarak O'nun emirlerini yerine getirmek ve dünyaya örnek bir toplum olmakla yükümlüdürler.

Yahudilerin kutsal kitabı denince akla ilk olarak Tevrat gelir.

Aslında Tevrat, Tanah adı verilen ve bugün Eski Ahit olarak adlandırılan kitabın ilk beş bölümüne verilen isimdir.

Yani Tevrat aslında yaratılış, çıkış, levililer, sayılar ve tesniye kitaplarını içermektedir.

Tevrat dışında Tanah'ın içinde Nevim ve Ketuvim adında iki ayrı bölüm daha bulunmaktadır.

Bu iki bölüm daha çok peygamberlerin yazılarını, şiirleri ve tarihi bilgileri içermektedir.

Yazılı olarak var olan Tevrat'ın yanı sıra Yahudilikte sözlü Tevrat geleneği de bulunmaktadır.

M.S. 2. yüzyıl civarında bu sözlü gelenek temel alınarak yazıya dökülmüş ve Mişna adı verilen hukuk derlemesi ortaya çıkmıştır.

Takip eden yüzyıllarda birçok haham Mişna üzerine tartışma ve yorumlarını kaleme almış, böylece Talmud adı verilen kapsamlı bir kitap daha ortaya çıkmıştır.

İlk Talmud denemesi 3. yüzyılda Filistin'de, ikinci ve daha kapsamlı versiyonu ise 5. yüzyılda Babil'de tamamlanmıştır.

Tevrat, Mişna ve Talmud'un yanı sıra Midraş yorumları, Kabala eserleri ve Meymonides'in 13 inanç prensibi gibi metinler de zaman içinde Yahudi düşüncesinin önemli parçaları haline gelmişlerdir.

Yahudi inancını şekillendiren metinlerden de kısaca söz ettiğimize göre şimdi onların günlük ibadet ve ritüellerini incelemeye başlayabiliriz.

Günlük ibadetler arasında sabah, öğlen ve akşam duaları ile yemeklerden önce ve sonra edilen bereket duaları ilk akla gelen ibadetlerdir.

İnançlı Yahudi erkekler başın örtülmesi gerektiğini düşündükleri için genellikle kipa adı verilen başlıklar takmaktadırlar.

Bu başlık Tanrı'nın her an üstlerinde olduğunu sembolize eden bir saygı nişanesidir aynı zamanda.

Bu sebeple çoğu sinagog ve Yahudi cenaze hizmeti merkezleri hazır bir kipa kaynağı her zaman bulundurmaktadırlar.

Yahudiler ayrıca evlerinin girişlerine Mezuza adı verilen, içinde Tevrat'tan bölümler bulunan bir parşomen muhafazası da asarlar.

Eve girip çıkarken bu muhafazayı öper ve böylece Tanrı'nın emirlerini hatırlarında tuttuklarını gösterdiklerini düşünürler.

Yahudi takvimine göz attığımızda haftanın en kutsal gününün Sepp yani Şabat olduğunu görürüz.

Yahudiler için Şabat her hafta Cuma gün batımından Cumartesi gün batımına dek süren dinlenme ve kutsanma zamanıdır.

Tevrat'a göre Tanrı evreni 6 günde yaratmış ve 7. gün dinlenmiştir.

Bu yüzden Yahudiler de haftanın 7. gününü çalışmadan yaratıcı faaliyetlerden kaçınarak geçirirler.

Cuma akşamı aileler Şabat sofrası etrafında toplanırlar.

Şarap ve ekmek eşliğinde kutsama duaları okurlar.

Ortodoks Yahudiler bu süre içerisinde ateş yakmaz, elektrikli alet kullanmaz, araç sürmez, alışveriş yapmazlar.

Amaç dünyevi işlerden uzaklaşıp ibadete, aileye ve dinlenmeye odaklanmaktır.

Yıllık olarak bakıldığında ise Yahudilik zengin bir dini bayramlar ve kutsal günler takvimine sahiptir.

Örneğin Mart ya da Nisan aylarında kutlanan Fısıh ya da Hamursuz bayramı Mısır'dan çıkışı andıkları bir bayramdır.

Fısıh'tan 7 hafta sonra kutlanan Şavot, Sina dağında 10 emirin verilişini anma günüdür.

Yahudi yeni yılı olarak da bilinen Roş Haşana genellikle Eylül ayına denk gelir.

İnançlarına göre bugün dünyanın yaratılış yıl dönümüdür ve insanlığın ilahi terazide değerlendirilmeye alındığı bir muhasebe döneminin başlangıcıdır.

Rosh Hashanah'dan 10 gün sonra gelen Yom Kippur yani kefaret günü ise Yahudi takviminin en kutsal günü olarak kabul edilir.

25 saatlik süre boyunca dindar Yahudiler oruç tutar ve dünyevi uğraşları bırakırlar.

Sinagoglarda gün boyu dua eder, geçmiş yılın günahları içinse Tanrı'dan af dilenirler.

Yahudi inanç ve ibadetlerinin temelini oluşturan öğeleri de incelediğimize göre,

şimdi modern Yahudiliğe ve Yahudiliğin günümüzdeki kültürel etkilerine kısaca bir göz atma vakti.

Günümüzde Yahudiler çeşitli mezhep ve akımlara ayrılmış durumdadırlar.

Bunlar içerisinde en çok takipçiye sahip olan üç ana dini akımdan bahsedilebilir.

Bunlardan ilki Ortodoks Yahudiliktir.

Yahudiliğin en geleneksel ve katı yorumunu bu grup temsil eder.

Halaka denilen dini kanunlara ve geleneklere tavizsiz biçimde uyumalarıyla bilinirler.

Örneğin birçoğu için Şabat günü çalışmamak, elektrik kullanmamak, araç sürmemek temel kuraldır.

Koşar beslenme kurallarına sıkı sıkıya riayet ederler.

Erkekler genelde kipa takar ve dindar topluluklarda kadın erkek sosyal ayrımları geleneksel şekilde belirlenmiştir.

Ortodoks Yahudilik de kendi içerisinde çeşitli alt bölümlere ayrılır.

Örneğin Haredi Yahudiler, Ortodoksların en katı olanlarıdır.

Dünya işlerinden olabildiğince el çekip, dini bir hayat yaşamaya özen gösterirler.

Hasidik Yahudilik ise Ortodoksluğun daha mistik ve coşkulu bir yorumunu içerir.

İkinci ana akım ise Reformist Yahudiliktir.

Bu akım, 19. yüzyılda Almanya'da ortaya çıkan ve zaman içinde özellikle Kuzey Amerika'da yaygınlaşan daha liberal bir yaklaşımdır.

Reformistler çağın koşullarına uygun yaşamaya özen gösterirler.

İbadet ve gelenekler de çok daha esnektirler.

Bu akım içerisinde yerel dillerde ibadet etmek ve kadın erkek karışık oturmak sıradanlaşmış olgulardır.

Etik ve evrensel değerler katı ritüel kuralların önünde tutulur.

Örneğin reformistler için şabat kurallarının uygulanması bireysel vicdana bırakılmıştır.

Tüm bunlar reformistleri asimilasyona daha açık hale getirmiştir.

Ancak aynı zamanda modern dünyada Yahudi kimliğini sürdürebilmek için bu akım daha kapsayıcı bir yol sunmaktadır.

Günümüzde Amerika'daki Yahudilerin önemli bir kısmı kendini reformist geleneklere yakın görmektedir.

Bu iki akım arasında orta yolu izleyen hareket ise muhafazakar Yahudilik olarak isimlendirilmektedir.

19. yüzyıl sonunda Birleşik Devletler'de doğan bu akım, geleneklere ve dini kanunlara bağlılığı sürdürmekle birlikte modern bilim ve kültürün geleneklerine uyum sağlamayı da amaçlar.

Muhafazakarlar genellikle koşar ve şabad kurallarına uyarlar.

Ancak din adamları zaman içinde değişen koşullara göre bazı esneklikler tanıyabilir.

Örneğin kadınların sinagog hizmetlerinde daha aktif rol alması veya yerel dilde dua edebilme gibi konularda orta yollu bir tutum benimserler.

Bunların yanı sıra yeniden inşacı Yahudilik veya Hümanist Yahudilik gibi daha küçük akımlar da mevcuttur.

Örnek olarak humanist Yahudileri alacak olursak, onların Yahudi kültür ve tarihini kutladıklarını,

fakat Tanrı inancını merkeze almadan seküler bir bakış açısıyla hareket ettiklerini görürüz.

Tüm bu çeşitli mezhep ve akımlara rağmen, günümüzde birçok Yahudi kendini katı bir mezhep kategorisine sokmadan sadece Yahudi olarak tanımlamayı tercih etmektedir.

Özellikle İsrail'de nüfusun önemli bir bölümü kendini dindar değil, layık veya geleneksel olarak niteler.

Bayramları kültürel olarak kutlayıp, kimlik aidiyetini korurken, günlük yaşamda dini kurallara sıkı sıkıya bağlı kalmamayı tercih edebilirler.

Günümüzde Yahudilerin yarısı İsrail'de yaşamaktadır.

Bu sayı yaklaşık 7 milyona tekabül eder.

Yahudilerin en büyük ikinci nüfusa sahip oldukları ülke ise yaklaşık 5,5 milyonla Amerika Birleşik Devletleri'dir.

Geri kalan Yahudi nüfusu ise dünyanın çeşitli coğrafyalarına dağılmış durumdadır.

Yahudiliği ve Yahudi tarihini genel anlamda ele aldığımız bu videomuzun sonuna geldik.

Gelecek videoları kaçırmamak için kanala abone olduğunuzdan ve bildirimleri açtığınızdan emin olun.

Bir sonraki videoda görüşmek üzere.