Yahudiler Neden Bu Kadar Zengin (Tarihsel Süreç)

Yahudi denince aklımıza gelen en belirgin özellik şüphesiz pek çoğunun zengin olmasıdır.

Bu, günümüzde popüler kültür ürünlerinde dahi karşılık bulmuş bir niteliktir.

Zira Kurtlar Vadisi'nin iplikçi Nedim'i ya da muhteşem yüzyılın Dona Gracia Mendes'i aslında Yahudilerin zenginliğinin bizim popüler kültürümüze nasıl yansıdığının en güzel örnekleridir.

Peki Yahudiler nasıl bu kadar zengin oldular?

Bu hep böyle miydi?

Yoksa tarihin belli bir noktasından sonra mı bu aşamaya geldiler?

Bugünkü videomuzda bu soruların cevabını vermeye çalışacağız.

Bu hikayenin içerisinde Tevrat'tan esinlenen prensipler de var, Müslüman saraylarında vezirlik yapan hahamlar da.

Avrupa'daki gettoların dar sokakları da var, New York'un ışık saçan panoları da.

Bu, Yahudilerin nasıl zengin olduğunun tarihsel verilerle desteklenen hikayesi.

Şimdi hazırsak başlayabiliriz.

Yahudilerin zenginliğinin izlerini takip etmek için tarihin çok eski dönemlerine yolculuk yapmak gerekir.

Bu amaçla başlangıç olarak seçeceğimiz tarih ise M.Ö. 586 yılı.

Bu yıl içerisinde Babililer, İsrail'de bulunan Yahudi krallıklarını istila etmiş, Yahudileri ise Babil'e sürgüne göndermişlerdi.

Bu döneme kadar kendi ülkesinde çoğunlukla tarım ve madencilik gibi işlerle uğraşan Yahudiler,

Babil sürgünüyle birlikte daha çok ticaret, tefecilik ve idare alanlarında uzmanlaşmaya başladılar.

Örneğin Babil'deki M.Ö. 5. yüzyıla tarihlenen Muraşru ailesi arşivleri,

Nippur ve civarında birçok Yahudi ailenin bankerlik ve tefecilik yaptığını kaydetmiştir.

Bu tarz işler önceden Yahudilerin yaptığı işlere nazaran daha karlıydı

ve daha az emekle daha çok kazanç elde edilmesini sağlıyordu.

Ayrıca bu girişimleri Yahudilerin kutsal kitabı olan Tevrat da teşvik ediyordu.

Tevrat, Yahudilerin kendi aralarında borç alıp verirken faiz almalarını yasaklamıştı.

Ancak bu yasak yabancılar için geçerli değildi.

Tevrat bu durumu, kardeşine ödünç verirken faiz almayacaksın.

Fakat yabancıya faizle borç verebilirsin diyerek Yahudiler için meşru hale getirmişti.

Daha önceleri kendi krallıklarında yabancılara borç verme imkanını pek bulamıyorlardı.

Ancak şimdi yabancı bir ülkede etraflarında farklı dini ve etnik kökenden gelen binlerce insanla birlikte yaşıyorlardı.

Ve artık Tevrat'ta da açıkça ifade edilmiş olan faiz kuralını gönül rahatlığıyla uygulayabilirlerdi.

Ayrıca Babil sürgünü Yahudilerin son diasporası olmadı.

Daha sonraları Roma İmparatorluğu tarafından da ülkelerinden sürüldüler ve bilinen dünyanın sınırları içerisinde çil yavrusu gibi dağıldılar.

Bu şu anlama geliyordu.

Yahudiler Avrupa, Asya ve Afrika boyunca her an her yerde insanların karşısına çıkabilirlerdi.

Yunan coğrafyacısı Strabo artık uygar dünyanın herhangi bir köşesine Yahudilere rastlamadan gitmek imkansız diyerek

diaspora Yahudilerinin Akdeniz dünyasında nedenli yaygınlaştığını belirtir.

Gerçekten de o dönemde özellikle Antakya, İskenderiye, Atina ve Roma gibi dünyanın büyük şehirlerinde büyük Yahudi topluluklarına rastlamak mümkündü.

Yahudilerin bu dönemde en göze çarpan özelliklerinden biri de hem kendi kültürlerini korumaya devam etmiş olmaları hem de bulundukları toplumun içine başarılı bir şekilde entegre olabilmeleriydi.

Dönemin Romalı kaynakları, Yahudilerin Roma'da her türlü ticari faaliyette bulunduklarını iddia eder.

Zira tüccar ve zanaatkar olarak kısa süre içerisinde gittikleri birçok yerde hızla zenginleşmeyi başarmışlardı.

Ancak başarı hikayeleri belli sektörlerle de sınırlı değildi.

Bu konuda en çarpıcı örneklerden biri, Roma'nın en prestijli eğlence sektörü olan gladiyatör oyunlarında aldıkları roldü.

Zira birçok Yahudi, dönemin en kazançlı işlerinden biri olan gladiyatör menajerliğini yapıyordu.

Yani gladiyatörleri köle olarak alıyor, Roma'da dövüştürüyor ve bunun üzerinden gelir elde ediyorlardı.

Bunları günümüzde dünya cönünü sanatçıların ve futbolcuların menajerliğini yapan insanlara benzetebiliriz.

Bu açıdan değerlendirildiğinde nedenli yüksek bir gelir elde ettiklerini hayal etmek güç olmayacaktır.

Antik çağın sonlarına gelindiğinde ise Yahudiler her türlü ticari aktivitede aracılık yapabilen bir role bürünmüşlerdi.

Aramice ve İbranice'yi zaten birçok Yahudi konuşup yazabiliyordu.

Bunun yanı sıra Yunanca ve Latince de öğreniyorlardı.

Yahudi din eğitiminin her erkeğin okuma yazmasını teşvik ediyor olması,

okur-yazar oranının oldukça düşük olduğu antik dünyada Yahudileri adeta zor bulunan eğitimli bir azınlık haline getirmişti.

Bu durum pek tabi olarak onlara hesap yapma, sözleşme düzenleme ya da uluslararası yazışmaları yürütme gibi çeşitli ayrıcalıklar sağlamıştı.

Yani Yahudiler hem ticaret yaparak yüksek gelir elde ediyor hem de dönemin büyük devletlerinin liderleriyle yakın ilişkiler kurarak çeşitli imtiyazlar elde ediyorlardı.

İşte antik çağda yaşanan tüm bu gelişmeler ilerleyen yüzyıllar boyunca

Yahudilerin ticaret ve finans alanında muazzam bir küresel ağ kurmalarına temel oluşturacaktı.

Ortaçağ ise Yahudiler için iki farklı anlam ifade eder.

İlk olarak bin yıllık bu süreç yeni sürgünlerin ve dışlanmaların yaşanacağı bir dönemdir.

Bunun yanı sıra Yahudiler ortaçağ boyunca yeni ticari fırsatlar da yakalayacaklardır.

7. yüzyıldan itibaren İslam devletinin yükselişi ve sınırlarının genişlemesiyle birlikte pek çok Yahudi İslam sancağının altında yaşamaya başladı.

Hem Kudüs'te hem de Endülüs Emevi devleti sınırları içerisinde Müslümanlar ve Yahudiler yüzyıllar boyunca barış içinde yaşadılar.

Bu dönemde de Yahudilerin başlıca uğraş alanı ticaret ve tefecilik gibi görünüyor.

Ancak bunun yanı sıra idari olarak da etkili olduklarını söyleyebiliriz.

Zira Samuel İbni Nagrela isimli Yahudinin 1027 yılında Granada'da vezirliğe kadar yükseldiğini ve bu görevine 30 yıl devam ettirdiğini biliyoruz.

Bu örnek Yahudilerin o dönemde bilgi ve yetenekleri sayesinde nasıl üst mertebelerde görev alabildiğini göstermesi açısından da oldukça çarpıcıdır.

Hem Müslümanlara hem de Hristiyanlara faizin dini olarak yasaklanmış olması bu yıllarda yine Yahudilere muazzam bir ayrıcalık sağlamış durumdaydı.

Avrupa'da nakit ihtiyacı duyan birçok soylunun bu dönemde Yahudi tefecilere başvurduğunu biliyoruz.

12. ve 13. yüzyıllarda İngiltere, Fransa, Almanya ve İtalya'da yaşayan birçok Yahudinin başlıca mesleğinin tefecilik haline gelmesi de bunun bir sonucudur.

Yine de Orta Çağ dünyasında Yahudilerin faaliyetleri yalnızca tefecilikle sınırlı kalmadı.

İslam devleti yükselişe geçip Akdeniz büyük oranda batılı devletlerin ticari aktivitelerine kapanınca

Redaniler adı verilen ve iki toplum arasında aracılık yapan Yahudiler ortaya çıkmaya başladı.

Tarihçi Elazar Astor bu durumu şöyle açıklar.

Akdeniz Hristiyan tüccarlara kapanınca Redaniler devreye girdi.

İki imparatorluk arasında kolayca gidip gelebildiler.

Zira resmen hiçbirine bağlı değillerdi ve bu yüzden mükemmel birer aracı oldular.

Gerçekten de bu dönemde redani tacirler hem baharat yolu hem de ipek yolundaki en etkin faaliyet gösteren grup haline gelmişlerdi.

Ticaret ağları İspanya'dan Çin'e kadar uzanıyordu ve her türlü malın taşımacılığını ve transferini onlar üstleniyorlardı.

Ancak hem bu zenginlik hem de faizle borç verebilme özgürlüğü zaman içinde Yahudileri Avrupalıların en nefret ettiği topluluk haline getirdi.

Bunun bir sonucu olarak 1290'da İngiltere'den, 1394'de Fransa'dan, 1492'de İspanya'dan ve 1497'de de Portekiz'den topluca kovuldular.

Fakat Yahudilerin kovulması ve farklı diğerlere göç etmeleri bir yandan mevcut ticari ağlarını kaybetmelerine diğer yandan ise yenilerini kazanmalarına vesile oldu.

Ayrıca ne olursa olsun Avrupa'daki Yahudi nüfusu da belli oranda varlığını sürdürecekti.

Yani Yahudiler tüm aksaklıklara rağmen dünyanın en etkili ticari ağına sahip olmaya devam edeceklerdi.

Bu dönemdeki en önemli gelişmelerden biri de İspanya ve Portekiz'den kovulan Yahudilerin Osmanlı Devleti'ne sığınmalarıydı.

Başta İstanbul, Selanik, Edirne, İzmir ve Bursa gibi şehirlere yerleşen ve sefarad Yahudileri olarak anılan bu Yahudiler,

buralarda büyük Yahudi cemaatleri kurdular.

Avrupa'da olduğu gibi gettolara kapatılmadılar.

Osmanlı'nın millet sistemi çerçevesinde özgürce hareket etme imkanı buldular.

Özellikle ticaret, bankacılık, sarraflık, dokumacılık, derecilik, mücevherat, tıp ve matbaa gibi alanlarda öncü rol oynadılar.

Esasen 1493'te İstanbul'da kurulan ilk matbaa bile Sefarat Yahudilerinin eseriydi.

Bununla birlikte Avrupa'dan göç eden Yahudi top döküm ustaları ve barut imalatçıları orduya daha ileri teknolojiye sahip silahlar sağladılar.

Yani Osmanlı'nın askeri gücüne de katkıda bulunmuş oldular.

Bu dönemde yaşanan coğrafi keşiflerin sonucunda yeni ticaret yollarının açılması dünyanın kaderini değiştirmeye başladı.

Ticaret Akdeniz'den Atlantik'e doğru kaydı.

İşte Yahudiler de bu durumu fark edip çeşitli girişimlerde bulunan ilk milletlerden biriydi.

1650'lerden itibaren İngiltere'ye girişleri serbest bırakılınca buraya geri dönmüş ve Londra finans çevresinde aktif hale gelmişlerdi.

Özellikle İngiltere ve Hollanda'da etkili faaliyetlerde bulunduklarını söyleyebiliriz.

Zira ilk Hollanda borsasının kuruluşunda ve Doğu Hindistan ticaret şirketinin ortaya çıkmasında büyük rol oynamış ve bunlar üzerinde büyük pay sahibi olmayı başarmışlardı.

Takip eden yüzyıllarda ise Orta Avrupa'da bazı Yahudilerin saray halkıyla yakın ilişkiler kurduklarına şahit oluyoruz.

Bu kişiler imparatorlara veya prenslere mali danışmanlık yapan, savaş lojistliğini organize eden zengin bankerlerdi.

Samuel Oppenheimer ve Josep Süb Oppenheimer gibi isimler Avusturya ve Alman saraylarının maliyesinde kritik roller oynamışlardır.

Bu saray gözdeleri, orta çağın tefecilerinden gelen gelenekleri, modern çağın bankacılığını inşa etmek amacıyla kullandılar.

Bugün bankacılık sektörünün piyasada nedenli büyük bir paya sahip olduğunu düşününce bu işin temellerini atan adamların da muazzam bir zenginliğe sahip olmaları pek tabii şaşırtıcı gelmiyor.

19. yüzyıla gelindiğinde ise özellikle Yahudi banker ailelerin ortaya çıktığını görüyoruz.

Bunların en birini büyük ihtimalle adını çoktan duymuş olduğunuz Rothschild ailesi.

Meyer Amschel Rothschild'in 18. yüzyılın sonlarına doğru başlattığı bankacılık işi,

diğer aile üyelerinin desteğiyle birkaç yıl içinde Londra, Paris, Viyana ve Napoli gibi Avrupa'nın diğer büyük şehirlerini de kapsayan büyük bir bankacılık ağına dönüştü.

Avrupa hükümetlerine borç vermekten, demir yolu yatırımlarına, devlet tahvili ihracından, savaş tazminatlarının transferine kadar birçok alanda bu aile söz sahibiydi.

Örneğin Napolyon Savaşları sonrası 1815'te İngiltere'nin savaş borçlarının finansmanını büyük ölçüde Rothschildler üstlenmişti.

Rothschildlerin bu başarısı zaman içinde Baron Hirsch, Sassun, Barbuk ve Schiff gibi diğer Yahudi bankacı ailelere de model oldu.

Böylece Yahudiler dünya çapında çok güçlü bir bankacılık ağı kurdular.

Ancak Yahudilerin hepsi için işler yolunda gitmiyordu.

Bazıları 19. yüzyılın sonlarıyla 20. yüzyılın başlarında yine Avrupa'dan göç etmek zorunda kaldılar.

Başta Rusya ve Polonya olmak üzere Avrupa'nın birçok bölgesinden ayrılan 2 milyon civarında Yahudi,

dönemin fırsatlar dünyası olarak nitelendirilen ülkesine yani Amerika'ya göç ettiler.

Yahudilerin bu zamana kadar girdikleri toplumlara hızla entegre olduklarını her defasında gördük.

Açıkçası burada da benzer bir durum yaşanacaktı.

Bu dönemde Amerika'ya yerleşen ilk Yahudiler aslında terzilik ve kunduracılık gibi daha çok zanaatkarlık gerektiren işlerde uzmanlaştılar ve kısmen yoksul bir hayat sürdüler.

Ancak Amerika bir fırsatlar dünyasıydı ve Yahudiler de bu tür fırsatları iyi değerlendiriyorlardı.

Yalnızca bir nesil sonra ticaret, bankacılık ve akademide belli oranda söz sahibi oldular.

Fakat asıl damga vuracakları alan eğlence ve medya sektörü olacaktı.

Bu sektörler yeni yeni gelişmeye başlamıştı ve yerli yatırımcılar bu alanlarda yatırım yaparken iki kez düşünüyorlardı.

Ancak binlerce yıl önce bile gladiyatör dövüştürerek para kazanan Yahudiler,

eğlence sektörünün yatırımı hak ettiğini düşünmüş olmalılar.

Bu nedenle 20. yüzyılın başından itibaren tiyatrolara yatırım yapmaya başladılar.

Bunu kısa süre içerisinde sinema sektörünün gelişimi takip etti.

Ve bu tiyatro sahibi Yahudiler, çevrelerinde oluşturdukları ağları kullanarak bu sektöre kolayca adım attılar.

Örneğin Universal Studios'un kurucusu Carl Lamel, Paramount Pictures'ın kurucusu Adolf Zukor,

Metro Goldwyn Mayer Stüdyoları'nın kurucularından Samuel Goldwyn ve Werner Brothers yani Werner kardeşler,

Yahudi ailelerin çocuklarıydı.

Vaudeville tiyatrolarında ve konfeksiyon işinde pişmiş bu girişimciler,

sinemanın popülaritesini sezerek Hollywood'u adeta bir rüya fabrikasına dönüştürdüler.

Bugün Hollywood'u Yahudiler kurdu sözü belki biraz abartı olsa da

bu sektördeki Yahudi katkısının büyüklüğü tartışılmaz bir gerçektir.

Ayrıca Adolf Otz gibi bazı Yahudiler de gazetecilik alanlarında yatırımlar yapmaya başlamışlardı.

1896 yılında The New York Times gazetesini satın alan Otz,

kısa sürede bu yayın organını saygın bir hale getirmeyi başaracaktı.

20. yüzyılın ilk yarısı Yahudiler için hem zirve bir dönemi hem de büyük bir çöküşü temsil eder.

Zira Einstein gibi büyük bilim adamları bu dönemde yetişmiş ancak başta Almanya olmak üzere birçok ülkede antisemitist politikalar da yine bu dönemde zirve noktasına ulaşmıştır.

Fakat 20. yüzyılın ikinci yarısından itibaren bu durum yeniden değişmeye başlayacaktı.

Amerika Birleşik Devletleri savaş sonrası dönemde Yahudilerin toplumsal yükselişinin en belirgin görüldüğü yer oldu.

Forbes milyarder listelerinde ve Fortune 500 şirketlerinin yönetim kadrolarında Yahudi kökenli iş insanları geniş yer sahibi oldular.

Örneğin Levi Strauss, Goldman Sachs, Salomon Brothers ve Michael Blomberg gibi Yahudi girişimciler bu dönemde büyük şirketler kurdular.

Medya alanında CBC ve NBC gibi büyük Amerikan televizyon ağlarının başında da yine Yahudi yöneticiler vardı.

Sinema sektöründe ise Steven Spielberg gibi yönetmenler,

Disney şirketinin başındaki Michael Eisner gibi CEO'lar sektörün gidişatını belirledi.

Günümüzde Yahudiler dünya genelinde 15 milyon civarında nüfusa sahip küçük bir azınlık olsalar da

ekonomik ve kültürel etkileri bu sayının çok ötesinde hissediliyor.

Birleşmiş Milletler'de, Nobel ödülü platformlarında, uluslararası şirketlerin yönetim kurullarında Yahudi isimlere sıkça rastlanıyor.

Tarihsel perspektiften bakıldığında Yahudilerin zenginliği sadece para sevgisi prensibine dayandırılamaz.

Aynı zamanda bilgiye ve dayanışmaya da önem verdiklerini görürüz.

Tarih boyunca Yahudiler ticaret yollarında aktif olmuş, bankacılıkta ustalaşmış ve kendi içlerinde güçlü bir ortak yaşam kültürü yaratmışlardır.

Okullar, sinagoglar ve hayır kurumları aracılığıyla ise biriktirdikleri bu sermaye ve bilgiyi nesilden nesile aktarmayı başarmışlardır.

Yahudilerin zenginliğinin tarihsel analizini yaptığımız bu videomuzun sonuna geldik.

Gelecek videoları kaçırmamak için kanala abone olup bildirimleri açtığınızdan emin olun.

Bir sonraki videoda görüşmek üzere.