Savaşın En Acımasız Yarası: Şarapnel Şoku

Her şeye başlamadan önce 1916 yılına kısa bir yolculuğa çıktığımızı varsayalım.

Son muharebesinde bir asker hayal edelim.

Vücudunda tek bir yara yok ama konuşamıyor.

Elleri titriyor, gözleri boşluğa bakıyor.

Komutanları onun bir korkak olduğunu düşünüyor.

Ama aslında o sadece savaşın görünmeyen yaralarını taşıyor.

Herkese merhaba sevgili Kronik Tarih dinleyicileri ben Koray.

Bugün insan zihninin dayanıklılığına dair tüm ezberlerimizi yerle bir eden tarihi ve psikolojik bir yolculuğa çıkacağız.

Birinci Dünya Savaşı'nın çamurlu siperlerinde doğan, arkasında devasa bir trajedi ve tıbbi bir devrim barındıran bir olgudan bahsedeceğiz.

Shell Shock ya da Türkçe şekilde ifade etmek gerekirse Şarapnel Şoku.

Şimdi savaş denilince zihnimizde canlanan ilk sahneler daha çok akan kanlardan, parçalanmış uzuvlardan ve fiziksel hasarlardan oluşuyor öyle değil mi?

Ama ve lakin 1914 yılının sonbaharından itibaren geçen süreçte Avrupa tıp literatürüne görünmeyen yarı olarak geçecek bambaşka bir yıkımla yüzleşmek zorunda kalacaktı.

İngiliz seferi kuvvetleri saflarındaki askerler fiziksel olarak tek bir hasar dahi almamalarına rağmen tamamen işlevsiz hale gelmeye başlamışlardı.

Nasıl yani diye sorabilirsiniz bir asker nasıl fiziksel olarak hiçbir hasar almadan zayiata dönüşebilir ki?

Ama tablo karşıdan baktığımızda şu şekilde görünüyordu.

Bazı askerler ne kaçıyor ne de saldırıyorlardı.

Sadece oldukları yerde donup kalıyor, dilsizleşiyor ya da kontrol edilemez bir titremeyle sarsılmaya başlıyorlardı.

Örneğin onbaşı Frederick Holmes, batı cephesindeki ilk günlerinde karşılaştığı bir askeri,

fiziksel bir yarası olmamasına rağmen titrek bir kavak ağacı yaprağı gibi sallanan ve hıçkıra hıçkıra ağlayan biri olarak tanımlamış

ve bu manzarayı yürek parçalayıcı olarak nitelemişti.

James Brady adlı sıhyıyeci ise bir pansuman istasyonunda gördüğü askeri bahçedeki bir heykel gibi sessiz ve paramparça olarak betimlemiş,

adamın tamamen dilsizleştiğini ve çevresine dair algısını yitirdiğini belirtmiştir.

Tamam ama nasıl oluyor da bu askerler bu duruma geliyorlardı?

Arkadaşlar bu noktada insan zihninin o muazzam ama bir o kadar da kırılgan yapısıyla karşı karşıya kalıyoruz aslında.

bir top mermisinin yanındaki arkadaşını buharlaştırmasını izlemek ya da haftalarca topçu ateşi altında çamurun içinde ölümü beklemek bazı askerlerin zihinsel savunma mekanizmalarını felç ediyordu.

İşte bu vakalar tıp dünyasının o güne kadar karşılaştığı her şeyden çok daha kitlesel ve çok daha yıkıcıydı.

Shellshock terimi aslında askerlerin mermi patlamaları karşısında zihinlerinin verdiği bu tepkiyi tanımlamak için bizzat cephede üretilen bir tabirdi.

Ancak bu terim sadece tıbbi bir teşhis değildi.

Aynı zamanda askeri disiplin ve tıbbi cehaletin kesişim noktasında duran bir tartışmanın da başlangıcıydı.

Çünkü başlangıçta bu askerler ya vatan haini ya da korkak olarak yaftalanacaktı.

Ve bu korkaklık en ağır şekilde cezalandırılmak istenecekti.

Sizin de tahmin edebileceğiniz gibi arkadaşlar o dönemde orduların hiyerarşik yapısı ve geleneksel askeri disiplin anlayışı,

shell şoku bir hastalık olarak kabul etme konusunda pek de istekli değildi.

Üst düzey komutanlar için bu askerler aslında sadece görevden kaçmak için numara yapan korkaklardan ibaretti.

Askeri otoriteler eğer bu durum bir hastalık olarak tanınırsa askerler arasında bulaşıcı bir korkaklık etkisi yaratacağından endişeleniyordu.

Bu sebeple bu bahsettiğimiz komuta mekanizması teşhisi koyan doktorları bile disiplini bozmakla suçlamaya başlamıştı.

Hatta ve hatta iş o kadar ileri gitti ki 1917'de İngiliz Genel Karargahı bu terimin resmi evraklarda kullanılmasını bile yasakladı.

Yerine de ne getirdiler biliyor musunuz? Henüz teşhis edilememiş sinirsel rahatsızlık tanımı.

Evet, burada amaç çok netti aslında sevgili arkadaşlar.

Durumu tıbbi bir kabulden mahrum bırakarak askerin üzerindeki disiplin baskısını korumak istiyorlardı.

İşte bu kördüğüm savaşın en karanlık sayfalarından birine, Shut it down yani şafakta kurşuna dizilenler trajedisine yol açtı.

İngiliz ve Commonwealth ordularında toplam 346 asker kendi birlikleri ve yine kendi arkadaşları tarafından idam edildi.

Bu askerlerin 266'sı firar, 18'i ise korkaklık suçlamasıyla idama mahkum edilmişlerdi.

Şimdi bu rakamların arkasındaki hikayelere bir bakalım.

Mesela henüz 19 yaşındaki Thomas Highgate.

Mons geri çekilmesi sırasında yaşadığı şokla bir ahıra sığınıp uyuyakaldığı için firar suçundan idam edilen ilk askerdi.

Ya da 17 yaşındaki Herbert Burden, yaşını büyük söyleyerek orduya katılan bu çocuk yaşadığı ağır şok sonucu görev yerini terk edince kurşuna dizildi.

Dönemin askeri mahkemeleri zihinsel çöküşü ya da shell shock semptomlarını bir savunma argümanı olarak asla kabul etmiyordu.

Harry Farr örneğinde de olduğu gibi bir asker daha önce defalarca bu teşhisle hastaneye yatmış olsa bile cepheye dönmeyi reddettiği an korkak olarak damgalanıyor ve bu da ölüm fermanının imzalanmasına sebep olabiliyordu.

Neyse ki tarih geç de olsa bu adaletsizliği fark etti.

2006 ve 2007 yıllarında çıkarılan yasalarla idam edilen askerlerin çoğu savaşın kurbanları olarak kabul edildi ve resmen affedildiler.

Burada yetkililer savaşta bir şekilde yer alan bu askerlerin itibarlarını temize çıkarmaya ve zihinsel sağlığın bir insan hakkı olduğunu geç de olsa tescil etmeye çalışmışlardı.

Şimdi arkadaşlar şu soruyu da sormamız gerek.

Tüm bu gelişmelerle birlikte tıp dünyası nasıl bir dönüşüm geçirdi?

Savaşın başlarında doktorların kafası çok karışıktı.

Birçok hekim patlayan mermilerin yarattığı o hava basıncının beyin dokusunda mikro kanamalar oluşturduğunu varsayıyordu.

Ancak klinik araştırmalar belirgin bir fiziksel hasar bulamayınca yorumlar organik hasardan psikolojik yaralanma eksenine kaydı.

Tabi bu geçiş öyle çok da yumuşak olmadı.

İlk dönemlerdeki hızlı tedavi yöntemleri bugün duyduğumuzda bile tüylerimizi diken diken edecek, içimizi ürpertecek kadar acımasızdı.

Örneğin Lewis Yelland gibi doktorlar askerleri iradelerini kullanmaya zorlamak için dillerine ve boğazlarına yüksek voltajlı elektrik vermeyi denemişlerdi.

Bu faradizasyon adı verilen yöntemin temel mantığı aslında şuydu.

Hastaneyi cepheden daha korkunç bir yer haline getir ki asker bir an önce iyileşip siperine dönsün.

Hatta bu doktorlar acı vermeyi hem tedavi edici hem de disiplin sağlayıcı bir araç olarak görüyorlardı.

Ne kadar da acımasızca bir yaklaşım öyle değil mi?

Ama bu vahşetin tam karşısında, İskoçya'da Craig Lockhart Savaş Hastanesi'nde bambaşka bir ışık yükseliyordu.

Burada Dr. William Rivers semptomları zorla bastırmak yerine çok daha insancıl bir yol seçmişti.

Talking Cure yani konuşma kürü.

Rivers askerlerin o korkunç savaş anılarını zihinlerinden atmaya çalışmaları yerine onlarla yüzleşmelerini ve bu deneyimi dile dökmelerini savunuyordu.

Böylece Craig Lockhart hem bir hastane hem de savaşın zihinsel yıkımının edebiyata dönüştüğü bir merkez oldu.

Ünlü savaş şairleri Wilfred Owen ve Siegfried Sasson burada Dr. Rivers'ın hastalarıydı.

Owen yaşadığı travmaları şiire dökerek modern edebiyatın sarsıcı bazı eserlerini işte tam olarak burada kaleme almıştı.

Tüm bu gelişmeler arkadaşlar psikiyatri tarihinde devrim niteliğinde bir dönüm noktasıydı.

Çünkü hasta ilk kez bir disiplin problemi olmaktan çıkıp kendi hikayesinin taşıyıcısı olarak görülmeye başlanmıştı.

Yani sonuç olarak Dr. Rivers'ın bu yaklaşımı sayesinde travma sadece siperde yaşanan bir olay olarak tanımlanmamaya başladı.

Kişinin yaşadığı deneyimi zihnin ona zorla unutturmaya çalışmasıyla büyüyen bir ıstıraptı travma.

Bugün flashback dediğimiz o travmatik geri dönüşlerin erken zihinsel haritası işte bu odalarda çizilmişti.

Peki bu klinik gözlemler teorik dünyada nasıl bir yankı buldu?

Şimdi işin içine aklın ve ruhun derinliklerini yani psikanalizi dahil ediyoruz.

Savaş alanı Sigmund Freud ve takipçileri için aslında trajik bir klinik laboratuvar işlevi görmüştü.

Freud savaştan önce nevrozların kökenini genellikle çocukluk çağı travmalarına dayandırıyordu.

Ancak siperlerden gelen binlerce vaka onu bu teorilerini kökten revize etmeye zorladı.

Freud savaş nevrosunu bir içsel tehlike ve bir ego çatışması olarak tanımladı.

Ona göre askerlerin zihninde evindeki o güvenli ve barışçıl benliğiyle cephede hayatta kalmak için öldürmek zorunda olan savaş benliği arasında şiddetli bir çatışma yaşanıyordu.

Bu çatışma öylesine büyüktü ki zihin kendini korumak için ikiye bölünüyor yani bir ego yarılması yaşıyordu.

Bu noktada Freud'un zihnini kurcalayan çok önemli bir soru vardı.

Bu askerler neden rüyalarında ve kabuslarında sürekli o korkunç travma anına geri dönüyorlardı?

Normalde zihnimiz hazza yönelirdi ama bu askerler ısrarla acı veren anlarını tekrar tekrar yaşıyorlardı.

İşte Freud buradan yola çıkarak yineleme zorlantısı kavramını geliştirdi.

Travma, zihnin koruyucu kalkanını yaran bir taşkınlık gibiydi.

Ve olay geçmişte kalsa bile zihin onu istemsizce şimdiki zamana taşıyordu.

Savaşın yarattığı o tarif edilemez kıyım, Freud'u insan doğasına dair çok daha karanlık bir sonuca ulaştırdı.

Hazilkes'inin Ötesinde adlı ünlü eserinde yaşamı koruyan Eros dürtüsünün tam karşısına yıkıma ve ölüme meyleden Thanatos'u yani ölüm içgüdüsünü koydu.

Böylece tüm yaşamın amacı ölümdür diyerek savaşın toplu kıyımları karşısında duyduğu entelektüel çaresizliği de bir anlamda dile getirmiş oldu.

Fakat bu teorik tartışmalar sadece kağıt üzerinde kalmadı.

1918 yılında Budapest'te de toplanan Uluslararası Psikanalist Kongresi, savaş psikiyatrisi tarihinde bir dönüm noktası yarattı.

Sandor Ferenczi ve Karl Abraham gibi isimler askerlerin yaşadığı semptomları bastırılmış duyguların bedensel bir dışa vurumu olarak tanımladılar ve modern travma kuramının çekirdeğini oluşturdular.

Askerlerin yaşadığı bu psikolojik vaka tarih boyunca da birçok kez kabuk değiştirdi.

İkinci Dünya Savaşı'nda muharebe yorgunluğu dediler.

Vietnam'da ise Vietnam sonrası sendromu olarak adlandırdılar.

Ancak asıl devrim 1980 yılında yaşandı.

Vietnam'dan dönen askerlerin yaşadığı kitlesel kabuslar ve uyum sorunları psikiyatrinin bu durumu artık bir kişilik zayıflığı olarak göremeyeceğini kanıtlamıştı.

Sonuçta gazi derneklerinin ve bilim insanlarının mücadelesiyle bugün hepimizin bildiği travma sonrası stres bozukluğu resmi bir tanı olarak literatüre girdi.

Bu tanı Shellshock mirasını iki noktada modernleştirdi.

İlk olarak travmanın nedeni artık bireyin karakteri değildi.

Maruz kalınan olayın olağanüstü korkunçluğuydu.

İkinci olarak modern nörobilim bu durumun beyindeki korku ve mantık merkezleri arasındaki dengeyi bozduğunu biyolojik olarak kanıtlamıştı.

Yani artık kimse bu askerlere korkak diyemezdi.

Onlar artık resmen yaralıydı.

Aslında 1. Dünya Savaşı'nda yaşanan bu olayların bize öğrettiği en acı gerçek şudur arkadaşlar.

Bir insanın kırılması için kemiklerinin parçalanmasına gerek yoktur.

Bazen sadece tanık olduğu bir vahşet, zihninde asla kapanmayacak o devasa yarığı açmaya yeter de artar bile.

Bugün iyiyim diyen her sessizliğin arkasında aslında hala o eski siperlerde bekleyen bir çocuk olabilir.

Onları duymak ve anlamak bizim tarihe olan en büyük etik borçlarımızdan biridir.

Evet sevgili dinleyiciler, Kronik Tarih'te bugün görünmeyen yaraların izini sürdük.

Yeni bir hikayede, tarihin başka bir kırılma noktasında yeniden buluşmak üzere.

Şimdilik hoşçakalın.