Papalığın Kuruluşu - Bir Balıkçı Avrupa'nın Kaderini Nasıl Değiştirdi?

Frank Kralı Saygıyla Dis Çökmüştü

Yıllar önce yaşamış bir balıkçının ruhani takipçisi olan bir adam, kralın başına bir taç yerleştirdi.

Frankların kralı ayağa kalktığında artık bir imparatordu.

Bu sahne Batı tarihinin en bilinen olaylarından biridir.

Olayın geçtiği 800 yılı ise Batılıların en çok aşina oldukları tarihtir.

Tıpkı bizim 1453 yılına aşina olduğumuz gibi.

Bu sahne Avrupa tarihi açısından ikonik iki figürü içinde barındırır.

Resmin ortasında diz çökmüş olan kişi Batı Roma İmparatorluğunun çöküşünden sonra

yüzlerce yıl kaosun pençesinde sıkışıp kalan Avrupa'da düzeni ve birliği yeniden sağlayacak olan Charlemagne'dı.

Ona taç giydiren ise en büyük destekçilerinden biri olan Roma psikoposu Papa III. Leo'ydu.

Peki bu olay neden bu kadar önemli?

Papalar nasıl oldu da krallara taş giydirecek kadar önemli hale geldiler?

Bütün bunları anlamak için öncelikle Hazreti İsa'nın arkadaşı ve havarisi Simon Petrus'un hikayesinin üstünden geçmemiz gerekiyor.

Hazreti İsa Roma İmparatorluğu'nun en güçlü olduğu dönemde Roma yönetimi altında bulunan Kudüs'ün yakınlarındaki Nasırada dünyaya geldi.

İnsanlara duyurmak istediği mesaj Romalılar başta olmak üzere çok tanrılı Pagan dinlerin takipçilerini rahatsız ediyordu.

İsa'nın mesajı açık ve netti.

Çok tanrılı dinler yanlıştı.

Yalnızca tek bir gerçek tanrı vardı.

İsa'nın bu öğretileri paganlar bir yana tek bir tanrının varlığına inanan Yahudilerin dahi tepkilerine neden olmuştu.

Burada bir parantez açıp şunu belirtmek gerek.

Hazreti İsa aslında yeni bir dinin temsilcisi değildi.

Yani amacı ve görevini yeni bir din kurmak olarak nitelendirmek yanlış olur.

Temelde asıl niyeti doğru yoldan çıkmış olan Yahudi inancını ıslah ve reforme etmekti.

Ancak İsa'nın öğretisi ve vaazları dönemin Yahudi ileri gelenlerini rahatsız etmeye başlamıştı.

İsa'yı Yahudi gelenekleri açısından bir tehdit olarak görüyorlardı.

Onlar için İsa'nın söyledikleri tamamen sapkınlıktı.

Böylece iki görüş arasında derin bir ayrılık meydana geldi.

Ve İsa'nın öğretisi zaman içinde Hristiyanlık adı verilen yeni bir dine dönüştü.

İşte İsa'nın inancını insanlara anlattığı zamanlarda,

Saberiye Gölü'nün kuzey doğusunda kalan Erden Nehri'nin yakınlarındaki Beyt Sayda kasabasında Simon isimli bir balıkçı yaşıyordu.

Bir gün kardeşi Andreas aracılığıyla Hazreti İsa'dan haberdar oldu ve onunla görüşmeyi kabul etti.

Bu görüşmeden sonra Simon İsa'nın en büyük destekçilerinden ve onun en sadık öğrencilerinden biri oldu.

İsa bundan sonra en yakın arkadaşı olacak Simon'a Petrus ismini verdi ve Matta İncil'inde bahsedildiği üzere ona şöyle dedi.

Sen Petrus'sun ve ben kilisemi bu kayanın üzerine inşa edeceğim.

Burada İsa tarafından kullanılan kaya benzetmesi önemlidir.

Çünkü Petrus'un Grekçe ve Latincedeki karşılığı kaya anlamına gelir.

İsa'nın bu sözleri yeryüzündeki kilisenin temsilcisinin Petrus olacağı şeklinde yorumlanmıştır.

Peki bunun papalıkla ne alakası var?

Şimdi bunu açıklamaya çalışalım.

İsa'nın bu sözlerinden yıllar sonra Petrus, İmparator Nero tarafından Roma'nın Vatikanus bölgesinde katledilmiş ve Roma kilisesi onun mezarının olduğu bölgede kurulmuştur.

Geleneksel olarak Katolik kilisesi Petrus'u ilk Roma başpiskoposu yani ilk papa olarak kabul eder ve onun ardından gelen diğer papalarda onu temsilen bu makamda bulunurlar.

Bu olayın önemini vurgulayan en çarpıcı detaylardan biri de papalık makamının aynı zamanda Aziz Petrus'un makamı olarak adlandırılmasıdır.

Kendisine verilen ismin ve bu ismin taşıdığı derin manevi anlamın yanında Petrus'un öncelikle havari sayılmasının başka sebepleri de vardır.

Petrus hayatı boyunca İsa'nın en sadık ve en kararlı destekçilerinden biri olmuştur.

İncil'de en çok ismi geçen havari de yine odur.

İncil'e göre İsa diğer havarilerinin de yanında olduğu bir ortamda Petrus'a üç kere şöyle sorar.

Ey yuhanna oğlu Simon, beni bunlardan çok sever misin?

Simon da her defasında, evet seni sevdiğimi bilirsin diyerek cevap verir.

Bunun üzerine İsa, koyunlarımı sen otlat der.

Pek çok teoloğa göre burada geçen koyunlarımı sen otlat ifadesiyle kastedilen şey,

aslında Petrus'un İsa'dan sonra dinin takipçilerinin yol göstericisi olacağı yönündedir.

Ve bu mesele ruhani boyutla da sınırlı kalmaz.

İsa'nın ardından Petrus geride kalan Hristiyanların lideri olur.

İsa'nın diğer öğrencileriyle beraber Hristiyanlık dininin dünyanın farklı yerlerine yayılmasına ve farklı şehirlerde kiliselerin kurulmasına önderlik eder.

Ancak Petrus ve diğerlerinin bir sorunu vardı.

Hristiyanlık marjinal bir hareketti ve Roma'nın geleneksel pagan dinine karşı bir tehdit unsuruydu.

Bu yüzden Petrus ve diğer havariler tarafından kurulan ilk kiliseler Hristiyanlığın ilk yıllarında varlıklarını baskı ve tehdit altında sürdürmek zorunda kalmıştı.

Roma İmparatorları kendi topraklarında geleneklerine ters düşen ve tanrılarının varlığını yalanlayıp tek bir tanrıya olan inancı ön plana çıkaran bu yeni dinden hoşnut değillerdi.

Bu sebeple Hristiyanlığın ilk yıllarında kiliseler genellikle gizli bir şekilde kurulmuş ve faaliyet göstermişlerdir.

İşte Petrus tarafından kurulan Vatikan'daki Roma Kilisesi de bu kiliselerden biriydi.

Petrus önderliğindeki Roma Kilisesi'nin ilk faaliyetleri İmparator Nero zamanında başlamıştı.

Roma'da tek bir baskın kültürünün olmasını isteyen Nero için Petrus'un Hristiyan kilisesi büyük bir problemdi.

İmparator Hristiyanlığı başı ezilmesi gereken bir yılan olarak görüyordu

ve çok geçmeden bu dine önderlik edenlerin öldürülmesi emrini verdi.

Listenin en üstünde ise Petrus yer alıyordu.

Petrus'un öldürülmesi Hristiyanlar için fazlasıyla sarsıcı bir olaydı.

Zira havariler arasında en yüce olanı Romalılar tarafından işkence edilerek öldürülmüştü.

Bu andan itibaren Petrus Hristiyanlar tarafından bir şehit olarak görülmeye başladı.

Petrus'un öldürülmesinden sonra Hristiyanların gördükleri baskılar hafiflemek bir yana zaman zaman ciddi anlamda şiddetlenerek devam etti.

Yine de Hristiyanlık hem imparatorluğun sınırlarında hem de dünyanın farklı köşelerinde yayılıyordu.

Roma kilisesinin yanı sıra Antakya, İskenderiye ve Kudüs gibi önemli şehirlerde de Hristiyan gruplar tarafından desteklenen kiliseler ortaya çıkmıştı.

Uğradıkları baskı zaman zaman azalsa da imparatorluk sınırları içindeki kiliselerin özellikle de Roma kilisesinin tam olarak özgürlüğüne kavuşması İmparator 1. Konstantin zamanında gerçekleşti.

Konstantin gücü ele geçirdiğinde Hristiyanlar imparatorluk nüfusunun yaklaşık %10'unu oluşturuyorlardı ve artık seslerini daha çok duyurmaya başlamışlardı.

Hristiyanlara gösterilen baskı ve onların zaman zaman bu baskılara karşılık vermesi imparatorluk için ciddi bir huzursuzluk sebebiydi.

İmparatorluğa eski yetişamını yeniden kazandırmayı amaçlayan Konstantin'e göre bu dini çatışmaların bir an önce son bulması gerekiyordu.

Ayrıca bizzat imparatorun kendisi de Hristiyanlığa karşı bir sempati duyuyordu.

M.S. 313 senesinde Milano Fermanı adı verilen bir bildiri yayınlayarak imparatorluk sınırlarında yaşayan tüm dinlerin inan çözgürlüğünü güvence altına aldı.

Böylece Hristiyanlar kendi dinlerini yaşamak ve yaymak için uygun ortamı bulmuş oluyorlardı.

Konstantin'in Hristiyanlar için yaptıkları bununla da sınırlı değildi.

Başta papalar tarafından yönetilen Roma kilisesi olmak üzere imparatorlukta kurulmuş olan diğer kiliseleri destekledi ve onlara çeşitli yardımlarda bulundu.

Papa I. Miltiyades'e Roma'daki Lateran Sarayı'nı bağışlamış olması,

imparatorun Hristiyanlara karşı olan cömertliğinin ve desteğinin somut bir göstergesiydi.

Bunun yanı sıra 325 yılında Nikea Konsili'ne önderlik ederek,

Hristiyanlar arasında o yıllarda cereyan eden anlaşmazlıkların çözülmesi için girişimlerde bulundu.

Konstantin özellikle dini meselelerde oldukça hassas bir adamdı.

İmparatorluğun geçmiş yıllardaki tecrübe ettiği olaylar onu böyle davranmaya itiyordu.

Zira vatandaşları arasında dini bir çatışma çıkmasını istemiyordu.

Kendisi için çok anlaşılır olmayan dini ve felsefi meselelerde Roma başbiskoposlarının, yani papaların bilgisine ve tecrübesine başvuruyordu.

Bu önemli bir meseleydi ve diğer yandan papalık için büyük bir sorumluluktu.

Bu zamana kadar imparatorluk içinde mütevazi bir konuma sahip olan papalık, imparatorun ilgi ve alakasıyla hızlıca gelişerek kurumsallaşma ihtiyacı duymaya başlamıştı.

Her ne kadar Konstantin Roma'daki papalarla bazı anlaşmazlıklar yaşamış olsa da

Konstantin tarafından Hristiyanlara verilen özgürlükler ve Roma papalarına gösterilen saygınlık

Vatikan'daki kiliseyi güçlendirerek Hristiyan inancın yayılmasına hız verdi.

Petrus'un öldürülmesinden bu yana çok şey değişmişti.

Kilise artık başlı başına bir unsur olarak Batı dünyasındaki yerini almış durumdaydı.

Aslında tarihin bu aşamasına gelindiğinde papalık resmi olarak kurulmuş durumdaydı.

Ancak Orta Çağ'da edineceği yetkinlikleri ve gücünü henüz kazanmış değildi.

Bunun için birkaç yüzyıl daha geçmesi gerekecekti.

Konstantin'den sonraki dönemde Roma Kilisesi'nin ve papalık makamının gidişatı Roma İmparatorları ile olan ilişkileri doğrultusunda şekillenmişti.

Bundan yaklaşık 150 yıl sonra Roma'nın Germen kökenli bir kavim olan Ostrogotlar tarafından ele geçirilmesi,

papalık kurumunun geçici olarak etkinliğini kırmakla birlikte kuruma başka bir boyut kazandırdı.

Ostrogotlar Roma'yı ele geçirdiklerinde Hristiyanlık ciddi anlamda güç kazanmış, halk ve soylular arasındaki öncelikli dinlerden biri haline gelmişti.

Ostrogot kralları siyasi güce ve etkin yönetime giden yolun papalarla aralarını iyi tutmaktan geçtiğini kısa süre içinde anlamışlardı.

Bunun bir neticesi olarak papalı kendi güç oyunlarına dahil etmek istediler ve bunu kısmen de olsa başardılar.

Ostrogotların baskıcı tavırları ve hırsları sebebiyle kilise bu dönemde çok şüpheli bazı yolsuzluk olaylarıyla anılmaya başlamıştı.

Bu tür işlerin iki farklı sonucu oldu.

Öncelikle kilisenin ve papalığın yapısı önceki yıllara göre kısmen bozulmuş ve kurum yozlaşmaya başlamıştı.

Bunun yanı sıra Ostrogotlarla olan ilişkileri papalık kurumuna devlet işlerine müdahil olma konusunda ciddi bir tecrübe kazandırmıştı.

Ostrogotların Roma üzerindeki hükümdarlığı uzun sürmedi.

Ama Roma kilisesinin ve papalık makamının bu dönemde edinmiş olduğu siyasi tecrübe yüzlerce sene boyunca kalıcılığını sürdürecekti.

Dahası papalar bu dönemden sonra asırlar boyunca batı dünyasının devlet işlerinde etkin bir rol oynayacaklardı.

Papalık üzerinde Ostrogot etkisi Bizans İmparatoru I. Justinianus'un Roma'yı yeniden ele geçirmesiyle son buldu.

Şehri imparatorluk adına ele geçirdikten sonra Justinianus'un yaptığı ilk işlerden biri Ostrogotlar tarafından seçilen Papa Silvarius'u çekilmeye zorlamak ve onun yerine üstünde kolayca baskı kurabileceği Vigilius'u getirmek oldu.

Her ne kadar sonrasında Vigilius'u da yerinden edip makama başkalarını getirmiş olsa da Silvarius'a karşı olan tavrı Ostrogot döneminden bir risk kalmasını istemediğini açıkça belli ediyordu.

Justinianus'un papalığa yaptığı müdahalelerle birlikte tarihçilerin Bizans papaları adını verdikleri dönem başlamış oldu.

Bu dönemde papa, diğer dini görevlilerin oylarıyla seçiliyordu.

Fakat bir papanın tam manasıyla kabul görmesi için seçiminin Konstantinopolis'teki imparator tarafından onaylanmış olması gerekiyordu.

Bu da papalar arasındaki geçişlerde ciddi gecikmelere sebep oluyordu.

Örneğin Papa Sabinyan makamını seçildikten 6 ay sonra devralabilmiş, Papa V. Boniface ise seçildiği makama oturabilmek için 13 ay beklemek zorunda kalmıştı.

Bizans İmparatorluğunun ve kültürünün baskısı altında kalan kilisede belli bir noktadan itibaren ciddi bir Grek yani Yunan etkisi görülmeye başlandı.

Bu dönemde papalar genelde Bizans yönetimi altındaki Suriye, Yunanistan ve Sicilya'dan seçiliyordu.

Bu durumda bu toprakların kültüründen bazı öğelerin papalık makamına taşınmasını sağlıyordu.

Roma bir değişim çağının içerisindeydi.

Grek mimarisi dili ve edebiyatı Roma kültüründen daha baskın bir hal almıştı.

Romalılar daha fazla Yunanca kelimeler kullanmaya başladı.

Papalığa ait alt kurumlarda Yunan etkisi öyle boyutlara ulaşıyordu ki

bazı metinler önce Yunanca yazılı daha sonra da Romalıların da anlaması için Latinceye çevriliyordu.

Ancak 8. yüzyılın ortalarından itibaren papalık üzerindeki Bizans etkisi kırılmaya başladı.

Kültürel olarak Bizans'a yakın olan Papa Zachary 752 yılında ölmüş, yerine Papa II. Stephen seçilmişti.

Bu esnada kuzeyden gelen bir halk olan Lombardlar İtalya'da Ravenna'yı ele geçirmişler ve gözlerini bölgedeki diğer şehirlere dikmişlerdi.

Bu, Roma'nın da bir gün ele geçirilebileceği anlamına geliyordu.

Roma kilisesinin ve papalık makamının Lombard etkisinde kalmasını istemeyen Papa Stephen öncelikle Bizans İmparatorluğundan yardım istedi.

Ancak bu dönemde Sasaniler ve Müslümanlarla yapılan savaşlar nedeniyle oldukça zayıf düşmüş olan İmparatorluk papalığın isteklerini yerine getiremedi.

Bunun üzerine Papa Roma'dan ayrıldı.

Alp dağlarını aşarak bugünkü Fransa sınırlarında yer alan Frank Krallığı'nın kralı Kısa Pepin'in huzuruna çıktı ve ondan yardım istedi.

Kral Pepin dindar bir adamdı.

Ayrıca papalığın ona sağlayabileceği meşruiyetin de farkındaydı.

Bu yüzden papanın teklifini kabul etti.

Derhal Lombard kralı Aistuf'a bir mektup göndererek şu ana dek ele geçirdiği topraklardan çekilmesini ve bölgede yürüttüğü saldırgan politikaya son vermesini istedi.

Ancak Aistuf bunu reddetti.

Bundan sonra İtalya'ya giren Pepin, Lombardların elinden aldığı Ravenna başta olmak üzere Spoleto ve Benevento düktüklerini, ayrıca Rimini, Pesaro, Fano, Senigallia ve Ancona şehirlerini papalık makamının kontrolüne devretti.

756 yılında gerçekleşen bu olay tarihte Pepin bağışı olarak bilinir ve bu olayla ilk defa papalık başlı başına bir devlet haline gelmiştir.

Pepin ise bu cömert davranışının karşılığını papanın kendisini onaylamasıyla almış oluyordu.

Bu noktada neredeyse tamamen Hristiyan olan Batı Avrupa'da Roma Kilisesi'nin onayını ve desteğini almış olmak halkın, soyluların ve diğer kralların nezdinde büyük bir önem taşıyordu.

Yani Pepin papalık makamının onayını alırken kral olarak kendi konumunu sağlama aldığı gibi Hristiyan krallarla olan diplomatik ilişkilerindeki etkinliğini de arttırmış oluyordu.

Yaşanan son gelişmeler ve Pepin'in bağışıyla papalar Bizans İmparatorluğu'nun yörüngesinden tamamen çıkmıştı.

Artık papalıkta Frank dönemi başlamıştı.

bu dönem birçok açıdan oldukça önemliydi.

Bizans döneminde olduğu gibi papalar destek alacağı bir hükümdara ihtiyaç duyuyordu.

Ancak kendi konumları o kadar güçlenmiş ve Hristiyanlık Avrupa halkıyla o denli özdeşleşmişti ki

makamları bir anda Avrupa'nın önde gelen güç unsurlarından biri haline gelmişti.

Pepin'in ölümünden sonra da papalık ve Frank krallığı ortaklığı devam etti.

Pepin'in oğlu Charlemagne 773 yılından itibaren düzenlediği seferlerle Lombardlardan geriye kalanları yenilgiye uğrattı

ve böylece Roma'da bulunan kiliseyi Lombard tehditinden tamamen kurtarmış oldu.

Papalık makamına olan katkılarından dolayı bizzat Papa III. Leo,

Charlemagne'ı 800 yılında imparator ilan etti.

Bu şekilde Papa hem Franklardan aldığı desteği sağlama almış

hem de Bizans İmparatorluğuna olan ihtiyacın ne kadar azalmış olduğunu gözler önüne sermişti.

Mesaj açık ve netti.

Artık Roma kilisesinin kalbi bulunduğu yerden, yani batıdan atacaktı.

Sharma'nın Papa tarafından imparator ilan edilmesinden sonra Roma kilisesinin gücü Avrupa halkları ve soyluları nezdinde neredeyse sorgulanamaz bir hal aldı.

Papa tarafından aforoz edilmek yani kişinin ya da ülkenin kiliseyle ilişiğinin kesilmesi bir kral için yenilgiyle toprak kaybetmekten bile daha büyük bir problem haline geldi.

Avrupa farklı krallıkların yönetimi altında bölünmüş olsa da papalığın bu krallıkların halkları ve soyluları üzerindeki otoriter gücü bölünemez ve sorgulanamazdı.

Erden Nehri'nin kenarındaki mütevazi bir balıkçının ruhani yolculuğu, Avrupa'nın en büyük ve en güçlü dini kurumunun oluşumuna ve gelişimine işte bu şekilde sebep olmuştu.