Ortaçağda Bir İlimler Akademisi - Beytü'l Hikme (İslam'ın Altın Çağı)

Tarih podcast bölümü.

İslam Devleti ortaya çıktığı 7. yüzyıl içerisinde büyük bir hızla genişlemiş, kısa süre içinde tüm Güney Akdeniz'i hakimiyete altına almıştı.

Bunun da ötesinde 7. yüzyılın sonlarına gelindiğinde Emevi halifeleri artık Atlantik kıyılarından Asya içlerine dek uzanan devasa bir devlete hükmediyorlardı.

Ancak bu büyüme yalnızca siyasal zeminde gerçekleşmemişti.

Bu yıllarda Müslümanlar pek çok yabancı kültürle temas kurmuş, özellikle Yunan, İran ve Hint uygarlıklarını yakından tanıma fırsatı bulmuşlardı.

Bu uygarlıkların antik dünyaya uzanan bilimsel ve düşünsel arka planı, mevcut harifelerin entelektüel merakıyla birleşince,

gelecek yüzyıllara damgasını vuracak olan bir tercüme hareketinin önü açılmıştı.

Özellikle 8. ve 12. yüzyıllar arasında İslam dünyası boyunca Darül Hikme adı verilen tercüme merkezleri ve kütüphaneler ortaya çıkmaya başlamış,

buralarda yapılan çeviri çalışmaları sayesinde özellikle Yunan filozof ve matematikçilere ait pek çok önemli eser Arapçaya kazandırılmıştı.

İşte bu amaçla kurulan merkezlerden biri de Beytül Hikme'ydi.

Bugün sizlere onun hikayesini anlatacağım.

Bu, 9. yüzyılda Bağdat'ta kurulan bir ilim merkezinin ve onun çatısı altında çalışarak dönemin imkanlarıyla olağanüstü işler başarmış olan bilginlerin hikayesi.

Hazırsanız başlayalım.

İslam dünyasında ilk tercüme faaliyetleri aslında Beytül Hikme kurulmadan 150 yıl önce,

7. yüzyılın sonlarında Emevi Halifesi Halid bin Yezid döneminde başlamıştı.

Halife Halid eski Yunan ve İran kültürünü yakından tanıyor,

kişisel olarak ise simya ilmine ilgi duyuyordu.

Bununla birlikte Şam'a davet ettiği İskenderiyeli alimlere kimya, tıp ve astronomi alanında çok sayıda tercüme yaptırmıştı.

Onun girişimleri Orta Çağ İslam dünyasında yapılan ilk tercümelerin ortaya çıkmasına vesile oldu.

Ardından gelen halifeler ise onun mirasını devralarak ilme karşı duyulan bu merak ve ilgiyi sürdürmüş, tercüme hareketinin gelişimine katkıda bulunmuşlardı.

Örneğin Halife Mervan döneminde İskenderiye Akademisi alimlerinden Ahru'nun tıp kitabı Arapçaya tercüme edilmiş,

Hişam bin Abdülmelik ise ünlü Yunan filozof Aristoteles'in İskender'e yazdığı mektupların çevirisini yaptırmıştı.

Özellikle Ahru'nun tıp kitabı o kadar pratik bilgiler içeriyordu ki uzun yıllar boyunca saray hekimlerinin başucu kitabı olarak kullanılmıştı.

Bununla birlikte tercüme faaliyetlerinin büyük oranda yoğunluk kazandığı dönem Abbasiler dönemiydi.

754 yılında kardeşi Ebbül Abbas'ın yerine geçen Halife el-Mansur,

dönemin dünyasının önde gelen entelektüel şahsiyetlerinden biriydi.

Yoğun olarak mantık, felsefe, matematik, geometri ve astronomi gibi alanlarla ilgilenmiş,

bu alanda çalışan pek çok alimi sarayına davet etmişti.

Tarihçi El-Mesudi'ye göre ilk gerçek tercüme hareketi onun girişimleriyle başlamış,

Beytül Hikmen'in çekirdeğini oluşturan ilk kütüphane de yine bu dönemde Bağdat'ta kurulmuştu.

755-775 yılları arasında filozof Aristoteles ile coğrafyacı Batlamyus'un eserlerinin yanı sıra

bilhassa göz hastalıklarının tedavisini içeren çok sayıda tercüme yapılmıştı.

Doğu Roma İmparatoru ile irtibat kurulmuş, Konstantinopolis'te himaye edilen Yunan bilim adamı ve doktorların bir kısmının Bağdat'a gelmesi için çeşitli girişimlerde bulunulmuştu.

Yine de gelecek yıllarla kıyaslandığında bu girişimlerin her biri yalnızca bir başlangıç sayılabilirdi.

786'da Harun Erreşid'in halife olmasıyla çeviri hareketi daha da hız kazandı.

Fethedilen bölgelerden çok sayıda kitap getirilerek Arapçaya çevriliyordu.

Örneğin İskenderiyeli Öklid'in geometrinin temel ilkelerini içeren elementler kitabı Usulül Hendes adıyla Haruner Reşit döneminde Arapçaya çevrilmişti.

Eğer bu çeviri olmasa bugün böyle bir kitabın varlığından haberdar olmamız mümkün olmayacaktı.

Zira daha sonra yapılan Latince çevirilerin hepsi Usulül Hendes'e dayanarak yapılmıştı.

Beytül Hikme'nin bir ilimler akademisi olarak faaliyet göstermesi ise ancak Halife Memun döneminde yani 9. yüzyılın başlarında mümkün oldu.

Bu dönemde yapıya bir gözlem evi eklenmiş ve Beytül Hikme çok sayıda öğrencinin yetiştiği bir yüksek öğretim kurumu olarak hizmet vermeye başlamıştı.

Öyle ki bu yıllarda Beytül Hikme'yi ziyaret etme fırsatı bulan kişiler El-Harezmi'nin kendisinden matematik öğrenebiliyor ya da ünlü İslam düşünürü Kındi ile felsefi tartışmalara girebiliyordu.

Ancak bu noktada şunu da belirtmekte fayda var.

Bazı tarihçiler bahsi geçen gözlem evinin Şemasiye yakınlarında inşa edildiğini de düşünmektedir.

Buna rağmen burada çalışan alimlerin neredeyse hepsinin Beytül Hikme'de görevli olduğu düşünülürse bu gözlem evinin aslında Beytül Hikme'ye bağlı bir ek bina gibi hizmet verdiği anlaşılmaktadır.

Yine bu yıllarda memunun girişimleriyle çeviri çalışmaları adeta doruk noktasına ulaşmıştı.

Halife, elçilere aracılığıyla Anadolu, Sicilya ve Kıbrıs başta olmak üzere pek çok yerden kitaplar toplatıyor,

punların çevirilerini yaptırmak için 40 kitap başına 300 bin dinar gibi muazzam bir ödeme yapıyordu.

Beytül Hikme'nin raflarında bulunan kitapların sayısı bu dönemde 400 bini aşmıştı

ve dönemin kütüphaneleriyle karşılaştırıldığında bu muazzam bir büyüklüktü.

Benzer büyüklükte kütüphaneler Avrupa'da ancak Rönesans döneminde görülebilecekti.

Örneğin 1452'de İtalya Keseyna'da kurulan Avrupa'nın en büyük kütüphanesi yaklaşık 350 bin kitaba ev sahipliği yapıyordu.

Peki neden böyle bir ihtiyaç doğmuştu?

Neden Abbasi halifeleri böylesine geniş çaplı bir tercüme faaliyeti için bu denli yoğun bir çaba sarf etmiş,

kitapların temini ve Arapça çevirileri için yüz binlerce dinarı bulan harcamalar yapmışlardı?

Bu konu hakkında farklı kaynaklar, farklı yaklaşımlar öne sürmektedir.

Bunlardan ilkine göre tercüme hareketi aslında pratik bilgiye ulaşmayı hedefleyen bir araçtı.

Bu nedenle çeviriler felsefi ve düşünsel olmaktan çok genellikle işlevsel fayda sağlayan alanlarda yapılmıştı.

Devlet yönetimi, tıp ve memurların eğitimi hususunda bilgiler içeren kitapların çevirisinin yapılması öncelik arz ediyordu.

Beytül Hikme'de çalışmalar yapan alimlerden biri olan İbni Kutayp, katiplerin eğitimi için...

Zihnini yoran her şeyden bir anlığına uzaklaş.

Yalnız değilsin.

Terapin, uzman psikolog, diyetisyen ve fizyoterapist kadrosuyla bütünsel iyi oluşunda hep seninle.

Şimdi kendine bir alan aç.

Uygulamayı indir, ilk ve tekli seanslarında geçerli POD20 koduyla %20 indirimle yolculuğuna başla.

Kendine bir iyilik yap.

Bugün dinlenmeye ve iyileşmeye izin ver.

A.D.Bülkatip adlı kitabında öğrenilmesi öncelikli konuları aritmatik, geometri ve astronomi olarak saptamış,

bunların yanı sıra kadastro ve ölçümleme alanlarında da yeterli beceriye sahip olmaları gerektiğini kaleme almıştı.

Bunun yanı sıra bu dönemde Aristoteles'in Konular kitabının Arapçaya çevrilmesinin de özel bir sebebi vardı.

Ünlü filozof bu kitabında bir tartışmanın sistematik olarak nasıl yapılacağını ayrıntılı bir şekilde ele almıştı.

Özellikle Memun döneminde İslam bilginleri diğer dinlerden başka bilim adamlarıyla bir araya gelir ve kendi dinlerinin üstünlüğünü ispat etmeye çalışırlardı.

İşte bu sebeple Aristo'nun Konular kitabı dönemin alimlerinin elinden düşürmediği bir başucu kitabına dönüşmüştü.

Beytül Hikme dönemin en büyük tercüme merkezlerinden biriydi.

Ancak günümüze ulaşmış olan bazı eski el yazmaları aslında bundan çok daha fazlası olduğunu gösteriyor.

Genel kanı Beytül Hikme'nin özellikle Halife Memun döneminde bir bilimler akademisi kimliği kazandığı yönünde.

Zira bu dönemde Beytül Hikme'de yapılan bilimsel çalışmaların bir bölümü aslında dünya bilim tarihini etkileyecek niteliğe sahip.

Beytül Hikme'de yapılan bilimsel çalışmaların bir kısmına şöyle kısaca bir göz atmak dünya tarihi açısından önemini kavramamızı kolaylaştıracaktır.

Sıfırdan 9'a kadar olan Hint rakamları İslam dünyasına Harezmi tarafından tanıtılmıştı.

Bin yılı dolaylarına gelindiğinde bu sistem İspanya'daki Endülüs Emevileri tarafından da benimsenmiş durumdaydı.

Bu yıllarda İspanya Kordoba'da eğitim alan Gerbert adındaki genç bir Hristiyan, Müslüman öğretmenlerinden Hint-Arap rakamları olarak da bilinen onluk sistemi öğrendiği dersler alıyordu.

İşte bu Gerbert adındaki genç adam, yıllar sonra Papa II. Silvester adıyla Roma'da taç giydiğinde bu sistemi Avrupalılara öğretecek ve bu şekilde Avrupa ilk kez sıfır rakamıyla tanışmış olacaktı.

Harezmi'nin bilim dünyasına katkıları bununla da sınırlı değildi.

Matematik ve algoritma alanındaki çalışmalarının yanı sıra dönemin İslam şehirlerinin bir kısmının koordinatlarını çıkarmış,

Usturlap ve Güneş Saati üzerinde çalışmalar yapmış ve İskenderiyeli Batlamyus'un geometrik modelini geliştirmişti.

Yine Beytül Hikme'de çalışma fırsatı bulmuş olan İslam filozoflarından Kındi, kriptanaliz alanında ciddi çalışmalar yapmış bir İslam bilginiydi.

Bununla birlikte Aristoteles'in felsefesini Arap toplumuna tanıtmış, dahası Aristoteles'i İslam ilahiyatıyla birleştirmişti.

Böylece filozofların ve ilahiyatçıların 400 yıl boyunca tartışmaya devam edeceği entelektüel bir platform oluşturmuştu.

Halife Memun, Beytül Hikmen'in gelişmesinde büyük pay sahibiydi.

Beni Musa olarak da bilinen astrolog Musa bin Şakir'in 3 oğlunu himayesi altına almış ve onlara dünyanın çevresini hesaplama görevi vermişti.

3 kardeş, Sincar ve Kufe ovalarında yaptıkları deneylerin sonucunda dünyanın çevresinin 38.400 km civarında olduğunu tespit etmişlerdi.

Bugün dünyanın çevresinin uzunluğunun ekvatorda 40.075 km olduğunu biliyoruz.

Buna göre Musa oğullarının hesaplaması yalnızca 1500 km civarında bir sapmaya sahipti ve bu o döneme kadar yapılmış olan en doğru hesaplamalardan biriydi.

Beytül Hikme'de çalışmalar yapan bilginlerden biri de Huneyn bin İshak'tı.

Gözün yapısı ve göz hastalıkları üzerine önemli çalışmaları bulunuyordu.

Beytül Hikme'deki diğer hekimlerle bir araya gelerek pek çok konuda tartışıyor, yeni tedavi yöntemleri hakkında fikir alışverişinde bulunuyordu.

Onun ve meslektaşlarının burada kaleme aldıkları eserler yıllar sonra Avrupalı öğrencilere ders kitabı olarak okutulacaktı.

Beytül Hikme bir çeviri merkezi, bir kütüphane ve bir ilimler akademisiydi.

Burada çalışan alimler, antik Yunan, İran ve Hint kültüründen elde ettiği bilgiyi özümsüyor, üzerine düşünüyor, geliştiriyor ve bilimsel olarak ileri taşıyordu.

Onlar, Antik Çağ ile Rönesans arasında, dahası Doğu ile Batı dünyası arasında bir bağlantı, bir köprü görevi görmüşlerdi.

Beytül Hikme'yi bizzat görmüş ve kütüphaneden faydalanmış olan İbn-i Nedim tarafından verilen tercümanlar listesine göre, Grekçeden Süryanice'ye ve Arapçaya tercüme yapanların sayısı 47'yi bulmuştu.

Bunun yanı sıra Farsçadan tercüme yapanlar 16, Sanskritçeden tercüme yapanlar ise 3 kişiydi.

Beytül Hikme, Halife Memundan sonraki dönemde de hem bir çeviri merkezi hem de bir ilimler akademisi olarak bilim dünyasına katkı sunmaya devam etti.

11. yüzyıl itibariyle yavaş yavaş önemini kaybetmeye başladıysa da 13. yüzyıla gelindiğinde hala dünyanın en büyük kütüphanelerinden biri olmaya devam ediyordu.

Ancak o yıllarda tüm Asya'yı kasıp kavuran Moğol faciasından en sonunda Beytül Hikme de payına düşeni almıştı.

Cengiz Han'ın torunu Hülagü önderliğindeki Moğol birlikleri 1258 yılında Bağdat'ı ele geçirmiş ve şehri yerle bir etmişlerdi.

Vakanüvislerin kayıtları o gün binlerce el yazmasının yakıldığını belirten satırlarla doludur.

Bu faciadan sonra Bağdat asla eskisi gibi olmamış, Beytül Hikme ise fiziksel olarak tamamıyla yok olmuştu.

Ancak ne olursa olsun o güne dek burada yapılmış olan çalışmalar boşuna değildi.

Bağdat'ın ünlü hikmet evinde yapılan bilimsel araştırmaların bir çoğu yıllar içerisinde İslam dünyası boyunca yayılmış ve İspanya'daki Müslümanlara dek ulaşmıştı.

İşte bundan sonra bu araştırmalar onların aracılığıyla Avrupa'ya ulaşacak ve modern bilimin gelişmesine katkıda bulunacaktı.

O yüzden şunu gönül rahatlığıyla ifade etmek gerek.

Dünya tarihinde üstlendiği rolü açısından Beytül Hikim'e en nihayetinde bir kül yığınına dönüşmüş olsa dahi antik çağlardan günümüze dek uzanan insanoğlunun bilimsel serüveninin eşsiz parçalarından biri olmayı kesinlikle başarmıştı.

Altyazı M.K.