Ortaçağ Savaşları -Kalıntıların Tanıklığında Ortaçağın Gerçek Yüzü

Tarih podcast bölümü

Çok daha kolektif, çok daha sıkışık ve çok daha karanlık bir şiddet biçimiydi.

1066 yılında İngiltere Hastings'te yaşanan muharebe hakkında kronik yazarı Poetier'li William şöyle der.

Hatlar o kadar sıkışıktı ki ölenlerin düşecek yeri bile yoktu.

İşte bu satırlar bize şunu gösterir.

Ortaçağ savaş alanında kılıç dansından çok sıkışıklık fiziği hüküm sürüyordu.

Şimdi şövalye romantizmini ve Hollywood'un bize izlettiği hikayeleri bir kenara bırakma vakti.

Bugün bir mızrağın neden çoğu zaman bir kılıçtan daha değerli olduğunu konuşacağız.

1361 Visby Muharebesi'nde vücudun hangi bölümlerinin hedef alındığını göreceğiz.

Ve bazı askerlerin kılıçtan, oktan ya da mızrak darbelerinden değil de sadece çamura saplandıkları için nasıl zayiata dönüştüğünü keşfedeceğiz.

Burası Kronik Tarih, ben Koray Avcı.

Ve bugün hikayemiz sinemanın o gösterişli sahnelerinin bittiği, çeliğin ve çamurun hüküm sürdüğü yüksek ortaçağın gerçek tarih sayfalarında başlıyor.

Ortaçağ denince zihnimizde çoğu zaman bir şövalye belirir.

Tipik film sahneleri bize onların genellikle zırhları içinde hareket etmekte dahi zorlandıklarını gösterir.

Peki gerçekte de bu durum böyle miydi?

Modern metalürji testleri ve Royal Armories ya da Wallace Collection gibi müze kayıtları bize çok net veriler sunuyor.

Tam plaka bir saha zırhı.

Yani Field Armor dediğimiz zırhlar genellikle 20 ila 25 kilogram arasında bir ağırlığa sahiplerdi.

Yine şövalyelerin başlarına taktıkları miğferlerin ağırlığı ise sadece 2 ila 4 kilogram arasında değişiyordu.

Bu ağırlık ilk bakışta biraz fazla gelebilir.

Ama burada can alıcı bir nokta var.

Bu yük modern bir sırt çantası gibi sadece omuzlara binmiyordu.

Vücuda mükemmel bir dengeyle dağıtılmıştı.

Eklemli parçalar ve dahiyane tasarım sayesinde iyi eğitilmiş bir şövalye bu zırhla koşabilir, tırmanabilir ve hatta ata yardım almadan binebilirdi.

Yani Orta Çağ'ın sonlarına gelindiğinde ortaya çıkan zırhlar aslında dönemin en yüksek mühendislik örnekleriydi.

Avrupa'da zırhların gelişimi aşamalı bir şekilde ilerledi.

900-1100 yılları arasında savunma daha çok zincir zırh, konik mifer ve kalkan üzerine inşa edilmişti.

1250'lerden itibaren diz ve dirsek gibi kritik noktalara plaka takviyeleri eklenmeye başladı.

1450'ye gelindiğinde ise artık karşımızda bazı ateşli silahlara bile direnç göstermeye başlayan bütünüyle entegre plaka zırh setleri vardı.

Peki bu zırhlar sadece metalden mi oluşuyordu?

Elbette hayır. Zırhların içinde aynı zamanda gambeson adı verilen bir kumaş parçası vardı.

Bu kumaş parçası hem sürtünmeyi azaltıyor hem de alınan darbeleri daha yumuşak hale getiriyordu.

Zırhların en zayıf noktaları ise koltuk altı, kasıt, boyun ve diz arkasıydı.

O yüzden düşmanlar darbelerini bu bölgelere indirmeye çalışırlardı.

Ama işin en şaşırtıcı kısmı bu zırhları giyen şövalyelerin bazen çok daha farklı şekillerde ölüyor olmalarıydı.

Ortaçağın o kaotik savaş ortamında ölüm çoğu zaman kapana kısılma sonucunda geliyordu.

John Keegan The Face of Battle kitabında savaş alanındaki durumu şöyle açıklar.

Zırh tek başına sizi boğmaz ama çamurlu bir zeminde binlerce kişinin birbirini ezdiği bir izdihamla yere düşerseniz

üzerinizdeki 25 kiloluk çelik ve ayağa kalkmanızı engelleyen o kalabalık sizi bir tabuta hapsedebilir.

Örneğin ünlü Agincourt Muharebesinde yaşanan tam olarak buydu.

İngilizler dar bir arazi seçip önlerine kazıklar bitmişlerdi.

Fransızlar neredeyse 3'e 2 oranında sayısal üstünlüğe sahiplerdi.

Ama savaşın gidişatının çarpışma değil, sağanak yağmur belirleyecekti.

Yağmur sonrası çamurla kaplanan savaş alanı Fransız ağır zırhlıları için tam anlamıyla bir tuzağa dönüştü.

Binlerce şövalye o dar araziye sığmaya çalışınca kitle fiziği devreye girdi.

Fransız atları o kadar sıkıştı ki askerler kılıçlarını savuracak alan bile bulamadılar.

Öndekiler okçu ateşi ve zemin yüzünden düştüğünde arkadan gelen binlerce kişilik baskı onların üzerine yığıldı.

Bu bir duello değildi.

İnsanların üzerindeki 25 kiloluk çelikle çamurun içinde nefessiz kaldığı ve kontrolün tamamen kaybolduğu bir kaos anıydı.

Bedenlerin biriktiği o noktada boğulma ve ezilme kılıç darbesinden daha büyük bir katile dönüşmüştü.

Okçular işini bitirdiğinde yaylarını bıraktılar ve yanlarındaki baltalarla çamura saplanmış,

hareket dahi edemeyen o asil şövalyelerin yanına giderek pratik bir şekilde infazlarını gerçekleştirdiler.

İşte Orta Çağ Savaşları aslında daha çok böyle görünüyordu.

Filmlerde gösterildiğinin aksine kalabalık, sıkışık, estetikten yoksun ve çok daha gerçekçi.

Şimdi Orta Çağ'da savaşın gerçek yüzünü daha iyi anlayabilmek için

Ejinkort'u geride bırakma ve silah kataloglarını biraz karıştırma vakti.

Yine o sahneleri hatırlayalım.

Havada çarpışan, kıvılcımlar çıkaran kılıçlar.

Sinema bize orta çağda kılıcın tek ve mutlak efendi olduğunu gösterdi.

Ama gerçekte kılıç bir şövalyenin ana silahından ziyade çoğu zaman iş bitirici bir yan araçtı.

Çoğu asker aslında kılıç bile taşımazdı.

Daha doğrusu taşıyamazdı.

Çünkü kılıç üretmek için kaliteli çeliğe ihtiyaç vardı ve bu durum kılıçları inanılmaz pahalı hale getiriyordu.

Bunun yerine askerler daha çok mızrak, balta ya da gürs kullanırdı.

Tarihçiler savaş alanında mızrağın daha avantajlı olduğu konusunda neredeyse hemfikirdirler.

Çünkü bir kılıç yaklaşık 1 metre uzunluğundayken bir mızrak 2 ila 3 metreye ulaşabiliyordu.

Bu da mızrak kullanan askerlerin rakibini kılıç mesafesine girmeden indirmesini sağlıyordu.

Bir muharebe anında kullanım sıralaması genellikle şöyleydi.

Bir şövalye mızrağıyla savaşa girer, atından indiğinde baltasına sarılır, son çare olaraksa kılıcını çekerdi.

Kılıçlarla ilgili bir diğer yanılgı da onların fazlasıyla ağır olduğu iddiasıdır.

Royal Armouries gibi müze koleksiyon verilerine ya da Evert Oaksshot ve Alan Williams gibi tarihçilerin hesaplamalarına göre

tek elli bir kılıç sadece 1 ila 1.8 kilogram arasındaydı.

İki eli devasa savaş kılıçları bile nadiren 3 kilogram sınırını geçerdi.

4,5 kilograma ulaşan bazı kılıçlarsa savaşlarda değil sadece törenlerde kullanılırdı.

Peki madem kılıçlar bu kadar hafif ve zırhlar bu kadar geçirmezdi.

O zaman bu insanlar nasıl ölüyordu?

Cevabı bulmak için 1361 yılına Gotland adasındaki Visby Muharebesi'nin toplu mezarlarına inmemiz gerekiyor.

Bizbide'ki 3 toplu mezarda yaklaşık 1185 savaşçının kalıntısı bulundu.

Ve bu kemikler bize çok net bir teknik gösteriyor.

Önce bacağı vur, rakibi düşür, sonra işini bitir.

Bizbide zırhın en zayıf veya en açık bölgesi olan alt bacaklar yani kaval kemiği hedef alınmıştı.

Bir asker yere düştüğü anda zırhının içinde ve izdihamın ortasında artık savunmasız bir ava dönüşüyordu.

İşte tam bu noktada kılıcın yerini daha pratik çözümler alıyordu.

Savaş çekiçleri, baltalar ve gürzler.

Visby'deki bazı kafataslarında 5 veya 6 güçlü darbe izine rastlandı.

Bu, miferin zayıf noktalarını, göz çukurlarını veya boğazı hedefleyen sistematik bir saldırıydı.

Bazı kafataslarındaki yuvarlak veya kare delikler,

savaş çekiçlerinin zırhı delmekten ziyade kafatasının nasıl darmadağın ettiğini kanıtlıyor.

Filmlerde pek görmediğimiz bir başka gerçekte küt travmadır.

Bir gürz veya savaş çekici zırhı delmese bile yarattığı şok dalgası kemikleri kırabiliyor, iç organları parçalayabiliyordu.

Yani şövalye dışarıdan sağlam görünse de içeride fizik kuralları işini yapıyordu.

Şimdi bu olayı biraz daha modernize edip şöyle bir örnekle karşılaştırma yapalım.

Mesela çelik yelek giyen biri bir kurşunla vurulduğunda yaralanmayabilir.

Ama darbenin etkisiyle kaburga kemiklerinde hasar oluşabilir.

Küt travma dediğimiz şey de aslında tam olarak bu.

Ama Orta Çağ savaş alanında ölüm sadece sıkışmalardan ya da küt travmalardan gelmiyordu.

Uzaktan gelen başka bir tehdit daha vardı.

İngiliz uzun yayları ve daha sonra ortaya çıkan arbaletler.

İngilizlerin o meşhur uzun yayları Orta Çağ'ın en etkili balistik teknolojilerinden biriydi.

Bir uzun yayın etkili menzili yaklaşık 180-220 metre arasındaydı.

Ancak bu mesafeden bir zırhı delip geçmek pek de öyle mümkün değildi.

Bu mesafelerden düşmana ancak taciz atışı yapılabilirdi.

Bu da en fazla atları ürkütür, düşman hatlarını bozardı.

Menzil 50 metreye indiğinde atılan oklar zincir zırhlara karşı etkili olurdu.

Fakat hedefle okçu arasındaki mesafe 15 metre civarına kadar düşerse

çarpma anında ok yaklaşık 100-150 jül gibi muazzam bir enerji üretir ve en kaliteli plaka zırhı bile zorlayabilirdi.

Fakat asıl mesele okun gücü de değildi.

O yayı çekebilecek okçuyu yetiştirebilme kapasitesiydi.

Uzun yay kullanmak için gereken çekiş gücü 45-70 kilogram arasında değişiyordu.

Böylesine bir gücü uygulayabilecek bir insan kaynağı oluşturmak uzun yay teknolojisinden bile daha pahalıydı.

Bu yüzden okçular çocukluktan itibaren yetiştirilmeye başlanırdı.

Çünkü yayı çekebilmek için sadece kas gücü yeterli değildi.

Yıllar süren pratik gerekiyordu.

Kaslar, tendonlar ve hatta kemikler bu yükü zamanla adapte ederek taşıyabiliyordu.

1545 yılında batan ve 1982'de denizden çıkarılan İngiliz donanmasına ait Mary Rose gemisinde

170 adet uzun yay ve 3500'den fazla ok bulundu.

Yine aynı gemide bulunan okçuların iskeletleri incelendiğinde

omuz ve kol kemiklerinin anormal derecede geliştiği görüldü.

Yani uzun yayı çekmek için sarf edilen güç zamanla insan vücudunu fiziksel olarak değiştiriyordu.

Ancak 12. yüzyıla gelindiğinde ortaya çıkan başka bir balistik teknoloji

uzun yayın gücünü dahi gölgede bırakabilecek bir potansiyele sahipti.

Arbalet

Uzun yay bir insanın kas gücüne dayanıyordu.

Arbalet ise bir makineydi.

Yay kolu gerildikten sonra mekanik bir tetik sistemiyle kilitleniyor ve ok tek bir tetik hareketiyle fırlatılabiliyordu.

Bu basit mekanik sistem ortaçağ savaş alanındaki dengeleri ciddi biçimde değiştirdi.

Uzun yay ustası olmak yıllar süren bir eğitim demekti.

Arbalet kullanımıysa çok daha kısa sürede öğrenilebiliyordu.

Örneğin bir köylü birkaç haftalık eğitimden sonra arbalet kullanabilirdi.

Bu da ortaçağ ordularının çok daha hızlı bir şekilde okçu birlikleri oluşturabilmesini sağladı.

Arbaletin gücü de oldukça etkileyiciydi.

Özellikle 13. ve 14. yüzyılda kullanılan çelik yaylı arbaletler 200 kilogram gibi korkunç bir çekiş gücüne sahiplerdi.

Ve bu güç zincir zırhlarla daha hafif plaka zırhları ciddi şekilde tehdit ediyordu.

Ancak arbaletin de kendine göre bir dezavantajı vardı.

Hız

Arbalet mekanik bir sistemdi.

Bir oku fırlattıktan sonra mekanizmayı yeniden kurmalı, oku yerleştirmeli ve nişan almalıydınız.

Bu zaman kaybı demekti.

Örneğin uzun yay okçuları dakikada 6 ile 10 atış yapabilirken bir arbaletçi aynı sürede sadece 2 veya 3 atış yapabilirdi.

Yani yüksek orta çağda bir savaş alanında bir ok yağmuru yaratmak istiyorsanız İngiliz uzun yaylılarını kullanmak zorundaydınız.

Şimdi işin savunma kısmına yeniden geri dönelim.

Yüksek ortaçağda insanları bir kale gibi geçirmez kılan formüle, yani kalkanlara ve onunla oluşturulan duvara göz atma vakti.

Bunu yapmak için 1066 yılına, İngiltere'nin güneyine, Britanya adasının kaderini değiştiren o Hastings Ovası'na yolculuk yapmamız gerek.

Hastings sadece iki ordunun birbirine kılıç salladığı bir gösteri alanı değildi.

Statik bir savunma disipliniyle hareketli ve kombine bir saldırı zekasının amansız hesaplaşmasıydı.

Bir tarafta Harold Godwinson ve onun meşhur kalkan duvarı,

diğer tarafta ise Normandiya dükü William ve onun feodal disipline sahip Birleşik Kuvvetleri.

Burada özellikle bir şey dikkatimizi çekiyor.

Selnag adlı bir tepede konuşlanmış olan Godwinson'un birlikleri

ve onların kalkanlarıyla adeta bir duvarı andıracak şekilde oluşturdukları formasyon.

11. yüzyılda savaş alanlarında kullanılan kalkanların en yaygın türlerinden biri,

Normanların ve Anglo-Saksonların kullandığı uzun kalkanlardı.

Bugün bu tip kalkanlara genellikle uçurtma kalkanı adı verilir.

Bu kalkanlar yaklaşık 90 ila 110 cm uzunluğunda 45 ila 60 cm genişliğinde olurdu.

Ve ortalama ağırlıkları 4 ila 6 kg arasında değişirdi.

Kalkanların yapısı da oldukça akıllıca tasarlanmıştı.

Çoğu kalkan kalın tek parça metalden yapılmazdı.

Bunun yerine birkaç kat ahşap levha, deri ve bazen ince metal parçaları kullanılarak üretilirdi.

Bu katmanlı yapı darbeyi emiyor ve kalkanın tamamen kırılmasını zorlaştırıyordu.

Üzerine gerilen deri kaplama ise hem dayanıklılığı arttırıyor hem de okların kaymasına yardımcı oluyordu.

Bu savunma sisteminin en ünlü örneklerinden biri Hastings Savaşı sırasında görüldü.

Anglo-Sakson ordusu savaşın başında tepenin üzerinde sıkı bir savunma hattı kurmuştu.

Kroniklerde bu savunma sistemi kalkan duvarı olarak tanımlanır.

Kalkan duvarı oldukça basit ama etkili bir prensibe dayanıyordu.

Askerler kalkanlarını yan yana getirerek adeta tek bir büyük yüzey oluşturuyordu.

Ön sıradakiler kalkanlarıyla savunmayı sağlarken arka sıradakiler mızrak ve baltalarıyla düşmana saldırıyorlardı.

Yani düzen filmlerde gördüğümüz gibi bireysel değildi.

Bütün bir hat birlikte hareket ediyordu.

Kronik yazarı Poitier'li William, Anglo-Sakson hattını şöyle tarif eder.

Onlar kalkanlarını birbirlerine kenetlemiş halde duruyorlardı.

Hakları o kadar sıkıydı ki aralarından bir mızrak bile geçemiyordu.

Bu tür bir savunma hattını kırmak son derece zordu.

Çünkü saldıran tarafın tek bir askerden ziyade bütün bir kalkan duvarını aşması gerekiyordu.

Bu yüzden Norman süvarileri savaşın ilk aşamalarında Anglo-Sakson hattını kırmakta ciddi zorluk yaşadı.

Savaşın dönüm noktası ise Normanların sahte geri çekilme taktiği oldu.

Bazı Norman birlikleri geri çekiliyormuş gibi davranınca

Anglo-Sakson savaşçıların bir kısmı kalkan duvarını terk ederek onları kovalamaya başladı.

İşte tam bu anda savunma hattı parçalandı ve Saksonlar savunmasız kaldı.

Bu durum bize Ortaçağ savaşlarının önemli bir gerçeğini gösterir.

Bir askerin hayatta kalmasını sağlayan şey çoğu zaman yanında duran askerdi.

Kalkan duvarı bozulduğu anda savaş alanı tam anlamıyla kaotik bir katliama dönüşebiliyordu.

Gördüğünüz gibi ortaçağ muharebeleri fiziğin, coğrafyanın ve hayatta kalma içgüdüsünün çarpıştığı karanlık bir kaostu.

Şövalyeyi koruyan o görkemli plaka zırh bazen onu bir çamur deryasında hapseden çelik bir tabuta dönüşebiliyordu.

Bir köylünün elindeki arbelet yılların asaletini tek bir tetik hareketiyle yere serebiliyordu.

Yani kısacası tarih sinemanın o ağır çekim düellolarında gösterildiği gibi değildi.

Tarih Egincourt'un balçığında, Wisby'nin toplu mezarlarında ve Hastings'in o sarsılmaz kalkan duvarındaydı.

Çünkü gerçek savaşta en güçlü silah yanındaki yoldaşımın kalkanı ve ayağının altındaki topraktı.

Bir sonraki bölümde tarihin tozlu sayfalarını aralamaya devam edeceğiz.

Şimdilik hoşçakalın.

Altyazı M.K.