İspanya ve Portekiz'deki Müslümanlara Ne Oldu? - Moriskoların Kaderi

İzlediğiniz için teşekkürler.

Ancak bu seferle birlikte İslamiyet'in 100 seneden daha kısa bir süre içerisinde İber Yarımadası'ndaki öncelikli din haline geldiğini kesin olarak biliyoruz.

Yaklaşık 700 yıl boyunca İber Yarımadası'ndaki Müslümanlar, Emeviler, Murabıtlar, Muhahhitler gibi çeşitli hanedanlar tarafından yönetildiler.

Ancak İslam dininin Yarımada'daki hakimiyeti 8. yüzyıldan itibaren aşamalı olarak zayıflamaya başladı.

Özellikle Frank Kralı Charlemagne'ın oğullarından biri olan Louie'nin döneminde yürütülen başarılı seferlerle İber Yarımadası'ndaki dengeler değişmişti.

Louie'nin girişimleri güneyden gelen Müslüman ilerleyişi sebebiyle kuzeye sıkışmış olan Hristiyan krallıklara cesaret verdi.

Ve böylece Hristiyanlar için tarihte Reconquesta yani yeniden fetih olarak bilinen süreç başlamış oldu.

Fakat bu değişim bir anda gerçekleşmedi.

Müslümanlar ve Hristiyanlar arasında süre gelen savaş yüzlerce yıl boyunca devam etti.

En sonunda Hristiyan krallıklar İspanya'da üstünlüğü elde etmeye başladı ve adım adım ilerleyerek Müslüman şehirlerini ele geçirdiler.

1492'de son kalan Müslüman şehirlerinden Granada'da Hristiyanların eline geçince Reconquesta tamamlanmış oldu.

Bu zamana gelindiğinde Müslümanların İspanya'daki nüfusu yaklaşık olarak 400-500 bin civarındayken Hristiyanların nüfusu ise 7 milyon civarındaydı.

Kaybedilen savaşlar sonucunda başka ülkelere göç etmeleri, savaşlarda ölmeleri ve katliamlara hedef olmaları sonucu bölgedeki Müslüman sayısı azalmış durumdaydı.

Hem askeri açıdan hem de nüfus olarak üstünlüğünü kaybetmiş olan Müslümanlar artık Hristiyanların inisiyatifine kalmışlardı.

Peki İspanya'da kalan bu Müslümanların ne oldu?

Hristiyan krallar tarafından nasıl muamele gördüler?

Kendi inançlarını ve kültürlerini ayakta tutmayı başarabildiler mi?

Bu soruların cevabını bulabilmek için öncelikle 16. yüzyıldan itibaren yazılmış bazı kroniklerde karşımıza çıkan bir kelimeye ve o kelimenin ihtiva ettiği anlama bakmamız gerekiyor.

Bu kelime ise Morisco.

Morisco en basit ifadeyle Reconcuesta'dan sonra batılı devletler tarafından İspanya ve Portekiz'de kalan ve İslam'ı terk etmeye zorlanarak Hristiyanlaştırılmış olan Müslümanlara verilen sıfat olarak ifade edilebilir.

Bu kelime İber Yarımadası'nda yaşayan Müslümanlar için kullanılan Moro kelimesinin ve Isko'a aitlik ekinin birleşiminden oluşuyordu.

Aslında bir isimden çok Müslümanlara ait olan ya da Müslümanlardan geriye kalan anlamına gelen bir sıfattı.

Moro, yani Müslüman olarak kalmaya devam edenler ise o zamana kadar ya sürülmüş, ya öldürülmüş, ya da kaçmaya zorlanmışlardı.

Bu noktada durup video içerisinde kullanacağımız ifadelere de açıklık getirmek gerek.

Endülüs'teki İslam dinine bağlı olan, yani Batılıların adlandırdığı şekliyle Morolardan Müslüman olarak,

bunların içerisinden dinini terk etmeye zorlanıp Hristiyan olanlardansa Moriskolar olarak bahsedeceğiz.

Şimdi bu anlam ikiliğini çözdüğümüze göre konumuza odaklanmaya başlayabiliriz.

Reconquesta sürecinin sonuna gelindiğinde İber Yarımadası'nda bulunan bazı bölgelerde Müslümanlara isyan etmemeleri karşılığında dini özgürlükler verilmiş durumdaydı.

Yalnız bu özgürlükler bazı krallık ve prensliklerde uygulanırken bazılarında uygulanmıyordu.

Örneğin Kastilya Krallığı'na bağlı Granada bölgesinde yaşayan Müslümanlar daha ilk yıllardan itibaren ciddi baskı görmeye başlamışlardı.

Aragon Hanedanı'na bağlı Valencia'da ise durum bu denli ağır değildi.

Buna karşılık yıllar geçtikçe baskılar artarak şiddetlenmeye devam ediyordu.

Bu baskıların zirveye ulaştığı yer ise en çok Müslüman nüfusuna sahip Granada olacaktı.

Granada Başbiskoposu Hernando de Talavare, bölgede yaşayan Müslümanları Hristiyanlara davet etmiş ancak bu girişim başarısızlıkla sonuçlanmıştı.

Müslümanlar dinlerinden vazgeçmek istemiyor, onlara verilen özgürlüklerin yerine getirilmesini talep ediyorlardı.

Ateşli bir Hristiyanlık ve Engizisyon savunucusu olan Kardinal Jimenez de Kisneros ise daha sert bir yaklaşım benimsenerek bu sorunun kökten çözüleceğine inanıyordu.

Meseleye dahil olabilmek için adamlarıyla birlikte şehir merkezlerine inmeye başladı.

Kardinal Kisneros, Psikopos Talavera kadar hoşgörülü ve ılımlı değildi.

Müslümanlara verilen özgürlükleri ciddiye almıyordu.

Onları din değiştirmeye zorluyor ve halkın gözü önünde bazı İslami metinleri ateşe atarak yakıyordu.

Bu baskının bir sonucu olarak Granada'da yaşayan Müslümanlar 1499'da bir isyan başlattılar.

İsyan ancak 1501 yılında bastırıldı.

Bundan sonra hem Granada hem de İspanya ve Portekiz'in diğer şehirlerindeki Müslümanlara karşı ciddi bir baskı başladı.

Savaştan önce teslim olmaları karşılığında onlara dini özgürlük veren anlaşma artık geçersiz sayılıyordu.

İsyanın bastırıldığı 1501 senesinde Kastilya Krallığı Müslümanlara açık bir çağrıda bulundu.

Ya zorla Hristiyanlığı kabul edecek ya da evlerini ve yaşadıkları toprakları terk edeceklerdi.

Müslümanların bir bölümü Hristiyan olmak istemedikleri için topraklarını terk etti ve diğer İslam devletlerine göç ettiler.

Bunlardan biri de 2. Bayezid'in hakimiyetindeki Osmanlı devletiydi.

Geride kalanlarsa Hristiyan olmayı ya kabul etmek zorunda kalmış ya da Hristiyan olmayı kabul etmiş gibi görünmüşlerdi.

Kalmayı seçenlerin ya da kalmak zorunda kalanların ilginç ve zorlu bir hayatları oldu.

Onlar artık ne Müslüman ne de tam anlamıyla Hristiyanlardı.

Onlar Batılıların verdiği isimle Moriskolardı.

Aslında ilk senelerde durum hem Granada'da hem de diğer şehirlerde o kadar da kötü değildi.

İslam emirliği döneminde çeşitli yönetim birimlerinde görev yapmış olan Moriskolar,

Arapça bildikleri ve bölgeyi iyi tanıdıkları için Hristiyan yöneticiler tarafından kullanışlı görüldüler.

Örneğin Kastilya Krallığı'nın gelirlerinin beşte birini sağlayan Granada bölgesinde

vergilerin toplanmasında Moriskolar yeni lordlarına yardım ediyor,

bunun karşılığında ise huzurlu bir yaşam sürüyorlardı.

Hatta bu yıllarda bazılarının açıkça namaz kılmak ya da oruç tutmak gibi

bazı İslami gelenekleri yerine getirmelerine dahi izin veriliyordu.

Moriskoların gündelik hayatlarında da dini uygulamalar dışında çok bir şey değişmemişti.

Aynı kıyafetleri giyiyor, aynı yemekleri yiyor ve Arapça konuşup yazmaya devam ediyorlardı.

Granada'dan sonra en çok Müslüman nüfusa ev sahipliği yapan Valencia'da da genel durum başlangıçta böyleydi.

Valencia bu dönemde Aragon Hanedanı tarafından yönetiliyordu.

Bu hanedan siyasi açıdan Kastilya Krallığı'na bağlı olsa da hukuki açıdan bağımsızdı.

Yani Kastilya Krallığındaki Granada bölgesinde uygulanan zorunlu din değiştirme kuralları başlangıçta burada geçerli değildi.

Buradaki Müslümanlar açık bir şekilde İslam inancını sürdürmeye devam ediyorlardı.

Moriskolar ve Müslümanlar yüzyıllardır burada yaşadıkları için bölgeyi iyi tanıyorlar ve bölgenin koşullarına uygun şekilde tarım yapmayı iyi biliyorlardı.

Ayrıca Morisko ve Müslüman işçiler diğerlerine nazaran daha ucuza çalışmayı kabul ediyorlardı.

Bu durum da onların Hristiyan lordlar için tercih edilebilir olmalarını sağlıyordu.

Bu yüzden Valensiya krallığındaki pek çok lord Müslümanların kendi kültürlerini ve inançlarını yaşamalarına müsaade ediyordu.

Yalnız bu iyi gidişat radikal Hristiyan grupların ve papalığın meseleye daha çok müdahil olmasıyla değişmeye başladı.

1520'li yıllardan başlayarak Moriskolar üzerinde zaten var olan baskı giderek daha da arttı.

Hem Granada'da hem de Valencia gibi belli sayıda Müslüman ve Morisco'nun yaşadığı bölgelerde Engizisyon mahkemeleri kuruldu.

Bu mahkemeler Katolik kilisesi adına soruşturmalar yürütüyor ve kimin gerçekten Hristiyan olup olmadığını araştırıyordu.

Granada gibi Kastilya krallığına ait şehirlerde yaşayan Morisco'lar hem Engizisyon öncesi hem de sonrası dönemde diğerlerine göre daha ağır bir baskı altında kalmışlardı.

Onlar için dini ve kültürel kimliklerini korumak İspanya'nın diğer bölgelerinde yaşayan kardeşlerine göre daha zor olmuştu.

İşte bu kimlik bunalımının çözümü için bu dönemde İslam alimleri tarafından çeşitli fetvalar verilmişti.

Bunlar arasında iki tanesi özellikle dikkat çekmektedir.

Hristiyanlar bazı bölgelerdeki Müslümanları din değiştirmeye zorladıktan sonra

Cezayirli İslam alimi Vensherisi İspanya'daki bütün Müslümanların göç etmesinin farz olduğunu söylemiştir.

Ona göre çok çaresiz kalanlar haricinde bütün Müslümanlar evlerini geride bırakmalı ve dinine bağlılığını sürdürmeliydi.

İkinci bir fetva ise yine Cezayirli İslam alimi Ubeydullah el-Mağravi tarafından verildi.

Bu fetvaya göre Müslümanlar zorunda kalmaları ve kalben bunların haram olduğuna inanmaları halinde

Hristiyanların yaptığı içki içme, domuz eti yeme ve kilisedeki ikonlar önünde dua etme gibi davranışları gerçekleştirebilirlerdi.

Hoş olmasa da bunlar zorunluluk halinde yapılabilecek şeylerdi.

El-Mağravi'nin bu fetvası Moriskolar arasında daha çok kabul gördü

ve Müslümanlığı sadece görünürde terk etmiş olan pek çok insan İslam dinine gizlice bağlı kalmaya devam etti.

Ancak Hristiyanlar için bu da tahmin edilebilir bir durumdu.

Bu yüzden Hristiyanlarla aynı ortamı paylaşan Moriskolar çok dikkatli olmak zorundaydılar.

Namazlarını cemaatle kılmak istediklerinde küçük gruplar halinde birbirlerinin evine gidiyorlardı.

Cuma namazı kılmaları mümkün olmuyordu.

Vefat eden akraba ve arkadaşlarının cenaze namazlarını ise geceleri gizlice kılıyorlardı.

Ramazanda oruç tutmak namaz kılmaya göre nispeten daha kolay oluyordu.

Ancak ilerleyen yıllarda bazı Hristiyanlar Ramazan ayında sokakta gördükleri moriskolara yemek ikram ediyor ve bu ikramı reddedenleri Engizisyon mahkemelerine şikayet ediyorlardı.

Dini kitaplar Engizisyon mahkemelerince toplatılıp yakıldığı için gençler İslam dininin temel bilgilerinden mahrum kalıyordu.

Bu özellikle 16. yüzyılın 2. yarısından sonra İslamiyet döneminde yaşamış olan Moriskoların vefat etmesiyle büyük bir problem haline gelmeye başladı.

Dini bilgiye sahip olanların sayısı hızla azalıyordu ve yerlerine gelenlerin de bu bilgileri edinebilecekleri bir kaynak yoktu.

Kültürleri hızla eriyor, yeni doğan çocuklar İslami geleneklerle değil, Hristiyan gelenekleriyle büyüyorlardı.

Moriskoların dini ve kültürel kimliklerini korumaya çalıştıkları başka bir alansa isimlerdi.

Çocukların kilisede vaftiz edilmesi zorunluydu.

Vaftiz ve Hristiyan isim verme töreninden sonra çocuk eve getirilip yıkanırdı.

Bunun ardından İslami usullere uygun olarak kulağına ezan okunur ve Müslüman ismi üflenirdi.

Moriskolar gizlice olsa da bir şekilde kültürlerini ve dini uygulamalarını ayakta tutmaya çalışıyorlardı.

Ancak bu çabaların Müslüman karşıtı Hristiyan lordların ve kilise görevlilerinin dikkatinden kaçmamıştı.

Bu yüzden Moriskoların kimliklerini kaybetmeleri için daha sıkı önlemler almaya başlamışlardı.

İspanya'nın bazı şehirlerinde Arapça konuşulması yasaklanmış ve bu durum Arapçanın zaman içerisinde unutulmasına sebep olmuştu.

İlginç bir şekilde Arap alfabesinin kendisi yasaklanmamıştı.

Yasak olan Arapça konuşmaktı.

Moriskolar kendi aralarındaki iletişimi Arap alfabesiyle fakat İspanyolca yazarak devam ettiriyorlardı.

Ortaya çıkan bu ilginç karışıma Aljamaydo adı verildi.

Bu dil karışımı sayesinde Arapçayı unutmaya başlayan ve çoğunlukla İspanyolca konuşan genç nesiller arasında dini bilgilerin yayılmasını zor da olsa sağlayabiliyorlardı.

Ayrıca gençler Arap alfabesinde olan aşinalıklarını bir nebze de olsa korumuş oluyorlardı.

Moriskolara uygulanan baskı arttıkça yasakların kapsamı ve sayısı da artmaya başladı.

İspanya'nın bazı şehirlerinde moriskolara giyim yasakları getirildi.

Özellikle kadınların İslamiyet kurallarına göre örtülmelerine kesinlikle izin verilmiyordu.

Bu baskılardan sadece gizlice Müslüman kalmaya çalışanlar değil,

aynı zamanda onlara hoşgörülü davranmaya çalışan Hristiyan soylular da nasibini alıyordu.

Örneğin Aragon amireli Sancho de Cardona, kendi topraklarında Müslümanların bir mescit inşa edip namaz kılmalarına izin verdiği için ömür boyu hapse mahkum edilmişti.

Artan baskılar sonucunda Granada Moriscoları, Hristiyan vaftiz ismi Hernando de Cordova olan Muhammed bin Ümeyye'nin önderliğinde 1568 senesinde bir isyan başlattılar.

Bu dönemde Osmanlılarla sürekli olarak haberleşen Muhammed bin Ümeyye, padişahtan bir deniz seferi düzenlemesini istedi.

Fakat Sultan 2. Selim bu dönemde Kıbrıs'ın fethiyle meşgul olduğu için beklenilen desteği gönderemedi.

Yine de Cezayir Beylerbeyi Kılıç Halip Aşa aracılığıyla bir miktar erzak, silah ve asker gönderebildi.

Ne var ki bunların hiçbiri yeterli olmadı.

İsyan 1571 senesinde Muhammed bin Ümeyye'nin öldürülmesiyle bastırılmış oldu.

Bunun üzerine Granada'yı da kapsayan Kastilya Krallığı'nın sınırlarındaki Müslümanlar şehirlerinden uzaklaştırılarak ülkenin kırsal kesimlerine sürüldü.

Moriskoların Osmanlılar ve onların müttefiki olan Fransızlarla iş birliği yaparak İber Yarımadası'ndaki Hristiyan krallıkların siyasi varlığını tehdit etmesinden korkan kilise görevlileri ve krallar en sonunda bütün Moriskoları topluca sürgün etmeye karar verdiler.

1609 senesinde başlayıp 1614 senesine kadar devam eden bu sürgünde yüz binlerce Morisko evlerinden ve topraklarından zorla çıkarıldılar.

Bunların büyük bir çoğunluğu Fas, Cezayir ve Tunus'a yerleşti.

Daha az bir kısmı ise Selanik, Belgrad, İzmir, İstanbul ve Adana gibi Osmanlı şehirlerine gitti.

Bunun yanında Fransa, İngiltere ve İtalya'ya giden Morisco toplulukları da oldu.

Ancak bunların sayısı oldukça azdı.

Osmanlı Sultanı I. Ahmet, İngiltere Kralı I. James'e, Fransa Kral Naibesi Maria de' Medici'ye

ve Venedik Doç'una birer mektup göndererek ülkelerine gelen Moriscolara iyi davranılmasını

ve ihtiyaç halinde güvenli bir şekilde Osmanlı topraklarına geçirilmelerini talep etti.

Cezayir ve Tunus beyler beylerine de Moriskoların himaye altına alınmasını emreden fermanlar gönderildi.

Böylece göçmenler devlete ait topraklara yerleştirildi, 5 yıl vergiden muaf tutuldu ve denizcilikten anlayanlar donanmada istihdam edildi.

Kısa sürede ziraat, ticaret, zanaat, sanat, ilim ve edebiyat alanlarında kendilerini ispat eden Moriskolar,

Kuzey Afrika ipek böcekçiliğine ve ipek imalatına katkıda bulunmaya başladılar.

Hristiyanlarla yaşarken öğrendikleri yeni sulama teknikleri ve üretimine başladıkları bazı ürün türleri sayesinde yerleştikleri toprakları verimli tarım arazilerine dönüştürdüler.

Yerli halk su kaynaklarının kanallar vasıtasıyla evlere ve çeşmelere akıtılmasını da onlardan öğrendi.

Sürgünden belli bir süre sonra Moriskolar'ın birçok vakıf kurması bunların yeni topraklarında ulaştıkları ekonomik seviye hakkında da bizlere fikir vermektedir.

Moriscolar özgün müzikleri, gelenekleri, felsefe alanında sahip oldukları birikimleri ve kendilerine has mimari usluplarıyla içinde yaşadıkları toplumlara önemli katkılar sağladılar.

Ancak sürgünden sonra Moriscoların tarihlerini takip etmek çok zorlaşmıştır.

Bazılarının İspanya'daki topraklarına geri dönmüş olmaları ve yasal haklarını tamamen kaybettikleri için en azından görünürde tamamen Hristiyan kimliğine bürünmüş olmaları muhtemeldir.

Yine de bu dönemde bazı evlerde Aljamaydo dilinde yazılan dini kitaplar bulunması,

baskılara ve sürgünlere rağmen İspanya'da kalıp gizlice Müslüman olarak yaşayan küçük Morisco gruplarının olduğunu göstermektedir.

Bu şekilde Moriscolar hem yaşadıkları baskılarla hem de göç ettikleri bölgelere yapmış oldukları kültürel ve ekonomik katkılarla İslam tarihinde önemli bir yer edinmişlerdir.