İngiltere Neden Katolik Kilisesi'nden Ayrı? Anglikan Kilisesi'nin Kuruluşu

İngiltere Kralı 7. Henry

başına alabiliriz. Bizim işimiz Arthur ve küçük Henry ile. Kral 7. Henry Avrupa'da güçlü bir

krallık inşa etmenin yolunun diğer hanedanlarla yapılan evliliklerden geçtiğini çok iyi biliyordu.

Bu yıllarda ittifak kurulacak en güçlü adaylardan biri ise kesinlikle Aragon kralı

2. Ferdinand'tı. Bu ittifak resmiyete dökmek amacıyla 1501 yılında Henry'nin büyük oğlu

Arthur ve Ferdinand'ın kızı Catherine evlendirildi. Bu İngiltere krallığı için prestijli bir evlilikti

Ve Catherine yanında muazzam bir şehiz getirmişti.

Ancak evlilikten bir yıl sonra Arthur'un beklenmedik bir şekilde hayatını kaybetmesi bu kazanımları tehlikeye soktu.

Bu olaylardan birkaç yıl sonra 1509 yılında Kral 7. Henry ölünce yerine oğlu 8. Henry geçti.

Yeni Kral Aragon Krallığı ile yapılan ittifaktan doğan kazanımları kaybetmek istemiyordu.

Bu yüzden danışmanlarının da yönlendirmesiyle ağabeyinin dul eşi Catherine ile evlendi.

Evlilik ilk başta sorunsuzdu.

Çiftin altı çocuğu oldu.

Ancak 1516'da doğan Mary dışında hepsi bebeklik döneminde hayatını kaybetti.

Yaşı kırkı geçmiş olan Catherine'in artık çocuk doğurması zor görünüyordu.

Buna karşılık Henry'nin bir veliahta ihtiyacı vardı.

Tam da bu sıralarda genç kralın gönlü, saraydaki Nedimelerden biri olan Anne Boleyn'e kaydı.

Fakat Anne, kralın metresi olmayı kabul etmiyordu.

Eğer yeni bir aile kurmak istiyorsa Catherine'den boşanmalı ve kendisiyle evlenmeliydi.

Ancak bu iş o kadar kolay olmayacaktı.

16. yüzyılda İngiltere kralı bile olsanız boşanmak kafanıza göre vereceğiniz bir karar değildi.

Katolik kilisesi boşanmayı yasaklıyordu.

Evlilikler yalnızca din adamları tarafından feshedilebilirdi.

Ve Henry ile Catherine'in evliliğini feshedebilecek tek kişi İngiltere'den kilometrelerce uzaklıktaki Vatikan'da ikamet eden papaydı.

Evet, papa bu evliliği feshedebilirdi.

Ancak mevcut politik koşullar evliliğin devam etmesinin papalığın kaderi açısından daha hayırlı olacağını gösteriyordu.

Catherine Avrupa da o dönemin en güçlü hükümdarlarından biri olan Kutsal Roma İmparatoru Şalken'in halasıydı.

Ve Şalken bu evliliğin bozulmasını istemiyordu.

Öte yandan politik ve mali olarak papanın Şalken'e daha çok ihtiyacı vardı.

Bu yüzden Henry'nin talebini reddetti.

Böylece İngiliz tarihinde kralın büyük meselesi olarak adlandırılan süreç başlamış oldu.

Daha önceki bölümde reform hareketinin, Katolik Kilisesi'nin mevcut uygulamalarından rahatsızlık duyan birkaç din adamının girişimiyle başladığını görmüştük.

Örneğin Martin Luther Endüjans satışları ya da İncil'in yalnızca Latince baskısının yapılması gibi uygulamalara karşı çıkıyordu.

Fakat İngiltere'de reform Avrupa'nın diğer bölgelerinde olduğundan farklı bir gelişim gösteriyordu.

Burada hareket bizzat kralın kendisi tarafından yönetiliyordu.

Bu konuda kralın baş danışmanlığını ise Yorke başbiskoposu Kardinal Thomas Woese yürütüyordu.

Woese ve kralın planı oldukça basitti.

İngiltere Katolik Kilisesi'nden ayrılacak ve yerine İngiltere Kilisesi adıyla yeni bir kilise kurulacaktı.

Yeni kurulan bu kilisenin başı ise İngiltere Kralı olacaktı.

Böylece Henry hem Catherine'le olan evliliğini feshedebilecek hem de Katolik Kilisesi'nin İngiltere'deki mülk ve arazilerine krallık adına el koyabilecekti.

Yani bir taşla iki kuş vurmuş olacaktı.

Buna karşılık Wüzi gerekli aksiyonların alınması konusunda yavaş kalmış ve kralın hiddetini üzerine çekmişti.

1530'dan itibaren Wüzi'nin görevini kralın başşansölyesi Thomas Morris'lendi.

1532 ve 1533 yıllarında çıkarılan yasalarla öncelikle Katolik Kilisesi'nin İngiltere'den topladığı vergiler kaldırılmış,

ardındansa İngiltere Kralı dini ve layık konularda İngiltere'deki yegane otorite ilan edilmişti.

Tüm bu gelişmelere papanın verebileceği tek bir cevap vardı.

İngiltere kralını aforoz etmek.

Elindeki tek koz buydu ve 1534 yılında bu kozu oynayarak İngiltere kralını aforoz ettiğini ilan etti.

Buna karşılık Henry ise İngiltere parlamentosundan üstünlük yasası adı verilen bir yasa geçirdi.

Bu yasaya göre Henry ve Henry'den sonra gelen tüm İngiltere hükümdarları kendilerinden üstün olarak yalnızca Tanrı'yı tanıyacaklardı.

Papa artık hükümdardan üstün değildi.

İngiltere'ye dair herhangi bir konuda söz hakkı olmayacaktı.

Bundan böyle Anglikan kilisesi olarak anılacak olan İngiliz kilisesi resmen kurulmuştu.

Üstünlük yasasını, insanların kralı eleştirmelerini hatta kral hakkında yorum yapmalarını dahi engelleyen ihanet yasası takip etti.

Bu yasanın ilk kurbanlarından biri ise bizzat sürecin başındakilerden biri olan Thomas More oldu.

More aslında en başından beri görevi zoraki olarak yürütüyordu.

Krala büyük saygı duyuyordu.

Ancak İngiltere'nin Katolik Kilisesi'nden ayrılmasına karşıydı ve 1535 yılının başlarına gelindiğinde hala kralı kilisenin başı olarak tanımamıştı.

Bu duruş en sonunda Henry ile arasının açılmasına ve idam edilmesine neden oldu.

Mor'un yerine kralın genel sekreteri Thomas Cromwell getirildi.

Cromwell reform uygulamalarını geliştirmek ve kralın elini güçlendirmek konusunda Mor'a göre çok daha istekli görünüyordu.

İlk olarak İngiltere'deki din adamlarının dini nasıl yorumlaması ve uygulaması gerektiğini açıkladığı The Injunctions adlı bir eser yayınladı.

Uygulanan bazı ayinleri yasaklayarak toplamda 7 olan ayin sayısını 3'e düşürdü.

1536 yılından itibaren yürürlüğe giren manastırların feshi yasasıyla birlikte reform hareketi İngiltere'de daha da hız kazandı.

Cromwell süreci olaysız bir şekilde yürütebilmek için bu manastırların rahiplerine yüklü miktarda emeklilik ikramiyesi ödüyordu.

Bununla birlikte kapatılan manastırlardan elde edilen değerli mallar ise direkt olarak kralın hazinesine aktarılıyordu.

Ayrıca manastıra ait olan arazilerin gelirleri de kral ve destekçilerine gidiyordu.

Feshedilen son manastır Mart 1540 tarihinde kapısına kilit vurulan Essex'teki Valtan Manastırı'ydı.

Valtan Manastırı ile birlikte İngiltere'de 800'ün üzerinde manastır kapatılmış oldu.

Bu süreçte direnen bazı psikoposlar ve manastır başrahipleri ise idam edilmişti.

Kralın kapatılan manastırlardan kazancı kısa vadede 1,5 milyon pound'u aşmış durumdaydı.

Ve bu yalnızca manastırlardaki değerli eşyalardan elde edilen gelirdi.

Mülkler ve arazilerden elde edilecek kaynakla birlikte İngiltere Krallığı muazzam bir gelir kapısı oluşturmuştu.

Bu süreçte İngiliz halkının büyük bir bölümü reform hareketine karşı değildi.

Katolik kilisesi rahiplerini halka yardım etme bahanesiyle servet biriktiren adamlar olarak görüyorlardı.

Bu yüzden Cromwell, reformları hayata geçirirken pek bir sorunla karşılaşmamıştı.

Bunun tek istisnası 1536 yılında ekonomik sebeplerle de bağlı olarak patlak veren ve yaklaşık 40 bin kişinin katıldığı bir isyandı.

Henry kurnaz bir devlet adamıydı.

İsyancıların isteklerini göz ardı etmemesi gerektiğini çok iyi biliyordu.

En sonunda onlara istediklerini verdi ve süreci barışçıl bir şekilde çözmeyi başardı.

Ancak kısa süre içinde isyanın elebaşları olduğu düşünülen 200 kişi yakalanarak idam edildi.

Böylece reform karşıtı hareket henüz başlamadan bastırılmış oldu.

1539 yılında İncil'in İngilizce'ye çevrilmesiyle kutsal kitap herkes için erişilebilir hale gelmişti.

Tüm bunlara rağmen İngiltere'de reform henüz tamamlanmış değildi.

1547'de Henry ölünce yerini henüz 9 yaşındaki oğlu Edward aldı.

Edward'ın hüküm sürdüğü yıllarda reform hareketi tıpkı babasının döneminde olduğu gibi hızla devam etti.

İngiliz reformunun önde gelen şahsiyetlerinden biri olan Canterbury Başbiskopu Thomas Cranmer'in bu dönemde yayınladığı Book of Common Prayer,

Türkçe çevirisiyle ortak dua kitabı İngiltere'deki tüm Hristiyan din adamlarının vereceği vaazların ve yapacağı ayinlerin nasıl gerçekleştirilmesi gerektiğini gösteren bir kılavuzdu.

Avrupa'da yaygın olarak kullanılan protestanlık terimi İngiltere'de ilk kez bu dönemde benimselmiş ve yaygın bir şekilde kullanılmaya başlanmıştı.

Kiliselerdeki hizmetler ve ayinler artık Latince olarak değil İngilizce olarak yapılıyordu.

Azizlere ve kutsal emanetlere tapınmak yasaklanmış, rahiplerin evlilik yasağı ise kaldırılmıştı.

Bununla birlikte Edward'ın hakimiyeti çok uzun sürmedi.

1553 yılında Tüberküloz'dan öldüğünde henüz 15 yaşındaydı ve onun ölümüyle İngiltere'deki reform hareketi de tehlikeye girmişti.

Edward'dan sonra tahta geçen 1. Mary, 8. Henry'nin boşanmak için can attığı 1. eşi Aragonlu Catherine'den olan büyük kızıydı.

Mary için aslında Türkçe'de kullandığımız anasının kızı ifadesini tercih etmemiz yanlış olmayacaktır.

Catherine, Henry'nin reformlarına rağmen daima Katolik olarak kalmış, kızı Mary'i de bu şekilde yetiştirmişti.

Mary tahta geçtikten sonra ilk iş olarak babası Henry ve kardeşi Edward tarafından çıkarılan yasaları feshetti.

Buna az önce de bahsettiğimiz üstünlük yasası da dahildi.

Böylece Mary'nin iktidarı ile birlikte Katolik kilisesi İngiltere'de yeniden söz sahibi olmuştu.

Bu dönemde Thomas Cranmer'in de aralarında bulunduğu 280'den fazla protestan yakılarak öldürülmüş ve bu yüzden Mary, tarihe kanlı Mary olarak geçmişti.

İlginç olan şeylerden biri de tıpkı Henry ve Edward döneminde olduğu gibi halkın geneli İngiltere'de yaşanan bu dinin gelişmelere karşı tepkisiz kalmaya devam ediyordu.

Nasıl ki Henry reform hareketini başlattığında bu duruma pek bir tepki göstermemişlerse şimdi de Mary'nin saltanatında gerçekleşen katolik düzenlemelere karşı da tepkisizlerdi.

Bu durum bu yıllarda ufak çaplı taşkınlık ve isyanların olmadığı anlamına gelmiyor.

Elbette hem Henry ile Edward'a hem de Mary'e karşı başkaldıranlar olmuştu.

Fakat bu yıllarda Avrupa'da hüküm süren kaos ve şiddet ortamı düşünülünce İngiltere'nin reform çağını en az hasarla atlatan ülkelerin başında geldiği açıkça görülüyor.

Yeni kraliçenin döneminde Katolik inancı İngiltere'de yeniden güç kazanmıştı.

Fakat henüz hiçbir şey bitmiş değildi.

Mary'nin saltanatının sona ermesiyle işler yine tersine döndü.

Onun ardından tahta geçen birinci Elizabeth reform hareketini yeniden canlandırdı.

Fakat Elizabeth kendinden öncekiler gibi radikal değişiklikler yapmak yerine

ılımlı bir politika izlemeyi tercih ediyordu.

Bu da onu halk nezdinde sevilen bir kraliçe haline getirmişti.

Buna karşılık özellikle iki grubun nefretini üzerine çekmiş durumdaydı.

Bunlardan ilki protestan olduğu için ondan nefret eden fanatik düzeydeki Katoliklerdi.

Diğer grup ise Katoliklere karşı ılımlı davranmasını bir türlü içlerine sindiremeyen aşırı protestan bir grup olan Püritenlerdi.

Elizabeth ve ondan sonra gelen bazı İngiliz hükümdarlarına karşı duydukları nefret sebebiyle Püritenler de daha sonra Anglikan kilisesinden ayrılmış,

günümüzde Püritenizm olarak adlandırılan ve daha başka alt kollara ayrılan bir mezhep olarak var olmaya devam etmişlerdi.

Fakat biz şimdi konuyu çok dağıtmadan Elizabeth'in icraatlarına geri dönelim.

Az önce de bahsettiğimiz gibi Elizabeth dini konularda herkese karşı ılımlıydı.

Bununla birlikte en az diğer aile bireyleri kadar kararlı bir reformcuydu.

1558-1563 yılları arasında çıkardığı bir dizi yasayla babası 8. Henry ve kardeşi 6. Edward döneminde yapılan tüm düzenlemeleri yeniden yürürlüğe koydu.

Daha önceki yıllarda Anglikan kilisesinin başı olarak İngiliz hükümdarları için yüce lider ya da yüce baş gibi ifadeler kullanılıyordu.

Elizabeth bunu yüce vali olarak değiştirdi.

Bu şekilde dini otoritesinden çok siyasi otoritesine vurgu yapmayı planlıyordu.

Ayrıca bu hamleyle ifadeyi Katolikler tarafından da kabul edilebilir bir hale getirmiş oluyordu.

Buna rağmen Papa tarafından sapkın ilan edilmekten kurtulamamıştı.

Elizabeth yalnızca ülke içinde değil, ülke sınırları dışında da protestanlığın hem savunucusu hem de destekçisiydi.

Katolik inanca sahip İrlanda'da protestanlığın yayılması için adımlar atmış,

Fransa ve Hollanda'daki protestanlara maddi destek sağlamıştı.

Pek tabi bu durum Katolik inancı benimseyen ülkelerin pek hoşuna gitmemişti.

Öncelikle İskoçya kraliçesi Mary ardındansa İspanya kralı 2. Philip ile karşı karşıya gelmiş

fakat Elizabeth bu iki tehlikeden de kurtulmayı bilmişti.

Elizabeth'in döneminde Anglikan kilisesi hainlerine katılmak zorunda hale getirilmiş

ve bu hainlere katılmayanlara cüzi miktarda bir para cezası uygulanmaya başlamıştı.

Katolik hainleri ise kesinlikle yasaktı

ve bu tarz bir haini yöneten bir papaz ölüm cezasına çarptırılabiliyordu.

Son olarak 1571'de yürürlüğe giren 39 maddelik bir kanun tasarısıyla Anglikanizm olarak da adlandırılan İngiliz protestanlığı günümüzdeki haline yakın bir şekil aldı.

Böylece 8. Henry döneminde başlayan İngiliz reformu Elizabeth'in saltanatında yapılan düzenlemelerle tamamlanmış oluyordu.

Fakat biz henüz videoyu tamamlamış değiliz.

Son olarak kısa bir analiz yapmamız gerekiyor.

İngiliz reformundan bahseden tüm tarih kitapları tıpkı bizim yaptığımız gibi 8. Henry'nin Aragonlu Catherine'le olan mutsuz evliliğinden bahsederek konuya başlar.

Bu durum insanlarda kısmen de olsa İngiltere'deki reform hareketinin bir boşanma davası yüzünden ortaya çıktığı izlenimini bırakabilir.

Fakat konu aslında bu kadar basit değildir.

Henry'nin amacı yalnızca boşanmak değildi.

Eh bunu da istiyordu tabi.

Ama asıl amacı Katolik Kilisesi'nin İngiltere'deki gücünü kırmak ve yine Katolik Kilisesi'nin İngiliz topraklarından elde ettiği geliri kendi hazinesine aktarmaktı.

Saltanatının sonuna geldiğinde ise bunu büyük oranda başarmış durumdaydı.

Böylece Henry daha güçlü bir İngiltere'nin temellerini atmış oldu.

Ve onun kızı Elizabeth döneminden itibaren İngiltere dünyanın en güçlü devletlerinden biri haline geldi.

Hatta şu yorumu yapmak bile abartılı olmayacaktır.

Eğer İngiltere reform hareketlerinde gerekli hamleleri yapmakta gecikmiş olsaydı belki de 19. yüzyıldaki devasa İngiliz İmparatorluğu hiçbir zaman ortaya çıkmamış olacaktı.