Hristiyanlıkta Büyük Bölünme - Katolik/Ortodoks Ayrılığı Nasıl Ortaya Çıktı?

Tarih 16 Temmuz 1054

Katolik Kilisesi heyetini temsil eden Kardinal Humbert,

Ayasofya Kilisesi'ne girerek ayin için hazırlık yapan Konstantinopolis Patriği Mihail'in önüne bir belge bırakır

ve önce Ayasofya'yı ardındansa Konstantinopolis'i terk ederek Roma'ya döner.

Humbert'in Patrik Mihail'in önüne bıraktığı bu belge, Patrik'in Roma başbiskoposu yani papa tarafından aforoz edildiğini ilan ediyordu.

Aynı gün içinde Patrik bir kilise konsili toplayarak kendisini aforoz edenleri aforoz etti.

Böylece 16 Temmuz 1054 tarihi Batı ve Doğu kiliselerinin resmi olarak birbirinden ayrıldığı tarih olarak kayıtlara geçti.

Tarihçilerin büyük şizma ya da Doğu Batı Kilisesi bölünmesi adını verdikleri bu ayrılık bir anda gerçekleşmiş bir şey değildi.

İki kilisenin ayrılığına sebep olan olaylar silsilesinin kökleri aslında yüzlerce yıl öncesine uzanıyordu.

Orta Çağ boyunca Hristiyan din adamları arasındaki en temel tartışma konularından biri hangi kilisenin evrensel üstünlüğe sahip olduğu ile ilgiliydi.

Roma başbiskoposları yani papalar üstünlüğün Batık kilisesine ait olduğunu savunuyordu.

Çünkü İsa'nın havarilerinden biri olan Petrus, Roma'ya gelmiş, burada bir kilise kurmuş ve yine burada şehit edilmişti.

Papalığın iddiasına göre Petrus ilk Roma başbiskoposuydu.

Ondan sonra gelenler de onu temsilen papalık makamında oturuyordu.

İsa'nın kendisi de kilisenin kurucusu olarak Petrus'u işaret etmişti.

Buna ek olarak Hristiyanlığın yayılmasında büyük çaba gösteren Paulus da tıpkı Petrus gibi Roma'ya gelmiş ve burada şehit edilmişti.

Batı kilisesinin iddiasına göre ikisinin de kemikleri Vatikan'da bir kilisenin altında gömülüydü.

Yani Roma kilisesi Hristiyanlığın en büyük iki şehidinin üzerinde yükseliyordu.

Papalığa göre tüm bunlar Roma başbiskoposluğunun evrensel üstünlüğünün göstergesiydi.

Buna karşılık Doğu Kilisesi üstünlüğünü daha dünyevi bir yaklaşımla açıklıyordu.

Konstantinopolis, imparatorluğun başkenti ve imparatorun ikamet ettiği yerdi.

Hristiyanlık öncesi Roma dininde imparatorlar dini otoritenin başı kabul ediliyordu.

Bu gelenek, imparatorluğun başkenti M.S. 4. yüzyılda Konstantinopolis'e taşındıktan sonra da devam etti.

Yani Konstantin, Theodosius, Justinianus gibi imparatorlar dini konularda yetki sahibiydiler.

Aslında Doğu Kilisesi için mesele oldukça basitti.

Onlara göre imparator neredeyse oradaki kilise diğer tüm kiliselerden üstün olmalıydı.

Ortaçağ boyunca devam eden bu üstünlük çekişmesi Doğu ve Batı kiliselerinin arasının açılmasında önemli bir rol oynadı.

Buradaki mesele aslında kimin gerekçelerinin daha makul olduğu ile alakalı değildi.

Her iki kilise de diğer kiliseler üzerinde güç sahibi olmak istiyordu.

Şimdiye kadar anlattığımız kadarıyla çekişmenin sebebi dini olmaktan çok siyasi gibi görünüyor.

Fakat işin kültürel boyutu da vardı.

1054 yılına gelindiğinde iki kilise arasında uzun yıllardır devam eden bazı temel farklılıklar mevcuttu.

Bunların bir kısmı basit gibi görünse de zamanla bölünmenin yaşanmasında bir şekilde rol oynayacaklardı.

Örneğin Doğu Kilisesi'nde ruhvan sınıfında sakal bırakmak bir gelenek haline gelmişti.

Buna karşılık Batı Kilisesi'nde böyle bir gelenek yoktu.

Doğu Kilisesi'nde din adamları evlenebiliyor, Batı Kilisesi'nde ise evlenemiyordu.

Bazı ayınlar esnasındaki uygulamalar farklılık gösteriyordu.

Batı Kilisesi daha dogmatik bir yapıya sahipti.

Papanın söyledikleri hiçbir koşulda sorgulanamazdı.

Buna karşın Ortodokslar patriğin de bir insan olduğunu ve hata yapabileceğini düşünüyorlardı.

Tüm bunların yanı sıra iki kilise arasındaki en büyük problem dildi.

395 yılında Roma İmparatorluğu ikiye bölündüğünde oluşan sınırlar yalnızca siyasi değil, aynı zamanda kültüreldi.

Batıda Latin kültürü baskınken Doğu'da Grek yani Yunan kültürü baskındı.

Batı kilisesinin resmi olarak kullandığı dil Latince idi.

Buna karşılık Doğu kilisesinde geçerli dil Grekçe idi.

İmparatorlar bile 5. yüzyıldan itibaren Latince'yi bırakıp Grekçe konuşmaya ve yazışmaya başlamışlardı.

Dil zamanla iki kilise arasında büyük bir probleme dönüştü.

Çünkü teoloji alanında yaptıkları tartışmalardan haberdar olamıyorlardı.

Örneğin 5. yüzyılda Konstantinopolis'ten gönderilen bir mektup,

Roma'da bunu çevirecek kimse olmadığı için aylarca cevapsız kalmıştı.

Aynı şey Konstantinopolis için de geçerliydi.

Roma'dan gönderilen mektuplar Latince olduğu için aşağılanıyor, çevrilmeye değer görülmüyordu.

9. yüzyıla gelindiğinde Doğu Kilisesi'ndeki bazı din adamları

Papa'nın barbarların dilini konuştuğunu iddia ederek

onun asla Konstantinopolis üzerinde otorite kurmaması gerektiğini söylüyorlardı.

Bir diğer tartışma konusu ise Teslis inancıyla.

Yani baba, oğul ve kutsal ruhun formülüyle ilgiliydi.

Hristiyanlığın erken yıllarında imparatorlar

dini bakımdan tartışma yaratan konularda uzlaşma sağlanması için bir dizi konsil düzenlemişlerdi.

Konsiller üst düzey din adamlarının bir yerde toplanarak dini meseleleri tartıştıkları toplantılardı.

Bunların birincisi 325 yılında İmparator Konstantin tarafından Nikea'da yani İznik'te düzenlenmişti.

Teslis inancının formülü ise 381 yılında düzenlenen Konstantinopolis Konsili'nde açıklığa kavuşturulmuştu.

Buna göre kutsal ruh babadan yani tanrıdan geliyordu.

Ancak Batı Kilisesi 589 yılında düzenlenen Toledo Konsili'nde bunu değiştirerek kutsal ruhun babadan ve oğuldan yani İsa'dan geldiğini kabul etti.

Bunu yapmalarının sebebi İsa'ya atfedilen önemi arttırmaktı.

Böylece sapkın görüşlerden İsa'yı korumuş olacaklardı.

Bu ilk başlarda iki kilise arasında bir sorun yaratmadı.

Çünkü az önce de bahsettiğimiz dil probleminden ötürü Doğu Kilisesi bu karardan yıllar sonra haberdar oldu.

Ancak haberdar olduklarında tavırları netti.

Onlara göre bu bir sapkınlıktı.

Tarihçiler bu probleme filioque meselesi adını veriyor.

Bu latince kelimenin karşılığı ise ve oğuldan anlamına geliyor.

Hristiyanlığın erken dönemlerinde kiliseler arasında bir hiyerarşi bulunmuyordu.

Aralarındaki ilişki genel olarak bilgi alıp verme düzeyindeydi.

Ancak genel konsillerde alınan kararlarla birlikte 5 kilise diğerlerinden üstün sayılmış

ve bölgelerindeki kiliseler üzerinde belirli yetkiler elde etmişlerdi.

Bunlar sırasıyla Roma, Konstantinopolis, İskenderiye, Antakya ve Kudüs kiliseleriydi.

Doğulu din adamları bu sistemi Pentarşi yani Beşli Yönetim olarak adlandırmışlardı.

Pentarşinin ilk yıllarında Roma Başbiskoposluğu,

diğer başbiskoposluklar arasında önceliğe sahip kabul ediliyordu.

Fakat zamanla imparatorlar Konstantinopolis'in önemini arttırmak

ve daha fazla dini otoriteye sahip olmak için diğer bölge patriklerini de kendi tarafına çekmeye başladı.

Bu durum kaçınılmaz olarak Doğu ve Batı arasındaki ayrılığı daha da derinleştirdi.

İlk yıllarda papalar imparatorların siyasi gücüne boyun eğmek zorunda kalmışlardı.

Hatta papa olabilmek için imparatorun desteği gerekiyordu.

Bu durum birkaç yüzyıl boyunca devam etti.

M.S. 726'da Doğu Roma İmparatoru 3. Leon İsa'nın ve Azizlerin İmge ve ikonlarına ibadet edilmesini yasakladı.

İkonaklazm olarak adlandırılan bu uygulamaya Papa 3. Gregory şiddetle karşı çıktı ve bu harekete karışan herkese Aforoz ettiğini ilan eden bir mektup kalemi aldı.

Ancak ulaklar Doğu Roma'ya bağlı Sicilya'da tutuklandıkları için bu mektup hiçbir zaman Konstantinopolis'e ulaşmadı.

751 yılında Lombardların Kuzey İtalya'daki birkaç şehri ele geçirerek Roma'yı tehdit etmeye başlaması,

Katolik Kilisesi tarihinde yeni bir sayfanın açılmasına yol açtı.

Papa Lombardlara karşı Frank Kralı Kısa Pepin'den yardım talep etti.

Dindar bir adam olan Pepin bu çağrıyı memnuniyetle kabul ederek ordusuyla birlikte İtalya'ya girdi

ve Lombardları yenilgiye uğrattı.

Pepin'in cömertliği bununla da sınırlı değildi.

Roma'dan Ravenna'ya kadar uzanan toprakları papalığa bağışladığını açıklamıştı.

Böylece papa, batıdaki yegane dini otorite olmasının yanı sıra Orta İtalya topraklarında yer alan bir devletin de kralı haline gelmişti.

Bu, Hristiyanlık tarihinde bir dönüm noktasıydı.

Süreç 800 yılında Pepin'in oğlu Şarlman'ın papa tarafından imparator ilan edilmesiyle devam etti.

Aynı yıllarda Doğu Roma tahtında İmparatoriçe Irene yani bir kadın oturuyordu.

Yaygın olarak kabul gören anlayış İmparatorun erkek olması gerektiği yönündeydi.

Charma'nın taç giymesiyle artık İmparator batıda ikamet ediyordu.

Teorik olarak üstünlük de batıya geçmiş oluyordu.

Her ne kadar 802 yılında İrene tahttan indirilip yerine Nikoforos İmparator ilan edilse de ne papalık ne de franklar İmparatorluk unvanı üzerindeki haklarından vazgeçmeyi kabul etmediler.

Bu durum doğal olarak ayrılığın daha da derinleşmesine yol açtı.

Ancak iplerin kopmasına neden olan olay, Normanların Güney İtalya'yı fethetmesinden kısa bir süre sonra gerçekleşecekti.

Normanlardan önce Güney İtalya'nın büyük bir bölümü Doğu Roma'nın hakimiyetindeydi.

11. yüzyıldan itibaren bu bölgeler aşamalı olarak Katolik kilisesine bağlı normanların eline geçti.

Fakat bir sorun vardı.

Burada bulunan kiliseler ayinlerini doğunun belirlediği esaslara göre uygulamaya devam ediyorlardı.

1053 yılında Papa bir ferman yayınlayarak bu kiliselerin Latin ayinlerine geçmesini zorunlu hale getirdi.

Aksi takdirde hepsi kapatılacaktı.

Bu karar doğuda öfkeyle karşılanmış ve misilleme olarak Patrik, Konstantinopolis'teki bütün Latin kiliselerinin kapatılacağını ilan etmişti.

İki kilise arasındaki anlaşmazlık bir anda boyut değiştirmiş ve diplomatik krize dönüşmüştü.

Papa bu konuda bir ara yol bulabilmek için Fransız Kardinal Humbert önderliğindeki bir heyeti 1054 yılının Haziran ayında Konstantinopolis'e gönderdi.

Kardinal Humbert ve Patrik Mihail arasındaki görüşmeler ilk başladığı andan itibaren olumsuz seyretti.

Humbert, Mihail'e papalığın otoritesinin boyun eğmesini tavsiye eden bir mektup vermişti.

Ayrıca görüşmeler sırasında kardinalin patreye yukarıdan bakan bir tavır takınması Mihail'i fazlasıyla rahatsız etmişti.

Bundan sonra Mihail uzun bir süre Roma heyetinin huzuruna kabul etmedi.

Kardinaller birkaç hafta daha Konstantinopolis'te kaldı.

En sonunda gördüğü muameleden öfkelenen Humbert, 16 Temmuz sabahı Ayasofya'ya girerek Papa tarafından mühürlenmiş olan aforoz belgesini Patri'nin önündeki sunağa bıraktı.

Bu bardağı taşıran son damlaydı.

Patri Mihail, İmparatorun da desteğiyle önce Kardinal Humbert'i ardından sonra onunla gelen heyeti aforoz etti.

Bu kararla birlikte artık Doğu ve Batı kiliseleri tamamen birbirinden kopmuş oluyordu.

İlk başlarda halk bu durumdan pek etkilenmemişti.

Batı ve Doğu Hristiyanları birlikte yaşadıkları bölgelerde iyi ilişkilerini sürdürüyordu.

Fakat zamanla kiliseler arasındaki gerilim onların da arasını açtı.

Haçlı seferleriyle birlikte halklar arasındaki anlaşmazlıklar yoğunlaşmaya başladı.

Ve 1204 yılında Latinlerin Konstantinopolis'e ele geçirmeleriyle bu anlaşmazlık zirveye ulaştı.

Yıllar boyunca kiliseler arasında uzlaşmak için yapılan görüşmelerse çoğunlukla sonuçsuz kaldı.

Doğu ve Batı kilisesi arasındaki bu problem bugün bile çözülebilmiş değil ve uzun yıllar boyunca da çözülecek gibi görünmüyor.