Hititler: Anadolu'nun Kadim Halkı Nasıl Yok Oldu?

M.Ö. 12. yüzyılın başlarında Anadolu'nun ortasında büyük bir başkent aniden boşaltıldı.

Saraydaki değerli eşyalar toplandı, devlet arşivindeki önemli tabletler seçilerek sandıklara yerleştirildi.

Kraliyet ailesi, rahipler, askerler ve yöneticiler şehri terk etti.

Bir süre sonra bu başkent, yani Hattuşa, alevler içinde kalacaktı.

Fakat ortada bir savaşın izleri yoktu. Sur kapılarında yığılmış cesetler, saraylarda bırakılmış hazineler ya da şehri ele geçiren bir düşman ordusu bulunmuyordu.

Sanki Hititler bir anda ortadan kaybolmuş gibiydiler.

Peki 450 yıl boyunca Anadolu'ya hükmeden bu güçlü imparatorluk tam olarak neden kaçmak zorunda kalmıştı?

Hiditleri gerçekten deniz kavimleri mi yok etti?

Yoksa veba, taht kavgaları, açlık ve yıllarca süren kuraklık imparatorluğu düşmanları gelmeden çok önce içeriden mi çökertmişti?

Bu konuya bir önceki deniz kavimleri videomuzda kısaca değinmiştik.

Ancak şimdi konuyu derinlemesine inceleme zamanı.

Çünkü Hiditlerin sonu tek bir istilanın hikayesi değildir.

Bu önce insanlarını, sonra kaynaklarını ve en sonunda ayakta kalma gücünü kaybeden bir imparatorluğun yavaş yavaş çözülüşünün hikayesidir.

Bu çöküşün nasıl başladığını anlamak için felaketten hemen önceki dünyaya,

Hidit İmparatorluğu'nun hala yenilmez göründüğü günlere gitmemiz gerekiyor.

M.Ö. 1300 civarı.

Doğu Akdeniz bugünkü modern küreselleşme modellerine aratmayacak derecede birbirine bağımlı büyük bir diplomatik ve ekonomik sisteme sahip.

Tarihçilerin Büyük Güçler Kulübü adını verdiği bu düzende Hititler, Mısırlılar, Asur, Babil ve Kıbrıs ortak bir siyasi dili paylaşıyor.

Krallar birbirlerine kardeşim diye hitap eden mektuplar gönderiyor, saray evlilikleri yapılıyor ve Akdeniz'in can damarı olan ham madde ticareti ortaklaşa yönetiliyor.

İşte tam bu dönemin ortasında, M.Ö. 1300 civarında batan bir gemi bize bu çağın nedenle etkileyici olduğunu açıkça gösteriyor.

Kaş açıklarında bulunan ve bugün Bodrum Kalesi'ndeki müzede sergilenen Uluburun Batığı bu küresel ekonominin minyatür bir laboratuvarı gibidir.

Bu gemi kargosunda tam 10 ton Kıbrıs bakırı ve 1 ton kalay taşıyordu.

Bu oran rastlantısal değildi. Antik çağda tunç dökümü için gereken tam 9'da 1'lik orana tekabül ediyordu.

Gemide sadece metaller de yoktu. Kenan kavanozları, abonoz ağaçları, fil dişleri, kehribarlar ve lüks cam külçeler.

Bu sistemde her krallık bir diğerinin eksiğini tamamlıyordu.

Ancak bu denli birbirine entegre olmuş sistemlerin ölümcül bir zaafiyeti vardır.

Bir parçada meydana gelen dalgalanma tüm yapıyı sarsacak bir etki yaratır.

Hititler işte bu küresel sistemin bir parçasıydılar ve en sonunda yine bu sistemin hassasiyetlerinin bir kurbanı olacaklardı.

Hitit İmparatorluğu aslında dışarıdan bakıldığında aşılmaz surları, güçlü orduları ve savaş arabalarıyla adeta bir dev gibi görünüyordu.

görünüyordu. Ancak Hitit Devlet modeli

gerçekte gücünü tarımsal

artı üründen alan saray merkezli

yeniden dağıtımcı bir ekonomik sistemden

alıyordu. Bu durumu

şöyle açıklayayım. Topraklar kralındı.

Saray vergiyi toplar, ürünleri

depolar ve kuraklık ya da savaş

zamanlarında orduya ve halka

yeniden dağıtırdı. Ancak bu

sistem iki olguya muazzam derecede

bağımlıydı. İnsan gücüne

ve tarımsal üretimin sürekliliğine.

İmparatorluğun demografik yapısına yani insan gücüne vurulan ilk ve en büyük darbelerden biri M.Ö. 14. yüzyılın sonlarında yaşandı.

Kudretli Hidit Kralı, 1. Şüppili Lüma, Suriye seferinden dönerken ordusuyla birlikte ülkeye ölümcül bir misafir getirdi.

Büyük Veba Salgını

Mısır esirleri vasıtasıyla Anadolu platosuna giren bu salgın 20 yılı aşkın bir süre boyunca Hitit ülkesini kasıp kavurdu.

İmparatorluğu zirveye taşıyan bu kral ve onun ardından tahta geçen oğlu 2. Arnuvan da bu salgında can verdi.

Tahta geçen genç ve çaresiz kral 2. Murshili, tanrılara yakardığı veba dualarında ülkenin içine düştüğü demografik çöküşü şu sözlerle aktarıyordu.

Haddi'nin fırtına tanrısı efendim.

Haddi ülkesine bir veba salgını verdiniz.

Öyle ki Haddi veba yüzünden çok kötü bir şekilde ezildi.

20 yıldır Haddi ülkesinde insanlar ölüyor.

Veba Haddi'den hiç çıkmayacak mı?

Kalbimin endişesini artık kontrol edemiyorum.

Ruhumun acısını dindiremiyorum.

Bu veba salgını çiftçileri ve askerleri yok etti.

Hitit kralları iş gücü açığını kapatmak için fethettikleri topraklardan yüzbinlerce savaş esirini yani Namraları zorla Orta Anadolu'ya göç ettirdiler.

Ancak bu zoraki nüfus hareketleri imparatorluğun etnik çeşitliliğini arttırırken merkezi otoriteye olan sadakat bağlarını içten içe zayıflatmaya başlamıştı.

Ve ilerleyen yıllarda bu bir soruna dönüşecekti.

Bunun yanı sıra Hititlerin kuzey sınırında Sarp Karadeniz dağlarında yaşayan yarı göçebe bir halk vardı, Kaşkalar.

Hititlerin aksine merkezi bir devlet yapısı, kralları ya da yazılı kanunları olmayan bu savaşçı kabileler Hititlerin bir diğer zafiyetiydi.

Krallar düzenlediği onlarca sefere rağmen bu topluluğa hiçbir zaman kalıcı olarak boyun eğdirememişlerdi.

Hatta 1380 civarında Kaşgalar, Hitit sınırlarını aşarak başkent Hattuşa'yı yakıp yıkmış, saray geçici olarak diğer Hitit kentleri olan Şapinuva ve Şamuha kentlerine taşınmak zorunda kalmıştı.

Daha sonra her ne kadar Hattuşa geri alınıp surlar iki katına çıkarılsa da kuzeyden gelen bu tehdit Hitit'e askeri gücünün her yıl sınırlarda erimesine neden olan kalıcı ve sürekli kanayan bir yara haline gelmişti.

Ancak Hititlerin en tehlikeli düşmanı Kuzey dağlarından ziyade bizzat sarayın koridorlarında kol geziyordu.

Evet, Hitit İmparatorluğunun sonunu hazırlayan en sinsiz süreç saray içindeki amansız meşruiyet krizleriydi.

M.Ö. 1267 yılında ünlü Kadeş Savaşı'nın kahramanlarından biri olan 3. Hattu Şili, öz yeğeni olan Yasal Kral 3. Mursili'yi askeri bir darbe ile tahttan indirdi.

Mursili sürgüne gönderildi ama taht iddiasından asla vazgeçmedi.

Yabancı saraylardan ve güneydeki vasal krallıklardan destek arayarak Hitit merkezini sürekli tehdit etti.

Bu darbe Hitit hanedanını kalıcı olarak iki rakip meşruiyet hattına böldü.

3. Hattu Şili bu hanedan içi bölünmeyi engellemek ve güney sınırlarını güvenceye almak için stratejik bir hamle yaptı.

Kardeşi 2. Muvatali'nin diğer oğlu olan Kuranta'yı güneydeki Tarhuntassa krallığının başına geçirdi.

Tarhuntassa, Toros dağlarının arkasında yer alan Akdeniz ticaret yollarını ve limanlarını denetleyen hayati bir bölgeydi.

3. Hattuşili'nin ölümünün ardından tahta geçen oğlu 4. Tutali'ye kuzeni Kuranta ile olan ilişkilerini yasal bir çerçeveye oturtmak ve onun sadaketini güvence altına almak için M.Ö. 1235 civarında onunla bir anlaşma imzaladı.

İşte 1986 yılında Hattuşa'nın güney surlarındaki Yerkapı bölgesinde şans eseri bulunan ve bugün Ankara Anadolu Medeniyetleri Müzesi'nde sergilenen bronz tablet bu hassas siyasi dengenin en somut belgesidir.

35'e 24 cm boyutlarında ve yaklaşık 5 kg ağırlığındaki bu tablet Anadolu arkeolojisinde keşfedilen yegane metal anlaşma metnidir.

Metal tabletlerin üzerine doğrudan mühür basılamadığı için anlaşmanın altına asılı zincirlere tutturulmuş kil mühür baskıları eklenmiştir.

Tablette 4. Tutali'ye kuzenine geniş haklar tanırken aslında gelecekteki bir çöküşünde ipuçlarını vermiştir.

Özellikle tablette geçen şu ifadeler oldukça ilgi çekicidir.

Kurunta, Hattuşa'nın büyüklüğünü taklit etmeye çalışmamalı.

Ancak kendi sınırları içinde tam egemen olmalıdır.

Ancak tüm bu dostane tavırlara ve verilen geniş imtiyazlara rağmen hanedan içi rekabet asla engellenemedi.

Konya Hatip yakınlarında bulunan bir kaya kabartmasında Kurunta'nın kendini tıpkı Hattuşa'daki kuzeni gibi

büyük kral ve kahraman ünvanlarıyla tanımlaması iplerin sonradan daha da koptuğunu gösteriyor.

Kurunta bir noktada bağımsızlığını ilan etmiş, hatta Hattuşa tahtını ele geçirmek için askeri bir darbe teşebbüsünde dahi bulunmuştu.

Nitekim Hattuşa saray arşivlerinde Kurumta'ya ait büyük kral unvanlı mühür baskılarının bulunması da başkentte geçici bile olsa bir iktidar değişiminin yaşandığını kanıtlar niteliktedir.

İmparatorluğun son kralı 2. Şüppilili Yüma dönemine gelindiğinde güneydeki bu ayrılıkçı tehdit askeri müdahaleyle bastırılmak zorunda kaldı.

Hattuşa'daki anıtsal hieroglif yazıtında bu son kralın bölgeyi askeri güçle zapt ettiğini, kenti yağmalayıp sınırlarını yeniden merkeze bağladığını okuyoruz.

Ancak bu zafer Hitit ülkesinin zaten sınırlı olan iç kaynaklarını iyiden iyiye tüketti.

Hanedanın gücünü kırdı ve ülkeyi yaklaşmakta olan insanlık tarihinin en büyük çevre felaketlerinden birine karşı tamamen savunmasız bıraktı.

Uzun yıllar boyunca tarihçiler Hititlerin yıkılışını sadece siyasi ve askeri nedenlerle açıkladılar.

Ancak 2023 yılında yürütülen çığır açıcı bir araştırma bu çöküşün arkasındaki asıl görünmez gücü ortaya çıkardı.

Bu güç gerçekte doğanın kendisinden başkası değildi.

Cornell Üniversitesi'nden Stuart Manning ve ekibi Ankara'nın batısındaki Gordion Antik Kenti'nde yer alan

Midas Tümülüsü'ndeki mezar odasından alınan antik ardıç ağacı halkalarını incelediler.

Ardıç ağaçları yarı kurak Orta Anadolu coğrafyasında yüzlerce yıl yaşayabilen ve her yılın yağış miktarını gövdesindeki halkaların genişliği vasıtasıyla adeta bir günlük gibi kaydeden biyolojik arşivlerdir aslında.

Yağışın bol olduğu yıllarda ağaç halkaları geniş ve sağlıklı gelişirken kurak yıllarda halkalar son derece dar kalır.

Manning ve ekibi bu fiziksel verileri karbon izotop analizleriyle birleştirdi.

Bunun sonucunda M.Ö. 13. yüzyılın sonlarında bölgede genel bir kuraklık eğilimi olduğu gözlemlendi.

Ancak asıl yıkıcı, öldürücü darbe M.Ö. 1198, 97 ve 96 yıllarında ardı ardına gelen 3 yıl boyunca devam eden mega kuraklıktı.

Geleneksel tarıma dayalı Hitit toplumu, gelişmiş kuru tarım teknikleri ve devletin tahıl depoları sayesinde bir, hatta iki yıl süren kuraklıkları yönetebilecek güce sahipti.

Ancak ardı ardına üç yıl boyunca İç Anadolu platosunda neredeyse tek bir damla yağmur düşmemesi, tarımsal üretimi tamamen durma noktasına getirdi.

Bu felaketin zincirleme etkisini şu şekilde formüle edebiliriz.

Yüz binlerce insanı besleyen tarım arazileri çöle dönünce Hitit ordusunun iaşesi karşılanaması hale geldi.

Bu da kitlesel askeri firarlara, isyanlara ve çaresiz halkın hayatta kalmak için güneye ve batıya doğru kitlesel göçlerine yol açtı.

2025 ve 26 yıllarında Hattuşa'nın Büyükkaya bölgesindeki antik ürün izotopları üzerinde yapılan son çalışmalar da bu tarımsal baskıyı doğrulamaktadır.

Devlet destekli geniş ölçekli tahıl sistemi bu kuraklıkla tamamen kırılmıştı.

Bu büyük çevre felaketinin edebi yansımalarını dönemin Suriye kıyısında yer alan Ugarit kentinde de buluyoruz.

Ugaritli başkatip Limilku tarafından kil tabletlere kaydedilen Akhatu ve Kirtu destanlarında

tanrıların gökyüzünün kapılarını kapatması ve yağmurun kesilmesi sahneleri

mitolojiden ziyade muhtemelen geç turç çağı insanının iliklerine kadar hissettiği gerçek iklimsel zorlukların sanatsal bir yansımasıydı.

Kuraklığın pençesindeki Hitit ülkesi ayakta kalabilmek için tamamen dışarıdan gelecek tahıl yardımlarına bağımlı hale gelmişti.

M.Ö. 13. yüzyılın sonlarında Akdeniz üzerinden Klikya'daki Ura Limanı'na yanaşan tahıl gemileri Hitit devletinin yegane can damarlarıydı.

Suriye kıyısındaki zengin ticaret limanı Ugarit, bu tahılın taşınması ve finansmanında hayati bir lojistik üst görevi görüyordu.

Hitit sarayından Ugarit kralına gönderilen mektuplar, durumun ne kadar kontrol edilemez boyutlara ulaştığını gösteriyor.

Hitit kraliçesi Puduhepa'nın Mısır firavunu 2. Ramses'e yazdığı mektupta ise açıkça şu itiraf yer alıyordu.

Topraklarımda hiç tahıl kalmadı.

Bir süper gücün en büyük rakibine açız demesi aslında krizin boyutunu adeta gözler önüne seriyordu.

Mısır firavunu Merneptah'ın Karnak'taki ünlü yazıtında ise Hititlere gönderilen insani yardım şöyle gururla anlatılıyordu.

Had ülkesini hayatta tutmak için gemilerle tahıl gönderdim.

Ancak bu süreçte bir yandan da lojistik hatlar tıkanmaya başlamıştı.

Hitit kralının Ugarit valisine gönderdiği ultimatom niteliğindeki acil tahıl mektubunda kurulan şu cümleler tarihin en karanlık çığlıklarından biridir belki de.

Bu tahıl sevkiyatı geciktirilemez.

Eğer hadd-i ülkesinin hayatta kalmasını istiyorsan bu gemileri derhal yola çıkar.

Bu tahılın gecikmesi saraydaki ve ülkedeki binlerce insanın doğrudan ölümüne yol açacaktır.

Bu durum senin ve benim için bir ölüm kalım meselesidir.

İsrail'deki Telapek kazılarında bulunan bir başka mektupta ise

Ugarit valisinin Mısır valisinden gümüş karşılığında sadece 15 ton acil tahıl talep ettiği görülüyor.

Koskoca imparatorlukların 15 ton gibi bugün bir kamyonun taşıyabileceği kadar küçük bir tahıl miktarı için

üst düzey kriz diplomasisi yürütmesi sistemin ne kadar tıkandığını kanıtlıyor aynı zamanda.

Ve işte tam da bu lojistik darboğazın ortasında bir başka sorun daha ortaya çıkmıştı.

Akdeniz'in ufku ansızın beliren düşman gemileriyle kaplanmaya başlamıştı.

M.Ö. 1200 civarında Ege ve Batı Akdeniz dünyasında başlayan devasa bir nüfus hareketi

Hititlerin bu dış tahıl sevkiyatını tamamen kesti.

Antik Mısır kaynaklarının deniz kavimleri olarak adlandırdığı topluluklar

işte tam da bu anda Akdeniz kıyılarını istila etmeye başladılar.

Fakat bir önceki videomuzda onlardan bahsettiğimiz için

bu videoda bu konuya derinlemesine girmeyeceğim.

Ama yine de kısa bir özet geçmekte fayda var.

Bu kavimler sadece profesyonel ordulardan oluşmuyordu.

Yanlarında eşleri, çocukları ve tüm mal varlıklarıyla birlikte yurtlarını terk etmiş büyük bir mülteci dalgasıydılar.

İklim felaketi nedeniyle kendi topraklarında aç kalan bu insanlar,

Doğu Akdeniz'in zengin kentlerini yağmalayarak yeni yurtlar edinmek amacıyla ilerliyorlardı.

Mısır firavunu 3. Ramses Medinet Habu'daki tapınağının duvarlarına bu amansız istilayı şu dramatik sözlerle kazımıştı.

Yabancı ülkeler kendi adalarında bir komplo kurdular.

Bir anda tüm topraklar sarsıldı ve savaşın içinde dağıldı.

Hiçbir ülke onların silahları önünde duramadı.

Hatti, Koda, Karkamış, Arzaba ve Alashya birbiri ardına haritadan silindi.

Bu amansız tehdit karşısında son Hitit kralı askeri gücünü denizlere taşımak zorunda kaldı.

Hititler geleneksel olarak bir kara imparatorluğuydu ve deniz savaşlarında deneyimsizlerdi.

Bu yüzden vasal devletleri Ugarit'in gelişmiş donanmasını kendi komutası altına almışlardı.

M.Ö. 1210 ile 1205 yılları arasında Kıbrıs yani Alaşya açıklarında gerçekleşen savaşlar,

dünya askeri tarihinin ilk kayıtlı deniz muharebeleridir.

Bu savaşlarda Hitit-Ugarit ortak filosu, istilacılarla yaptıkları 3 muharebeyi de kazandılar.

Kral askerlerini karaya çıkarıp Alaşia topraklarında düşman piyadesinde mağlup etti.

Ancak bu zaferler geçici bir soluklanmaydı.

İstilacıların sayısı çok fazlaydı ve Hitit askeri gücü sınırsız değildi.

Ugarit ordusu Hitit topraklarını korumak için İç Anadolu'ya çekilmiş, donanmasıysa Ege kıyılarında devriyeye gönderilmişti.

Bu yüzden deniz kavimleri Ugarit'e ulaştığında şehir düşmüş, yağmalanmış ve küle dönmüştü.

Ugarit'in yıkılışıyla birlikte Hitit İmparatorluğu'nun dış dünya ile olan tüm ekonomik ve lojistik bağlantısı ise kalıcı olarak kopmuştu.

Peki ya başkent Hattuşa'ya ne oldu?

O muazzam surlar, tapınaklar nasıl yok oldu?

Yıllarca tarih kitapları vahşi Kaşga istilacılarının ya da deniz kavimlerinin şehre saldırıp sarayları yakıp yıktığını yazmıştı.

Ancak 1993 yılından itibaren Alman Arkeoloji Enstitüsü adına kazıları yöneten Bürgen Şeher ve ekibinin elde ettiği veriler bu tezi tamamen çürütmektedir.

Ve aslında çok daha dramatik bir gerçeği gözler önüne serer.

Hattuşa düşman tarafından kuşatılarak yıkılmamıştı.

Kent planlı, sistemli ve kademeli bir şekilde tahliye edilmişti.

Saray binalarında, idari ofislerde ve tapınaklarda yapılan kazılarda kıymetli olabilecek altın, gümüş, fil dişi gibi objelere ya da kraliyet hazinelerinin izine rastlanmadı.

Şayet şehir ani bir düşman baskınına uğrasaydı bu lüks malların ve hazinelerin yıkıntıların altında kalması gerekirdi.

Ancak gerçek aslında çok daha sarsıcıydı.

Hititler gitmeye karar vermişlerdi.

Devlet arşivindeki binlerce kil tabletten en önemlileri yani devletler arası anlaşmalar, kraliyet yıllıkları ve tapınak envanterleri arşiv odalarından özenle seçilerek sandıklara konulmuş ve şehirden götürülmüştü.

Geride bırakılan çivi yazılı tabletler çoğunlukla kopyalanması gerekmeyen, güncel olmayan kehanet metinleri ve festival ritüellerinden ibaretti.

Arkeolojik tabaka analizleri, kraliyet ailesinin, bürokratik elitlerin, rahiplerin ve muhafız ordusunun şehri terk etmesinin ardından

Hattuşa'nın bir hayalet şehre dönüştüğünü gösteriyor.

Boşaltılan ve korumasız kalan şehre giren kuzeydeki Kaşga kabileleri ya da çevredeki yerel yağmacı gruplar

binaların içinde değerli eşya aramış, bulamayınca da ahşap yapıları ateşe vermişlerdir.

Tapınaklarda saptanan yangın izleri aktif bir savaştan ziyade terk edilmiş boş binaların yakılmasının sonucudur.

Hattuşa'dan geriye kalan en gizemli eserlerden biri de 1991 yılında bulunan bir Miken Tunç kılıcıdır.

Ege dünyasından ithal edilen bu kılıcın üzerinde Akatça çivi yazısıyla şu satırlar kazınmıştır.

Büyük Kral 4. Tutali'ye Asuva ülkesini yerle bir ettiğinde bu kılıcı Efendisi Fırtına Tanrısına bir adak olarak sundu.

Evet bir zamanlar zaferlerini yabancı kılıçlar üzerine kazıyan o kudretli imparatorluk

M.Ö. 1180 civarına gelindiğinde geride sadece taş temeller bırakarak tarihin karanlığına gömülmüştü.

Ancak Hitit devleti yıkılsa da Hitit kültürü tamamen yok olmadı.

Kargamış'taki Hitit genel valisi merkezin çöküşünün ardından kendisini büyük kral ilan ederek

Hitit devlet geleneğini Fırat Nehri kıyısında yaşatmaya devam etti.

Toros dağlarının güneyinde ve Kuzey Suriye'de kurulan geç Hitit beylikleri

hiyeroglif yazısını ve Hitit sanatsal imgelerini M.Ö. 8. yüzyıla kadar korudular.

İmparatorluk dağılmıştı ama gelenek ve kültür biçim değiştirerek hayatta kalmıştı.

Hitit İmparatorluğunun çöküşü tek bir nedene indirgenemeyecek kadar karmaşıktır

ve aslında doğayla insanın yıkıcı etkileşiminin tarihsel bir örneğidir.

Hanedan içi taht kavgalarının devleti içten içe zayıflatması,

veba salgınının demografik gücü kırması ve tam bu kırılganlık anında gelen

3 yıllık benzeri görülmemiş mega kuraklığın tarımı yok etmesi.

Bunların hepsi İmparatorluğun çöküşünde önemli bir rol oynamıştı.

Gıda güvencesini yitiren devlet dışarıdan gelecek tahıl sevkiyatına bağımlı hale gelmiş

ancak Akdeniz'de beliren deniz kavimleri istilası ve lojistik hatların kesilmesi

Hititlerin son hayatta kalma şansını da elinden almıştır.

Bu ardışık felaketler zinciri ise sistemli bir çöküşü kaçınılmaz kılmıştır.

Hititlerin bu hüzünlü hikayesi bugün küresel iklim değişikliği ve çevre felaketleriyle karşı karşıya olan

Modern dünyamız için de çok ciddi uyarılar barındırıyor aslında.

Cornwell Üniversitesi'nden Jetsparks'ın da belirttiği üzere,

Hititlerin tecrübe ettiği iklimsel krizler önümüzdeki yüzyılda bizim karşı karşıya kalacağımız değişikliklerden çok daha fazlası değildi.

En güçlü, en dayanıklı ve en iyi organize olmuş toplumlar bile adaptasyon sınırlarının ötesine geçildiğinde bir anda yok olabilirler.

Tarih bize doğanın dengesini bozduğumuzda ve sistematik kırılganlıklarımızı görmezden geldiğimizde

hiçbir imparatorluğun ebedi olmayacağını öğretmektedir.

Tüm bu hikayenin sonunda Hititler arkalarında boş saraylar, yarım kalmış kayıtlar ve hala üzerine düşünmemiz gereken bir soru bıraktılar.

Bir imparatorluk gerçekten ne zaman yıkılır?

Düşman kapıya dayandığında mı yoksa onu ayakta tutan sistem çok daha önceden içeriden çözülmeye başladığında mı?

Bir sonraki videoda görüşmek üzere. Şimdilik hoşçakalın.