Her Şeyin Yarım Kaldığı O Gün - Bir Pompeii'linin Son Saatleri

Bir kalıp kül yığını kaldırdığımızda altından ne çıkar?

Toz, toprak ya da belki birkaç taş parçası.

Fakat bazen o kül yığınının altında anılar, yaşanmışlıklar, sevinçler, korkular,

hatta koca bir şehir bile bulabiliriz.

İtalya'nın güneyindeki Pompei işte böyle bir yer.

Yaklaşık 2000 yıl boyunca Vezüvyanardağ'ın külleri altında sessizce bekleyen bir kent.

Bugün bu sessizlik bozulmuş durumda.

Bir zamanlar küllerin kapladığı bu şehir şimdi arkeologlar tarafından inceleniyor ve milyonlarca insan tarafından ziyaret ediliyor.

Ama bazı şehirleri anlamak için kalıntılarına bakmanın ötesine geçmeliyiz.

Taşların arasındaki boşlukları bir zamanlar orada yaşayan insanların sesleriyle doldurmak gerekir.

Bunun içinse zamanı geriye sarmamız lazım.

Henüz sokakların külle kaplanmadığı, duvarların renklerinin canlı olduğu ve insanların yeni bir sabaha başladığı o son güne bir yolculuk yapmalıyız.

M.S. 79 yılındayız, İtalya'nın güneyinde.

Roma İmparatorluğunun gözde kentlerinden biri olan Pompei'de.

Sabahın erken saatleri, bir evin bahçesindeyiz.

Önümüzde uzun bir su kanalı, çevremizde sütunlar ve bahçeye açılan odalar var.

Sokaktan gelen sesler evin içine henüz belli belirsiz ulaşıyor.

Bu esnada bir kadın sütunların arasından geçerek bahçeye çıkıyor.

Adı Julia Felix

Onun nasıl göründüğünü size söyleyemem.

Kaç yaşında olduğunu, uzun boylu olup olmadığını, o sabah iyi uyanıp uyanmadığını ya da kendisini ilk kimin selamladığını bilmiyorum.

Çünkü günümüze ulaşan bir portresi ya da bir günlüğü yok.

Fakat içinde onunla birlikte dolaştığımız bu mülkü çok iyi biliyorum.

Duvarlarını, hamamını, bahçesini.

Hatta bir zamanlar buranın dış cephesine yazılmış bugün bile okuyabildiğimiz bir kiralama ilanını.

İlanda Julia'nın adı geçiyor.

Kiraya sunulan hamamdan, dükkanlardan ve konutlardan söz ediliyor.

Kiralama süresi bile belirtilmiş. 5 yıl.

Bir an için o ilanı veren insanı, yani Julia'yı düşünelim.

O gün kafasında neler dönüyordu acaba?

Önümüzdeki ay kirayı kim ödeyecek? Hangi oda boş kalacak?

Hamamın bakımı ne kadar tutacak?

Böyle bir yeri işletirken insanın zihni bunlarla meşgul olur mutlaka.

Julia'nın da geleceğe ilişkin hesapları olduğunu düşünmek için öyle çok büyük bir hayal gücüne ihtiyacımız yok.

O kafasında bunlarla bahçede gezinirken dışarıda da yeni bir gün başlıyor.

İnsanlar birbiriyle konuşuyor, çocuklar sokaklarda koşturuyor, at arabaları gevşek taş blokların üzerinde yavaş yavaş ilerliyor.

Herkes için sıradan bir gün aslında.

Fakat bir terslik var.

Sesi duydunuz mu? Bu bir sarsıntıydı.

Çok uzun değil. Birkaç saniye sürdü.

Julia da bunu hissetti.

Bir deprem diye düşündü.

Biraz ürktü ama sonra yeniden işlerinin başına döndü.

Julia'nın mülkünü tek bir ailenin yaşadığı büyük bir konak gibi düşünemeyiz.

burada özel yaşam alanlarıyla gelir getiren mekanlar iç içe bulunuyordu.

Burası onun hem evi hem de işletmesiydi.

İçeride birbiriyle bağlantılı olan ama farklı amaçlarla kullanılan birçok bölüm vardı.

Bir kapıdan geçen biri hamama girerken başka bir kapıya yönelip bir dükkanın kapısını açabilirdi.

Bu süreçte ev halkıysa bahçenin arkasındaki odalarda kendi işine devam ederdi.

Julia'nın hayatına ilişkin en sağlam belgelerden birinin bir kira ilanı olması tesadüf değildir.

Onu bize görünür kılan şey şehirdeki ekonomik varlığıdır.

Mülkünün ön cephesinde kendi adı yazar.

Fakat bundan yola çıkıp bütün işlerini tek başına yürüttüğünü ya da hayatını istediği gibi yaşadığını söyleyemeyiz.

Bildiğimiz şey bu mülkte onun adına kiraya sunulan yerlerin olduğu.

Júlio o günde her gün olduğu gibi işinin başındaydı muhtemelen.

Kapıda görünen bir çalışan yapılması gereken bazı şeyleri göstermek için onun yanına gelmiş olmalı.

Ne konuştuklarını duyamıyoruz.

Zamanın duvarları onlarla aramıza aşılmaz bir set çekiyor.

Ama böyle bir işletmenin çalışması için gerekenleri sıralayabiliriz.

Yakacak getirilecek, su kullanılacak, odalar temizlenecek, bozulan bir şey varsa onarılacak.

İşlerin hepsiyle ilgilenilmesi gerek.

Bahçenin kenarında ayrıca yemek yemek için düzenlenmiş özel bir bölüm bulunuyordu.

Mermer kaplı sedirler, bahçeye bakan bir açıklık ve küçük basamaklardan akan su.

Burada yemek yiyen insanlar suyun sesini işiterek sedirlere uzanabiliyorlardı.

Bahçedeki uzun kanalın üzerinden küçük köprüler geçiyordu.

Şimdi Julia'nın bu bölümü kontrol ettiği andayız.

Güzeyin temizliğine bakıyor.

Yerde duran bir kabın kaldırılmasını işaret ediyor, çalışanlarıyla konuşuyor.

Fakat Julia evin içinde bu işlerle ilgilenirken dışarıda birileri kafasını kaldırmış gökyüzüne doğru bakıyor.

Sıradan başlayan bu sabah bir kabusa dönüşmek üzere.

Çünkü bugün bir yanardağ patlayacak.

Şimdi öğle vaktindeyiz.

Çalışanlardan biri bahçeye giriyor ve olduğu yerden seslenip eliyle gökyüzünü işaret ediyor.

Julia başını kaldırıp vezüvün üzerinde bir bulutun yükseldiğini görüyor.

O anda ne hissetti acaba? Korku, endişe, panik. Ne olduğunu anlamış mıydı gerçekten?

Önce dar bir gövde gibi yükselmişti bulut. Sonra üst kısmı genişlemiş ve gökyüzüne yayılmaya başlamıştı.

Körfez'in öbür tarafında Misenum kentinde bulunan Plinius bu görüntüyü daha sonra bir çam ağacına benzetecek

ve felaketi anlattığı mektubunda annesinin bulutu öğleden sonra bir civarında fark ettiğini yazacaktı.

Julia'nın bulunduğu bahçedeyse o bulut her bakışta biraz daha fazla yer kaplamaya devam ediyor gökyüzünde.

Julia bir an için panikle sokak kapısına doğru ilerliyor.

Dışarıda insanların birçoğu aynı yöne bakıyorlar.

Vezüve doğru.

Biri yolun karşı tarafındaki arkadaşına sesleniyor.

Daha meraklı olan bir başkasıysa dükkanın önünden ayrılıp görüşünü engelleyen duvarı geçmeye çalışıyor.

Derken Julia'nın ayaklarının dibine küçük bir parça düşüyor.

Yerdeki parça açık renkli, gözenekli bir taş.

Julia eğilip onu eline alıyor.

Görünüşe göre hafif.

Onu bir süre parmaklarının arasında çeviriyor.

Biz bugün bu taşa Pomza diyoruz.

Pomza volkanik patlamalar sırasında lavın çok hızlı soğuyup içindeki gaz kabarcıklarını hapsederek oluşturduğu oldukça hafif ve gözenekli bir taş türü.

Yanardağdan fırlayan bu malzemenin bir kısmı rüzgarın taşıdığı yönde yere düşmeye başlıyor.

Pompei bir süre sonra işte bu yağışın altında kalacak.

Julia başını yeniden kaldırdığında artık yalnızca gökyüzünü kaplayan de bir bulut görmüyor.

Şimdi yukarıdan gelen bu parçalardan da yüzünü koruması gerek.

İlk tepkileri oldukça anlaşılır.

İçeri girmek.

Julia hızlı bir şekilde kapıdan ayrılıyor.

Az önce sokakta duran birkaç kişi de kapalı bir yer bulmak için hareketleniyorlar.

Bahçede çalışan biri elindeki aleti olduğu yere bırakıyor ve o da içeri yöneliyor.

Hep birlikte güvenli olduğunu düşündükleri evin kapalı bölümlerine geçiyorlar.

Bu ilk dakikalarda çatı aslında oldukça işe yarıyor.

Dışarıdaki parçaların başlarına düşmesini engelliyor.

İçeriden sokağı görebiliyor ve gelen geçene seslenebiliyorlar.

Beklemek dışarı çıkmaktan daha mantıklı görünüyor.

Biz şu an bildiklerimiz ışığında neden kaçmadılar diye sorabiliriz.

Fakat Julia'nın önünde felaketin nasıl gelişeceğini gösteren bir çizelge yoktu.

Pomza yağmurunun ne kadar süreceği belli değildi.

Ayrıca şehirden çıkınca neyle karşılaşacaklarını da bilmiyorlardı.

Ev ise bildikleri güvenli alandı.

İçinde su, yiyecek ve eşyalar vardı.

Ama yine de bir karar verilmesi gerek.

Evde kalmak mı, dışarı çıkmak mı?

Biraz daha beklerlerse bu soruyu cevaplamak imkansız hale gelecek.

Şu an bizim bildiğimiz ama onların bilmediği bir şey var.

Bugün Pompei'yi ziyaret edenler evlerin duvarlarının sapasağlam durduğunu ancak çatıların neredeyse tamamının çöktüğünü görürler.

Evet bu pomza taşları oldukça hafifti ama yağış o kadar yoğundu ki biriken bu taşlar bir süre sonra çatıların bir kısmının çökmesine sebep olacaktı.

Biraz zaman geçiyor.

Çok değil, belki birkaç dakika.

Julia'yı bir odada yanına alabileceklerini toplarken buluyoruz.

Pompei'de insanların felaket esnasında para ve değerli eşyalarını yanlarına aldıklarına ilişkin doğrudan kanıtlarımız var.

Mesela 2024'te yayımlanan bir kazı bulgusunda küçük bir odada bir kadınla bir erkeğin kalıntıları ortaya çıkarıldı.

Kadının yanında altın, gümüş ve bronz sikkelerle takılar bulunuyordu.

Araştırmacılar ikisinin Pomza yağmurundan korunmak için bu odaya sığındığını,

dışarıdaki birikintininse çıkışı kullanılmaz hale getirdiğini düşünüyor.

Bu insanları para uğruna gecikmiş kişiler olarak mı görmeliyiz?

Hiç sanmıyorum.

Yanınıza para almak aslında yeniden yaşayabileceğiniz bir yere ulaşmayı umduğunuz anlamına gelir.

Şehirden çıktıktan sonra yemek, barınacak yer, belki bir araç bulmanız gerekecek.

Julia da işte bunun telaşında.

Küçük bir keseyi eline alıyor, ağzını bağlıyor ve giysisine yerleştiriyor.

Sonra odadan çıkmak üzere dönüyor.

Arkasında bıraktıkları da var.

Ağır eşyalar, büyük kaplar, sedirler.

Her şeyin bir değeri var ama hepsini taşıyamaz.

Koridorda karşılaştığı birisi elindeki daha büyük bir yükle ilerlemeye çalışıyor.

Julia kapının önüne ulaştığında tekrar durmak zorunda kalıyor.

Başını ve omuzlarını kapattığı örtü her pomza darbesinde hafifçe oynuyor.

Evin eşiğiyle sokak arasında yalnızca bir adım var.

Fakat içeriden dışarıyı izlemekle o adımı atmak aynı şey değil.

Julia evden ayrılırken onunla birlikte çıkan başkaları da var.

Onların kim oldukları ya da ne amaçla orada bulundukları hakkında kesin bir yargıya ulaşmak zor.

Ancak bir pansiyonun hem çalışanları hem de müşterileri olmalı öyle değil mi?

Belki de içlerinde Julia'nın aile fertlerinden birileri bile var.

Yürürken zar zor ilerliyorlar.

Zemindeki gevşek malzeme ayaklarının altında oynuyor.

Ayrıca ara ara şiddetli sarsıntılar da gerçekleşiyor.

Bu sarsıntılardan birinde Julia sendeleyince yanındakilerden biri koluna giriyor

ve birlikte daha yavaş ilerlemeye başlıyorlar.

Pomza yağışı o kadar yoğun ki artık güneş yok olmuş durumda.

Şu an için görüş birkaç metre ile sınırlı.

Ama her adımda bu mesafe düşmeye devam ediyor.

Bir köşeyi döndüklerinde görüşleri daha da daralıyor.

Sonra Jurya arkasından gelenleri kontrol etmek için bir anlığına duruyor.

Öndekiler birkaç adım daha attıktan sonra onun durduğunu fark edip geri dönüyorlar.

Şu an birbirlerini göremedikleri için seslenmeleri gerek.

Ayrıca evden çıktıktan sonra yeni bir mesele de başlıyor.

Nereye gidecekler?

Mülk'ün bulunduğu bölgeden güneydeki Nokyara kapısına yönelmek olası çıkış yollarından biri.

Fakat Julia gerçekten bu yolu mu kullandı?

Ona en yakın kapı bu.

Buraya doğru ilerlemiş olmalı.

O yüzden onun adımlarını bu yolda takip etmek en mantıklısı.

Sokağın bir bölümünde duvarın dibinden yürümek daha korunaklı geliyor onlara.

Fakat biraz ilerlediklerinde çatılardan savrulan parçalar onları duvardan uzaklaşmaya zorluyor.

Görüş artık o kadar daralmış durumda ki Jülio önündeki insanın omzunu takip ederek zar zor ilerleyebiliyor.

Bu yolculuğun her anı aslında zor bir seçim onun için.

Evet yola devam edebilir ama başını çevirip geriye bakarsa eve geri dönmek de isteyebilir.

Bir süre sonra grubun hızının iyice düştüğünü fark ediyoruz.

Birileri duruyor, arkadan gelenler yanlarından geçmeye çalışıyor.

Julia başındaki örtüyü biraz kaldırıp önünü görmeye çalışıyor.

Genellikle insanlar bu sahneyi devasa lav nehirlerinden kaçan bir grup insan olarak tasvir ederler.

Ama aslında öyle değildi.

Pompei'de ilk saatlerde yaşanan tehlike gökyüzünden düşen pomza yağmuru, görüş kaybı ve giderek daha da ağırlaşan koşullardı.

Sonraki ölümcül aşama ise henüz şehrin tamamına ulaşmamıştı.

Julia'nın önünde hala bir yol bulunuyordu ama biz onun izini artık kaybediyoruz.

Şehirden çıkmaya çalışan insanların arasında kayboluyor.

Diğer yüzlercesi gibi.

Geri dönüp dönmediğini, yolunu değiştirip değiştirmediğini ya da kurtulup kurtulmadığını ne yazık ki bilmiyoruz.

Pompei'nin kalan saatlerini anlatabilmek için bundan sonra başka izleri takip etmemiz gerek.

Geceye doğru evlerinde bekleyen insanlar için tehlike daha belirgin hale gelmeye başlamıştı.

İlk saatlerde üzerlerine düşen pomzaları durduran çatılar şimdi onların ağırlığı altında eziliyorlardı.

Sokakta yürümeyi zorlaştıran şey aslında çatılarda yapının taşıması gereken bir yüke dönüşmüştü.

Bir süre sonra bazı evlerin çatıları çökmeye başladı.

İnsanlar daha güvenli olduğunu düşündükleri başka odalara geçmeye çalışıyorlardı.

Fakat geçişler de kapanmaya başlamıştı.

Kısacası evlerinde kalanlar kapana kısılmıştı.

Ayrıca sarsıntılar da devam ediyordu.

Bunu biliyoruz çünkü Pompei'de iki kişinin ezilerek öldüğü bir evi inceleyen araştırmacılar

onların üzerine yıkılan duvarların deprem etkisiyle çöktüğü sonucuna ulaştılar.

Bulgular olayın yaşanma anını Pomza yağmurunun sonuyla kenti kaplayan daha sonraki akıntılar arasındaki kısa aralığa yerleştiriyor.

Yani gökyüzünden gelen ses azalmış olsa bile tehlike sona ermiş değildi.

Tam tersine bazı insanlar için daha sessiz hatta belki de güvenli hissettikleri an sığındıkları yerin yıkıldığı an olmuştu.

Artık yeni günün sabahına yaklaşıyoruz.

Patlamanın ilk aşamasında kül, taş ve volkanik malzeme büyük bir sütün halinde gökyüzüne yükselmişti.

Fakat bir süre sonra bu sütünün bazı bölümleri kendi ağırlığını taşıyamayarak çökmeye başladı.

İşte o anda çok daha tehlikeli bir şey ortaya çıktı.

Aşırı sıcak gaz, kül ve kaya parçalarından oluşan yoğun bulutlar

yeryüzeyine yakın biçimde yamaçlardan aşağıya doğru akmaya başladı.

Bunlara piroklastik akıntı diyoruz.

Artık malzemenin nereye gideceğini yalnızca rüzgar belirlemiyordu.

Bu sıcak ve ağır karışım yer çekiminin etkisiyle arazinin eğimini takip ediyor,

vadilerden ve yamaçlardan büyük bir hızla ilerliyordu.

Bu akıntılar tek bir darbeden ibaret de değildi.

Birbirini izleyen evreler vardı.

Şehrin içindeki kül tabakaları bu sıralamayı bugün yeniden kurmamıza yardım ediyor.

Bu yüzden o geceyi bir odada geçirmiş bir insanın dışarıdaki yağışın hafiflemesini nasıl yorumlayacağını tahmin edebiliriz.

Kapıya yaklaşıyor, biraz önce geçemediği yere yeniden bakıyor.

İçeridekilere artık çıkabileceklerini söylüyor.

Ama yukarıdan düşen parçaların azalması ne yazık ki yanardağın durduğu anlamına gelmiyor.

Kentin güneyindeki bir bahçede bulunan yetişkinlerin ve çocukların da yer aldığı 13 kişinin izleri bu son evreleri günümüze kadar ulaştırıyor.

Bugün buraya kaçaklar bahçesi adı veriliyor.

Kalıntılar bu insanların birikmiş volkanik malzemenin üzerinde ilerlerken öldüklerini işaret ediyor.

Pompei'le ilgili bir şey okuduğumuzda veya gördüğümüzde en sık karşılaştığımız görüntülerden biri yerde yatan insan biçimleri.

Dizlerini kendine doğru çekmiş, yüzünü kapatmış ya da uzanmış bedenler.

Bunlar lavın içinde, taşa dönüşmüş insanlar değiller.

Çünkü külün altında kalan bedenler zamanla çürüdü.

Bazılarının çevresindeki tabaka bedenin biçimini koruyan bir boşluk bıraktı.

19. yüzyılda Giuseppe Fiorelli'nin geliştirdiği uygulamayla bu boşluklara alçı döküldü.

Biz bugün bu kalıplara baktığımızda bir heykeltıraşın yüzyıllar sonra tasarladığı bir duruşa bakıyormuş gibi hissedebiliyoruz.

Ama aslında geçmişte yaşamış bir bedenin bıraktığı hacime bakıyoruz.

Peki son olarak size şunu sormak istiyorum.

Julia'yı da bu kalıpların arasında arayabilir miyiz?

Evet, belki de bu kalıplardan biri ona ait.

Ama hikayenin diğer tarafında şehirden çıkmayı başaranlar da vardı.

Bazıları daha sonra eşyalarını almak için geri döndüler.

Evler açıldı, dükkanlarda geçitler oluşturuldu, değerli malzemeler çıkarıldı.

Felaketten sonraki insan faaliyetlerinin izleri bugün bile görülebiliyor.

Eğer Julia kurtulduysa hayatının devamı bu insanların arasında bir yerde olabilir.

Başka bir şehirde, başkasının evinde, eski mülkünden çok uzakta.

Ama ne olursa olsun onun hikayesi bizim için mülkünün duvarındaki yazı da sona eriyor.