Diktatörlerin Karanlık Yükselişi - Kitleler Neden Katil Yaratır?

11 Kasım 1918

Bu tarih, dünyanın o zamana kadar gördüğü en büyük felaketin resmi olarak sona erdiği tarih.

Evet, 11 Kasım 1918'de 1. Dünya Savaşı resmen sona erdi.

Ancak bu uzun süreli savaş, insanların zihninde ve vicdanında geri dönüşü olmayan derin yaralar açtı.

İmparatorluklar devrildi, insanlar umutsuzluğa sürüklendi, ekonomik buhran ve işsizlik had safhaya ulaştı.

Toplumlar yalnızlık ve karmaşa içinde çare beklerken ortaya çıkan bazı siyasi figürler onlara basit açıklamalar ve düşman hedefler sunmaya başladı.

1920'li yıllara gelindiğinde özellikle Avrupa ülkelerindeki kitlelerin beklentileri oldukça belirgindi.

Ulusal onuru ayağa kaldıracak ve savaş sonrası düzene kavuşmayı sağlayacak karizmatik bir lider.

Bugün kitlelerin bu profile uygun olarak görüp destekledikleri bazı liderleri inceleyeceğiz.

Gerçekten neden destek gördüler?

İnsanları nasıl etkilediler?

Arkalarına aldıkları bu kitlesel gücü nasıl kullandılar?

Bugün bütün bu soruları birlikte cevaplamaya çalışacağız.

Bunu yaparken ise ilk durağımız İtalya olacak.

Birinci Dünya Savaşı sona erdiğinde İtalya resmen kazanan tarafta yer almıştı.

Ancak bu kazancın bir yanılsama olduğu kısa süre içinde anlaşılacaktı.

Savaş sonrasında işsizlik artmış, enflasyon tavan yapmıştı.

Fabrika işgalleri, grevler ve sokak çatışmaları ülkenin her bölgesine sirayet etmiş durumdaydı.

Tüm bunların sonucundaysa kitle psikolojisinde bir kırılma yaşandı ve insanlar şu soruyu sormaya başladılar.

Bizi kim kurtaracak?

Benito Mussolini adındaki bir siyasetçi buna basit fakat güçlü bir cevap verdi.

Bunu ben yapacağım.

Bu cevabın altında yatan derin bir anlam vardı.

Aslında Mussolini sizi kurtaracağım derken bir sorumluluk alıyordu.

Kaotik bir dünyada insanlar yönlendirilmek, karar yükünden kurtulmak ve sorumluluğu birbirine devretmek isterler.

İşte Mussolini İtalyan halkına tam olarak bunu karşılama vaadinde bulunuyordu.

Diğer yandan 1. Dünya Savaşı sonrasında İtalya'nın hakkının teslim edilmemiş olması İtalyan halkında bir onur meselesi haline gelmişti.

Benito Mussolini yaptığı konuşmalarda buna da sık sık değiniyordu.

Bizi küçümsediler. Hak ettiğimizi vermediler. Roma yeniden yükselecek.

Mussolini'nin konuşma metinlerinin altında hep bu mesajlar vardı.

Bundan sonra ise sahneye iç düşmanlar çıktı.

Sosyalistler, liberaller, grevciler ve düzeni bozanlar.

Bunların hepsi Mussolini tarafından düşman olarak etiketlendi.

Biz ve onlar ayrımı yapıldı.

Artık içerideki suçlular da belirlenmiş durumdaydı.

Tüm bunların ortasında Mussolini rejimi geniş kitlelerden destek buldu.

Metresi Clara Petacci'ye kalabalıkların kendisini nasıl karşıladığını şöyle anlatmıştı.

anlatmıştı. Fanatik sahneler

delice bir coşku.

İnsanlar ağlayarak diz çöküyor,

çığlık atıyor, kollarını uzatıyorlar.

Bunun yanı sıra her gün

Mussolini'nin ofisine 1500 civarında

mektup geliyordu ve bunların

çoğu sadakat ifadeleriyle doluydu.

Halk ona

duce diye sesleniyordu. Yani

lider.

1929 Lateran Paktı ile

Mussolini Katolik Kilisesi'nin de

desteğini aldı. Artık din adamları onun faşist politikalarını över hale gelmişlerdi. Bu oldukça

önemliydi. Çünkü İtalya'nın büyük bir çoğunluğu Katolik'ti ve Mussolini'nin onların desteğini

alması gerekiyordu. Bu süreçte basın da ona karşı övgülerde bulunuyordu. The New York Times bile

İtalya'daki faşist deneyimin ülkeyi kaostan çıkarıp normale geri döndürdüğünü yazıyordu.

Elbette bu tablo muhaliflerin baskıyla susturulduğu gerçeğini gizliyordu.

Rejim karşıtları hapislere ve sürgünlere gönderilmiş, basın sansürle denetlenmeye başlanmıştı.

Şiddet devletin elinde güçlü bir silah haline gelmiş durumdaydı.

Ancak tüm bunlara rağmen Mussolini 2. Dünya Savaşı'na giden süreçte halkın büyük bir kısmı tarafından destek ve sadakat gördü.

Bu durum ise çok geçmeden İtalya'yı bir polis devletine ve en sonunda diktatörlüğe dönüştürecekti.

Şimdilik İtalya ve Mussolini'yi arkamızda bırakarak bir sonraki durağımıza yönelelim.

İtalya'da faşizm güç kazanırken Almanya'da benzer bir öfke ve özlem dalgası yükseliyordu.

Birinci Dünya Savaşı'nın sonunda imzalanan Versailles Anlaşması Almanya'ya hem toprak hem de itibar kaybettirmişti.

1920'lerden itibaren yükselen enflasyona, 1929'da patlayan Büyük Buhran'ın da etkileri eklenince Almanya'da işsizlik muazzam seviyelere ulaştı.

Öyle ki 1933 yılına gelindiğinde Almanya'daki işsizlik seviyesi %30 civarındaydı.

İşte böyle bir ortamda bir adam iktidara geldi.

Bugün hepimiz onu yakından tanıyoruz.

Adolf Hitler.

Peki halkın içinden gelen bu sıradan adam kitleleri nasıl etkiledi?

Şimdi bunu cevaplamaya çalışalım.

Hitler doğal ve etkileyici bir hitabet yeteneğine sahipti.

Bu hitabet yeteneği sayesinde vaatlerini kitlelere ateşli ve açık bir şekilde iletmeyi başarabiliyordu.

En önemli vaadi şuydu.

Almanya yeniden büyük olacak.

Bunun için izlenecek adımlarsa belliydi.

Öncelikle işsizlik sorunu çözülecekti.

Bu vaat özellikle işsiz erkekler üzerinde etkili oldu.

Çünkü iş sadece gelir demek değildi.

Aynı zamanda erkeklik, saygınlık ve toplumsal değer demekti.

İşsizlik Alman erkeğinin onurunu kıran bir meseleydi ve Hitler doğrudan buna yönelik politikalar geliştiriyordu.

İkinci olaraksa Versay Anlaşması'nın izleri silinecek Alman halkı zincirlerinden kurtarılacaktı.

Bu işsizlikten daha önemli bir vaatti.

Çünkü aç insanlar bile bizi bu duruma düşüren adaletsizlik ortadan kalkacak fikrine sarılabiliyordu.

3. olarak Hitler güçlü devlet, sert disiplin ve tek seslilik vaat ediyordu.

Demokrasi rafa kaldırılıyor ancak istikrar sunuluyordu.

En karanlık vaat ise hedefteki düşmanla mücadeleydi.

Hitler içerideki düşmanları net bir şekilde belirlemişti.

Yahudiler, komünistler, entelektüeller.

Bunun belirlenmesi psikolojik olarak rahatlatıcıydı.

Çünkü bu şekilde karmaşık bir krizi anlamak için çaba sarf etmeye gerek yoktu.

Birilerini suçlamak yeterliydi.

Tüm bunlara bakınca Hitler'in hem somut hem de soyut hedefler oluşturarak vaatlerini bu şekilde inşa ettiğini anlayabiliyoruz.

Yani Hitler bir yandan işsizlik gibi mevcut sorunlara odaklanarak insanların aklına,

bir yandan da umutsuzluk içinde olan Alman halkının duygularına hitap ediyordu.

Tüm bu süreçte bireysel sorumluluk duygusu azalmıştı.

Başarısızlık artık kişisel değil, ulusal bir sonuç olacaktı.

Aynı şekilde kurtuluş da bireysel olmayacak, kollektif olacaktı.

Bu kitle psikolojisini daha da güçlendirdi.

Kısacası Hitler insanlara acı çektikleri yerlerden seslenmiş,

onlara yalnızca ekmek ve kazanç değil, intikam, kimlik, düzen ve gelecek hissiyatı aşılamıştı.

Hitler'in bu politikası kısa süre içerisinde sonuç vermeye başladı.

Biyografi yazarı Ian Kershaw, Hitler'in hitabet yeteneğiyle kitleleri psikolojik olarak derinden etkilediğini ve milyonları avucunun içine aldığını vurgular.

Tarihçi Neil Cressel de yıllar sonra görüştüğü Almanların çoğunun Hitler'den bahsederken onun büyüleyici bir çekim gücüne sahip olduğunu belirttiğini kaydeder.

Bu açıdan Nazi mitingleri kitle desteğinin görsel bir şöleni olarak göze çarpmaktadır.

Özellikle her yıl Nürnberg'de düzenlenen parti kongresinde yüz binlerce insan tek vücut halinde lideriyle bağ kurardı.

Örneğin 1936 Nürnberg mitinginde dev kalabalıklar,

''Führer Almanya'dır, Almanya Führer'dir'' diye haykırmışlardı.

Bu süreçte Nazi propagandası da halkı Hitler'e sadakat konusunda eğitmişti.

Basın, radyo ve sinema Hitler'i Alman ulusunun kurtarıcısı olarak yücelten mesajlarla doldurulmuştu.

Bu şekilde Hitler, Almanlığı yeniden yüceltecek yegane figür haline getirilmişti.

Sonuç olarak Hitler ve Nazi Almanyası örneği, kitle psikolojisinin karanlık bir doruk noktası olarak tarihe geçti.

Halkın büyük bir bölümü, tüm vahşetine rağmen Hitler'e inanmış, onu alkışlamış, desteklemiş ve peşinden sürüklemişti.

Fakat biz şimdilik Almanya'yı da arkamızda bırakalım ve bir sonraki durağımıza geçelim.

Bu kez Rusya'dayız.

Tarih 5 Mart 1953

Moskova sokakları büyük bir insan kalabalığına tanıklık ediyor.

Rus halkı, büyük rehber ve halkların babası adını verdikleri liderlerini son yolculuğuna uğurlarken gözyaşı döküyor.

Bu adam Josef Stalin.

İşte tam da bu anda tarihin en büyük paradokslarından biri ortaya çıkıyor.

Stalin, milyonlarca insanı çalışma kamplarına sürgüne gönderen, kendi halkını açlığa sürükleyen ve yine birçok muhalifi idam ettiren bir lider değil miydi?

Peki Rus halkının belli bir bölümü, niçin onu babaları gibi sevdi?

Bu yalnızca korkudan mı ibaretti?

Yoksa tüm bu yaşananların ardında kitlesel bir hipnoz mu yaratıldı?

Stalin Hitler ve Mussolini'den farklıydı.

O diğerleri gibi seçimle yükselmiş bir lider değildi.

1924 yılında Bolşevik devriminin lideri Vladimir Lenin ölünce Sovyetler Birliği'nin yönetimini Stalin devralmıştı.

Ancak seçimle gelmemiş olmasına rağmen kitleler tarafından delicesine sevildi ve saygı gördü.

Bu sevgi aslında birkaç ilüzyonun tezahürü sayesinde bu seviyeye ulaşmıştı.

Stalin erişilemez bir tanrı gibi davranmıyordu.

O, Rus halkının nezdinde halktan biriydi ve gerçekten de karşıdan bakıldığında onlar gibi görünüyordu.

Hitler gibi ateşli konuşmalar yapmazdı.

Sakin davranır, az konuşur ve sade giyinirdi.

1924 yılından itibaren tüm Sovyetler Birliği halkları her yerde bu sade görünümlü adamın yüzünü görmeye başladı.

Sovyet propagandası Stalin'i her yere taşıdı.

Sabah uyandıklarında gazetede o, fabrikada duvarda o, parktaki heykelde o.

Her yerde ama her yerde Stalin vardı.

Dahası kendisini devrimin asıl lideri Lenin'in tek ve gerçek öğrencisi olarak konumlandırmış

ve tarihi yeniden yazarak propagandasını bu şekilde inşa etmişti.

Ancak bu sade giyimli adamın dönemi hapis veya sürgün cezalarıyla geçti.

İnsanlar gece yarısı komşularının evlerinden alınıp götürüldüğünü görüyorlardı.

Bu elbette onlarda bir korku yaratıyordu.

Ancak onlara göre bu korkunun sorumlusu Stalin değildi.

Rus kültüründe yüzyıllardır süre gelen bir inanç vardı.

Çar iyidir derlerdi Ruslar ama çevresindeki memurlar kötü.

İnsanlar yaşanan zulümleri Stalin'in bildiğine inanmıyor, kendilerini kurtarması için halkların babasına mektuplar yazıyorlardı.

Ancak tutuklama emrinin altında bizzat Stalin'in imzası olduğunu bilmiyorlardı.

Bu bir Stockholm sendromuydu.

Hayatta kalmak için onu sevmeniz gerekiyordu.

Onu sevmek belki o karanlık listelere adınızın girmesini engelleyebilirdi.

Halkın Stalin sevgisini yalnızca propaganda ya da belirli bir sendromla sınırlı tutamayız.

Bazı insanların Stalin'i sevmek için gerçekten de somut sebepleri vardı.

O bir tarım toplumunu almış ve birkaç on yıl içerisinde nükleer bir süper güce dönüştürmüştü.

Bundan daha da önemlisi 2. Dünya Savaşı sırasında Almanlara karşı yürütülen mücadeleydi.

Büyük Vatan Savaşı

Naziler ülkeyi işgal etmeye başladıklarında bile Stalin kaçmayı aklından geçirmemişti.

Kalmış ve savaşı organize etmişti.

En nihayetinde zafer kazanıldığında Hitler'i yenilgiye uğratan kişi de o olmuştu.

Bu durum onu Rus halkının gözünde bir kahramana dönüştürdü.

Bir Rus köylüsü için denklem oldukça basitti.

Eğer Stalin olmasaydı Almanların kölesi olacaktık.

O bizi kurtardı.

Zafer sarhoşluğu bu süreçte ödenen bedelleri unutturdu.

Savaşta ya da daha önceki krizlerde ölen milyonlarca insan büyük geleceğin inşası için ödenmesi gereken bir bedel olarak görüldü.

Stalin ve yönetimi insanlar için düzen demekti.

Kanlı da olsa düzen, kaostan iyiydi.

Şimdiye dek zalim liderlerin kitleler üzerindeki etkilerini seçtiğimiz üç tarihi figür üzerinden analiz etmeye çalıştık.

Şimdi ise bu süreçlerin altında yatan psikolojik nedenlere göz atma vakti.

Özellikle Freud ve Eric Fromm gibi psikanalistler kriz anlarında toplumların çocuksu bir evreye gerilediğini savunurlar.

Nasıl korkan bir çocuk babasının bacağına sarılıyorsa toplumlar da bu liderlere bu şekilde sarılıyorlardı.

Onları her şeye gücü yeten bir baba figürü olarak görüyorlardı.

Bunun yanı sıra bu liderler toplumlara kaybedilen onurlarını geri vermeyi vaat ediyorlardı.

Özellikle Hitler Alman ırkına seçilmiş olduğunu hissettiriyordu.

Bu ise kollektif narsizmdi.

Birey kendi hayatındaki başarısızlığı liderin ve devletin ihtişamıyla kapatıyordu.

Lider ne kadar güçlüyse sıradan vatandaş da kendini o kadar güçlü hissediyordu.

Elbette biz ve onlar algısını da unutmamak gerekiyor.

Bir grubu birbirine bağlamanın en etkili yolu onlara ortak bir nefret objesi göstermekti.

Modern psikolojide yansıtma mekanizması toplumun kendi içindeki kötülüğü, başarısızlığı veya ahlaksızlığı kabul etmek yerine bunu bir düşman grubuna yansıtmasını ifade eder.

Biz temiziz, onlar kirli der toplum.

İşte bu duygu kitleleri zalim liderin etrafında kenetleyen bir diğer unsurdu.

Tüm bunların dışında özellikle bir psikolojik süreç daha ön plana çıkmaktadır.

Özgürlükten kaçış.

Peki bir insan neden özgür olmaktan kaçmak ister?

Neden özgürlüğünden vazgeçer?

Çünkü özgürlükten kaçışın ardından şu süreç gelir.

Sorumluluk yükünden kurtulma.

Evet, kulağa biraz şaşırtıcı geliyor olabilir.

Ama modern birey için özgürlük bazen bir yüktür.

Karar vermek, seçim yapmak, sorumluluk almak insanda stres yaratır.

Diktatörler ise halka şunu söyler.

Siz düşünmeyin.

Sizin yerinize ben düşünüyorum. Siz sadece itaat edin ve mutlu olun.

20. yüzyıl boyunca halklar zalim diktatörlere işte bu şekilde kitle desteği verdiler.

Ekonomik sıkıntılar, toplumsal korkular ve karizmatik propagandanın birleşimiyle insanlar,

Hitler, Mussolini veya Stalin gibi liderleri adeta birer Mesih gibi bağırlarına bastılar.

Peki aradan geçen onca zamandan sonra kitle psikolojisi değişti mi?

Bugün dünya bambaşka görünüyor olabilir.

Fakat insan psikolojisinin temel dinamikleri büyük ölçüde aynı kalmış durumda.

Hannah Arendt'in totalitarizm üzerine yaptığı analizler hala güncelliğini koruyor.

Yalnızlık, çaresizlik ve basit hikayelere duyulan özlem kitleleri yine tehlikeli yollara sürükleyebilir diyor Arendt.

Nitekim günümüzde de komplo teorileri, yalan haber ve aşırı kutuplaşma çağında yaşıyoruz.

Gözlemciler, internette yayılan asılsız iddialar ve kurumlara duyulan güvensizlik gibi olguların Arendt'in uyardığı şartları yeniden canlandırdığını belirtiyor.

Bu noktada geçmişin hikayeleri bize bir uyarıda bulunuyor.

Değişmesi gereken, kitleleri oluşturan bizlerin tutumları ve bilinç düzeydir.

Ancak belki o zaman tarih tekerrür etmek zorunda kalmayacaktır.