Bir Osmanlı Şehrinde Yaşamak - Osmanlı'da Günlük Yaşam Nasıldı?

Tarih podcast bölümü.

16. Yüzyıl dolaylarında Osmanlı Devleti kelimenin tam anlamıyla altın çağını yaşıyordu.

Sınırları Atlantik kıyılarındaki Fas'tan İran dolaylarına, Hicaz bölgesinden Avusturya hudutlarına kadar uzanıyor,

Akdeniz'in dört bir köşesinde Devlet-i Aliye'nin sancağını taşıyan kadırga ve kalyonlar görülüyordu.

Bu yıllarda başkent İstanbul başta olmak üzere Halep, Kahire, Bursa, Edirne gibi Osmanlı'nın büyük şehirleri adeta Akdeniz dünyasının incisi haline gelmişlerdi.

Devlet tarafından benimsenmiş olan hoşgörü esaslı millet sistemi zaman içerisinde bu şehirlerde çok uluslu ve çok kültürlü bir yapının oluşmasını sağlamıştı.

Bu açıdan özellikle Tanzimat dönemine kadar geçen süre boyunca Osmanlı şehirlerindeki günlük yaşam, çeşitli kültürlerin oluşturduğu renkli görüntüler sunan bir mozaik gibiydi.

Ve bu mozaikin temelinde şehri oluşturan mahalleler vardı.

Osmanlı kentleri genelde 5 ila 100 arasında ailenin yaşadığı mahallelere bölünmüştü.

Yine de en sık karşılaşılanlar 30-40 civarı ailenin yaşadığı orta büyüklükteki mahallelerdi.

Bu mahalleler genel olarak cami, kilise ya da sinagogların çevresinde şekillenirdi.

Mahalleyi oluşturan ahali de aynı din, etnik köken ya da mezhebe mensup olan kişilerdi.

Bu açıdan dini merkezler ve ibadethaneler Osmanlı insanının günlük yaşantısında merkezi bir öneme sahipti.

Şehir hayatına mahalle ölçeğinde dahil olan halk, göç ettirildiği bölgelerden getirdiği yerel kültürüyle şehrin dil, düşünce ve yaşam üslubuna olağanüstü bir zenginlik kazandırıyordu.

Pek tabii bu çok kültürlülük Osmanlı şehirlerinin homojen yapıya sahip birbirinden ayrı mahallelere bölünmesine neden olmuştu.

Öyle ki bir mahalleden diğerine geçmek, bir kültürden diğerine geçmekten farksızdı.

Birbirine komşu ailelerin çoğu akrabaydı ve mahallelerine giren çıkanı denetleme hususunda epey dikkatli davranıyorlardı.

Önüne gelenin keyfi bir şekilde arabasıyla geçmesini engellemek için yolların daraltıldığı bile oluyordu.

Hatta bu kapalı yapı karışıklık dönemlerinde adeta mahalleler arası husumete dönüşüyor,

bazı kentlerde birbirinden duvarla ayrılmış mahalleler dahi görülüyordu.

Ancak her şeye rağmen bu gibi durumlar mahalleler arası iletişimin tamamen kopuk olduğu anlamına gelmiyordu.

Özellikle seyyar satıcılar o dönemde adeta bir postacı gibi görev görüyor, evden eve, mahalleden mahalleye haber taşıyorlardı.

Osmanlı toplumunda kadınlar kent merkezinde yer alan çarşılara pek inmezlerdi.

Buna karşın kendi mahallelerinde rahatça dolaştıklarını gösteren pek çok kayıt vardır.

Özellikle 18. yüzyıla ait kadı sicilleri bir yerden bir yere giderken sözlü tacize uğrayan kadınların şikayetleriyle doludur.

Bununla birlikte kadınların kent yaşantısına belli oranda dahil olmaları bizzat Osmanlı Devleti tarafından da destekleniyordu.

Bursa'da kadınların kendi el işlerini sattıkları bir çarşı kurulmuş, İstanbul'da da buna benzer pazarlar açılmıştı.

Ayrıca 16. yüzyılın gözde mekanları olan Eyüp kaymakçıları erkekler kadar kadınların da sık sık ziyaret ettikleri ve sosyalleşme imkanı buldukları yerlerdi.

Ancak kadınların asıl sosyalleştikleri yer hamamlardı.

Zengin evlerinde ayrı bir bina olarak hamam inşa edilmesi oldukça yaygındı.

Buna rağmen zengin eşleri bile haftada en azından bir kez halk hamamına gitmeyi alışkanlık haline getirmişlerdi.

Hamamlarda kadınlar gönül rahatlığıyla bir araya geliyor, sohbet ve dans ediyor hatta kız alıp veriyorlardı.

Erkeklerin hayatı ise temel olarak üç mekan arasında gidip gelen bir döngüye sahipti.

Bu üç mekan, ibadet ettiği cami, ailesiyle birlikte vakit geçirdiği ev ve ekmeğini kazandığı iş yeriydi.

Günümüzde tarihçiler sonraları erkeklerin vakit geçirmek için sıklıkla tercih edeceği bir yere dönüşecek olan kahvehanelerin aslında 14. ve 15. yüzyıl dolaylarında camilere ek olarak inşa edildiğini düşünmektedir.

Osmanlı şehir tarihçiliği üzerine yaptığı çalışmalarıyla bilinen Osman Nuri Ergin'e göre 16. yüzyılın ilk çeyreğine kadar kahvehaneler insanların okumak ve ilmi konularda tartışmak için bir araya geldikleri yerlerdi.

Buna uygun olarak o yıllarda bu mekanlara Arapça'da okumak anlamına gelen kıraat sözcüğünden türetilmiş kıraathane adı verilmekteydi.

Ancak kahve tüketiminin yaygınlaşmasıyla kıraathanelerin genel çehresi değişmeye başlamıştı.

Yine de bu değişim olumsuz yönde olmamış, Osmanlı erkeğinin hayatına sosyalleşmesini sağlayacak yeni bir mekan eklenmişti.

Burada dost ve ahbaplarıyla bir araya geliyor, sohbet ediyor, tartışıyor, problemlere çözüm buluyor, uzak diğerlerdeki gelişmelerden haberdar oluyordu.

Osmanlı gibi geleneksel toplumlarda bilgi ve kültür, insanların bir araya geldikleri sohbet ortamlarında üretilirdi.

Bu bakımdan kahvehaneler Osmanlı'da bilgi ve kültürün üretilmesi hususunda büyük öneme sahipti.

Zira kahvenin yaygınlık kazanmasıyla kahvehaneler Osmanlı insanının günlük hayatının vazgeçilmez bir parçası haline gelmişti.

Buna ek olarak büyük şehirlerde gayrimüslim vatandaşların bir araya gelerek vakit geçirdikleri mehanelerin sayısı da oldukça fazlaydı.

Ayrıca gayrimüslimler arasında şarap ve rakı yapımı da oldukça yaygındı.

Birçoğunun iş yerinde bunları üretebileceği kendi imalathaneleri bulunuyordu.

Osmanlı günlük yaşantısında önemli bir yere sahip olan bir diğer mekan ise evlerdi.

Ancak Osmanlı konutlarına dair elimizde bulunan veriler oldukça sınırlıdır.

Sık sık yaşanan yangın...

ilk ve tekli seanslarında geçerli POD20 koduyla %20 indirimle yolculuğuna başla.

Kendine bir iyilik yap.

Bugün dinlenmeye ve iyileşmeye izin ver.

...ve depremlere ek olarak doğal süreçte gerçekleşen eskime ve çürüme,

evlerin zaman içerisinde yok olup gitmesine yol açıyordu.

Ayrıca yapılan tadilatlarla birlikte evin eski dokusu tamamen değişiyordu.

Örneğin 18. yüzyıldan kalmış bir yapı bulunsa bile geçirdiği değişiklikler dolayısıyla ilk yapıldığı zamanki durumunu saptamak neredeyse imkansız hale gelmekteydi.

Buna karşılık Osmanlı evlerinin nasıl döşendiği hakkındaki bilgimiz Osmanlı konuklarıyla ilgili bildiklerimizden çok daha fazladır.

Odalar gündüzleri minder ve halılar serilerek oturmaya uygun hale getirilirdi.

Üzerine oturulan yassı ve büyük minderlerle sırt dayamak için kullanılan yastıklar farklıydı.

Ve bir evin zenginliği genellikle yastıklardan belli olurdu.

İpek dokumacılığıyla ünlü Bursa'da 18. yüzyıl başlarında günlük kullanılan minderler evlerde de dokunabilen kaba ipekli kumaştan yapılırdı.

Zengin evlerinde kullanılan diba ve ipek kadife minderlerse çok daha gösterişli ve konforluydu.

Halılar yerlere serildiği gibi süs olarak duvarlara da asılıyordu.

Giyisiler ve çeşitli eşyalar gömme dolaplara ya da sandıklara kaldırılırdı.

Tepedeki büyük gözlere yatak, yorgan ve yastıklar yerleştirilir, küçük raflara kitap, kutu ya da lamba gibi ufak tefek eşyalar konurdu.

Ayrıca daha küçük eşyaların saklanması için bu dolaplara küçük çekmecelerin ilave edildiği de oluyordu.

Şüphesiz yemek kültürü Osmanlı insanının günlük hayatının en önemli parçalarından biriydi.

15. ve 17. yüzyıllarda Osmanlı Devleti'ni ziyaret eden seyahlar yemek kültürü hususunda Osmanlı toplumunun oldukça kanaatkar olduğunu, az masraflı ve çabuk hazırlanan yemekler tercih ettiğini, tuz, ekmek, sarımsak veya soğan ile biraz yoğurtları varsa başka bir şeye ihtiyaç duymadıklarını, onlar için bir fıçı pirinçle birkaç çanak yağı ve kuru meyvenin günlük öğünlerini çıkarmak için yeterli olduğunu kaleme almışlardır.

Osmanlı'da kahvaltı, hanenin ekonomik durumuna göre farklılık göstermekteydi.

Hali vakti yerinde olanlar, bal, kaymak, reçel, peynir, zeytin, çörek gibi kahvaltılıkların yer aldığı çeşitli bir kahvaltı sofrasıyla güne başlardı.

Buna karşın ekonomik durumu pek iyi olmayan fakir ailelerin kahvaltı sofrası çok daha sade olurdu.

Genellikle bir kase çorba ve bir somun ekmekle günün ilk öğününü geçiştirmek zorunda kalıyorlardı.

Bilhassa kış aylarında üzerine zencefil, tarçın ve gül suyu serpilerekse yer satıcılar tarafından fincanda satılan palude tatlısı hem zenginler hem de fakirler için vazgeçilmezdi ve genellikle kahvaltıda tüketiliyordu.

Öğle vakti evlerine gidemeyenler yemeklerini başhanede, işkembecide ya da muhallebicide yiyordu.

Başhanede daha çok koyun kellesi, paça ve pilav, muhallebicide ise süt, kaymak, irmik ve haşlanmış tavuk bulunuyordu.

Akşam yemeklerinde ise tüm aile bir araya geliyordu.

Pirinç, koyun eti ve sebze en çok tüketilen besinlerdi.

Yemekler bir sini üzerine konan kalaylı tas ve sahanlarda, porselen ya da pişmiş topraktan üretilmiş çanaklarda yeniyordu.

Yemeği ortaya konulan tek bir kaptan yemek oldukça yaygındı.

Yemekten sonra ise kahve faslı başlıyordu.

Evdeki her birey için en az bir adet kahve fincanı bulundurulurdu.

18. yüzyıl başlarında yoksul kişilerin terekesinde bile böyle kahve fincanları ve cezvelerin bulunduğu görülmektedir.

Hali vakti az çok yerinde olanlar Kütahya'da üretilen narin fincanları tercih ediyorlardı.

Ancak zenginlerin gözdesi Çin porseleniydi.

Öyle ki 17. yüzyılda Çin'den çok sayıda porselen ithal edilmesi İznik cinisinin piyasadan çekilmesine neden olmuştu.

Kahvenin yaygınlık kazandığı 16. yüzyıldan sonra dahi süt ve süt ürünleri Osmanlı insanı için vazgeçilmezdi.

Özellikle yoğurt gün boyunca tüketiliyordu.

İstanbul'un Eyüp semti dar caddeler boyunca uzanan kaymakçı dükkanlarıyla ün salmıştı.

Bu dükkanlar civardaki esnafın yorgunluğunu atmak ve sosyalleşmek amacıyla sık sık ziyaret ettiği yerlerin başında geliyordu.

Gün boyunca Osmanlı insanı tarafından en çok tercih edilen içecekler ise su, boza, pekmez ve bal suyu şerbetleriydi.

Şehirlerde iş yerleri de ayrı mahalleler halinde organize edilmişti.

Mesafe kısa olduğu için evlerden iş yerlerine genellikle taşla döşeli kaldırımlardan yaya olarak gidiliyordu.

Dükkanlar ise hem imalathane hem de satış yeri olarak kullanılıyordu.

Ticaret kervanlarıyla gelen mallar büyük hanlara depolanıyor, esnafa dağıtımı buradan yapılıyordu.

Değişik malların üretildiği farklı dükkanlardan çıkan sesler şehre ayrı bir renk ve canlılık getiriyordu.

Birçok Batı Avrupa ülkesinde günlük hayatı belirleyen şey temelde sınıf ilkesiydi.

Ancak Osmanlı'da durum bundan farklıydı.

Osmanlı insanının günlük hayatını belirleyen kurallar şehirleri oluşturan çok uluslu yapı etrafında şekillenmişti.

İnsanlar sosyal statülerine göre değil din ya da milliyetlerine göre mahallelere ayrılmışlardı.

Bununla birlikte Tanzimat döneminde yaşanan yeniliklerle klasik Osmanlı şehrinin sosyal yapısı da değişmeye başladı.

Bu değişimler ayrı mahallelerde oturan grupların birbirine karışmasına,

hatta ayrı din ve etnik kökene mensup kişilerin karışımından,

zengin ve kozmopolit yeni tabakaların oluşmasına,

bunların da şehrin dışında yeni mahalleler kurmalarına yol açtı.

Buna ek olarak nüfusun artması da yeni mahallelerin kurulması gerekliliğini doğurmuştu.

En nihayetinde ortaya çıkan bu yeni yapıdan olumsuz olarak etkilenenler,

ne yazık ki çoğunlukla alt tabakaya dahil olan fakir insanlar olmuştu.

Altyazı M.K.

20 indirimle yolculuğuna başla.

Kendine bir iyilik yap.

Bugün dinlenmeye ve

iyileşmeye izin ver.