Bir Keşiş Avrupa'nın Kaderini Nasıl Değiştirdi? Martin Luther ve Protestan Reformu

Ortaçağ Avrupası

Katolik Kilisesi Orta Çağ Avrupası'ndaki yegane manevi otoriteydi.

İnsanların hayatları üzerinde din adamlarının muazzam bir etkisi vardı.

Burada bahsettiğimiz şey dinin etkisi değil, gerçekten de din adamlarının etkisi.

Şimdi bu etkiyi kısaca açıklamaya çalışalım.

O dönemde Katolik Kilisesi insanların ruhlarının bekçisi olarak kabul ediliyordu.

Neyin doğru ya da yanlış olduğu kilise tarafından belirleniyor,

Dahası belirlenen bu doğru ve yanlışlar kesinlikle sorgulanamıyordu.

Ayrıca kiliseye bağlı rahipler, orta çağda insan hayatına yön veren en önemli figürlerin başında geliyordu.

Bunlar insanları vaftiz ediyor, evlendiriyor, günah çıkarmalarını sağlıyor ve ayinlerini yönetiyorlardı.

İnsanlar ne yapıp ne yapmaması gerektiğini ailelerinden ya da arkadaşlarından önce rahiplere danışıyorlardı.

Yani bu rahiplerin toplumu şekillendirmede büyük bir önemi vardı.

Halkın çok azı okuma yazma biliyordu.

Hele ki söz konusu İncil'in dili olan Latince olunca durum daha da vahimdi.

Avrupalı halkların neredeyse tamamı hayatları boyunca bu Latince İncil'i okuyabilen tek bir kişi görebiliyorlardı.

O da kendi kilise rahipleriydi.

Bu durum İncil'in öğretilerine halk nezdinde erişilmez kılıyordu.

Yalnızca rahiplerin sözlerine güvenebilirlerdi.

Başka bir seçenekleri yoktu.

8. yüzyıldan itibaren papalığın kendine ait bir krallığa sahip olmasıyla birlikte Katolik Kilisesi manevi öneminin yanı sıra siyasi olarak da önem kazandı.

Bundan önce kilisede yozlaşma mevcuttu.

Fakat 8. yüzyıldan itibaren aşamalı olarak bu yozlaşma daha da belirgin bir hal aldı.

Reform hareketinin arifesine yani 15. yüzyıla gelindiğinde kilise hiyerarşisinde yer alan papa, kardinal ve psikoposlar

Artık insanların ruhsal refahından çok kendi kişisel çıkarlarını ve dünyevi ihtiyaçlarını düşünür olmuşlardı.

Bu dönemde din adamlarının zenginliğine zenginlik katan iki ayrı uygulama vardı.

Bunlardan ilki kutsal emanetlerin kiliselerde sergilenmesiydi.

Hristiyanlıkta havari ya da azizlerin kemikleri, giydikleri kıyafetler ve kullandıkları eşyalar kutsal emanet olarak kabul ediliyordu.

Orta çağda bunlar özellikle hac merkezleri olmak üzere pek çok kilise ve şapelde sergileniyor,

bunları görmeye gelen insanlardan kiliseye belli bir bağış yapması bekleniyordu.

Halkın kutsal emanetlere yoğun bir ilgi göstermesi zaman içinde her kilisenin kendi kutsal emanet koleksiyonunu oluşturmasına yol açtı.

Ancak bunların çok büyük bir bölümü sahteydi.

İkinci uygulama ise endülüjans satışıydı.

Hristiyan inancına göre insanlar öldükten sonra günahlarından arınmak için bir süre Arafta beklemek zorundaydı.

Katolik kilisesine göre bu süre bazı dua ve ayinlerle kısaltılabiliyordu.

İnsanların kendileri ya da sevdikleri için arafta geçirecekleri bu süreyi kısaltmak

ve bu azaptan kurtulmak için yapmaları gereken tek bir şey vardı.

Birkaç adet endüljans belgesi satın almak.

Kutsal emanetlerin sergilenmesi, endüljans satışları,

İncil'in yalnızca Latince bilenler tarafından okunabilmesi

ve Katolik kilisesinin dini konuları kendine göre yorumluyor olması

bazı Avrupalı din adamlarının dikkatinden kaçmamıştı.

Bu uygulamalara ilk itiraz John Wycliffe ve John Haas adlı iki reformcudan gelmişti.

Daha sonra ikisi de suçlu bulunmuş, Wycliffe ölmüş olduğu için mezarından çıkarılarak, Haas ise bir kazağa bağlanarak yakılmıştı.

Fakat Katolik Kilisesi'nin bu baskıcı tavrı reform hareketinin ateşini söndürmeye yetmedi.

Birkaç yıl sonra Wycliffe ve Haas'ın fikirlerinden etkilenen bir adam, Batı Kilisesi'nde yaşanacak olan en büyük çatışmalardan birinin fitilini ateşleyecekti.

Bu adamın adı Martin Luther'di.

Luther, Almanya'nın en seçkin okullarından biri olan Erfurt Üniversitesi'nde bir hukuk öğrencisiydi.

Çeşitli rivayetlere göre bir gün yolda yürürken şiddetli bir fırtınaya yakalanmış ve eğer bu felaketten sağ kurtulabilirse keşiş olacağına dair yemin etmişti.

Luther o gün o fırtınadan sağ olarak çıkmış ve yeminini yerine getirmek amacıyla derhal hukuk fakültesini bırakarak keşiş olmak amacıyla Erfurt'taki Aziz Agustin Manastırı'na girmişti.

1505 yılında bağlı bulunduğu manastır Luther'i bir toplantıya katılması amacıyla

papalığın ve katolik kilisesinin merkezi Vatikan'a gönderdi.

Burası görkemli sanat eserleriyle adeta Luther'in gözlerini kamaştırmıştı.

Fakat genç adam çok geçmeden ters giden bir şeyler olduğunu fark etmişti.

Kutsal emanetleri görmek için para vermek zorunda olması,

endülüjans satışları, din adamlarının zenginlik ve şatafat içinde yaşaması ona mantıksız gelmişti.

Bu geziden döndükten kısa bir süre sonra Luther eğitimini sürdürmesi için Vitenber Kilisesi'ne gönderildi.

Ancak Roma'da gördükleri kafasını kurcalamaya devam ediyordu.

Yaptığı araştırmaların sonucunda insani kurtuluşun yalnızca ve yalnızca inanç yoluyla edinilebileceği fikrine ulaştı.

Endülüjanslar, kutsal emanetler, fakirlere yardım adıyla toplanan paralar, ayinler hiçbiri kurtuluşa ulaşmak için gerekli değildi.

Luther'e göre insan için en iyi olan Latince sola fide yani sadece inançtı.

1516 yılında bir Dominikan keşişi olan Johann Tetzel,

Roma'daki Aziz Petrus Kilisesi'nin yeniden inşasını finanse etmek amacıyla

Almanya'ya endüljans toplamaya gelmişti.

Luther için bu, bardağı taşıran son damlaydı.

Rivayete göre 31 Ekim 1517'de endüljansların gücü ve etkinliği üzerine tartışma adlı bir yazıyı

Wittenberg Kilisesi'nin kapısına çivileyerek papalığa karşı ilk başkaldırısını yapmış oldu.

Luther'ın bu yazısı daha sonra 95 maddeden oluştuğu için 95 tez olarak anılacaktı.

Ancak tarihçiler bu olayın aslında hiç yaşanmadığını,

Luther'ın bu yazıyı kaleme alarak belli başlı psikoposlara göndermekle yetindiğini,

95 tezin kilise kapısına çakılma hikayesinin sembolik olduğunu öne sürüyorlar.

Ne olursa olsun o gün itibariyle Luther geri dönüşü olmayan bir yola girmiş olduğunu biliyordu.

95 tez bir önceki yüzyılda icat edilmiş olan matbaanın da yardımıyla kısa sürede Avrupa'nın çeşitli bölgelerine yayıldı.

Ancak Luther'in endüzyan satışlarına karşı başlattığı bu eleştiri direkt olarak Papa'nın otoritesine karşı bir meydan okumaydı.

Örneğin 95 tezin bir maddesinde şöyle yazmıştı.

Papa'nın Araf üzerinde bir yetkisi olmadığını iddia ediyorum.

Papa'nın herhangi birini Araf'tan kurtarma yetkisi varsa neden sevgi adına herkesi dışarı salarak Araf'ı ortadan kaldırmıyor?

Luther'in bu eleştirileri doğal olarak papalık yetkililerine harekete geçirmişti.

1521 yılında Luther bir papalık fermanını kilisenin önünde alenen yakınca Papa tarafından aforoz edildi.

Aynı yıl içerisinde Almanya Worms'da düzenlenen bir diyette

Alman İmparatoru Schalke'nin huzurunda düşüncelerini savunması istendi.

Fakat Schalke Luther'in yanıldığını söyleyerek fikirlerini reddetti

ve Worms diyetinden kısa bir süre sonra Luther kanun kaçağı ilan edildi.

Bu andan itibaren çalışmalarına onu Vartburg kalesinde himaye etmeye başlayan Saksonyalı bir soylu olan 3. Fredrihin himayesinde devam etti.

Burada yaptığı ilk şey İncil'i Almancaya çevirmek oldu.

Bu sayede Almanların büyük bir bölümü hayatında ilk kez İncil'i okuma fırsatı bulmuş oldu.

Luther'in fikirlerinin Almanya'da hızla yayıldığı bu döneme paralel olarak Avrupa'nın farklı yerlerinde reform hareketini savunan başka din adamları da ortaya çıkmaya başlamıştı.

Bunlardan biri İsviçre'de 1519'dan beri kilise reformu vaaz etmekte olan rahip ve filozof Huldrich Zwangli'ydi.

Zwangli ve Luther fikirlerini birbirinden bağımsız olarak geliştirmişlerdi.

Buna karşılık pek çok konuda benzer düşüncelere sahiptiler.

Bir diğer reformcu olan Jean Calvin ise doğrudan Luther'dan etkilenmişti.

Düşünceleri Paris'te yayılmaya başlayınca Katoliklerden tehdit almaya başlamış

ve en sonunda baskılara dayanamayarak Fransa'yı terk ederek İsviçre'nin Bazel şehrine yerleşmişti.

Kısa bir süre sonra ise Cenevre'ye geçerek öğretilerini burada yaymaya devam etti.

Calvin'in inancına göre din, yöneticilerin elinde bir baskı ya da çıkar aracı olmamalıydı.

Din yalnızca insanla tanrı arasında bir bağı temsil ediyordu.

İnsan dini kiliseye ya da başka kurumlara danışarak değil, kutsal kitabı okuyarak öğrenmeliydi.

Calvin'e göre ulus yönetimi ve toplum düzeni Hristiyanlığın özüne uygun olmalıydı.

Görüşlerinin oldukça popülerlik kazandığı Cenevre'de bu düşüncelerini yaşama geçirme olanağı buldu.

Sınavla seçilen papazların oluşturduğu örnek bir kilise kurdu.

Din öğreniminin ilkelerini saptadı ve din okullarının sayısını arttırdı.

Böylece Cenevre, protestan din bilginlerinin toplandığı büyük bir öğrenim merkezi durumuna geldi.

Calvin, Cenevre'de bulunduğu sırada bir yandan kentin yönetim ve eğitim sorunlarıyla ilgilenirken,

öte yandan görüşlerine ve öğretisine karşı çıkanlarla da karşılaşıyordu.

Bunlara karşı tutunma ise pek barışçıl değildi.

Örneğin bazı konularda anlaşmazlığa düştüğü İspanyol din adamı Miguel Cervey'i 1533 yılında yakılarak ölüme mahkum etmişti.

Yöneticilerin dini kullanarak insanlara baskı uygulamasını eleştiren Calvin,

Cenevre yönetiminde söz sahibi olunca insanları baskıyla yıldırmaya çalışan, kendi dogmalarını topluma dayatan bir adam haline gelmişti.

Calvin'in görüşleri Almanya, İskoçya, İrlanda, İngiltere, Fransa ve Hollanda'da büyük bir yankı uyandırmıştı.

Öğretisine Kalvinizm, takipçilerine ise Kalvinist adı verildi.

Buna karşılık Luther'in takipçileri ise Lutherian olarak anılıyordu.

Aslında ne Luther ne de Calvin yeni bir mezhep oluşturma niyetinde değillerdi.

Niyetleri kilisenin bazı uygulamalarında reforma gitmesini sağlamaktı.

Örneğin endüljans satışlarının kaldırılmasını ya da İncil'in herkes tarafından ulaşılabilir olmasını istiyorlardı.

Ancak her iki tarafın da uzlaşmaya yanaşmaması neticede Batı kilisesinin parçalanmasına neden oldu.

Zaman içinde Luteriyenler ve Kalvinistler de kendi içlerinde alt kollara ayrıldılar.

İçlerinde en ilgi çekici olanlardan birisi ise İsviçre kökenli Anabaptistlerdi.

Anabaptistler askerlik hizmetine karşı olmak, değerli eşyalar kullanmamak, zenginlikten vazgeçmek gibi dönemin Avrupası için oldukça aşırı fikirlere sahipliler.

Çocukların belli bir yaşa gelinceye dek vaftiz edilmesine karşıydılar.

Onlara göre birey yetişkin olduktan sonra vaftiz işlemine kendisi karar vermeliydi.

Bu aslında kulağa oldukça mantıklı geliyor değil mi?

Ancak hem Katolikler hem de Protestanlar bu fikre şiddetle karşı çıkmış, Anabaptistler her iki grup tarafından da dışlanmıştı.

Reform hareketi Avrupa'daki birçok soylu tarafından da desteklenmişti.

Soyluların reformu desteklemesinin sebebi aslında dini olmaktan çok politikti.

Sahip oldukları topraklar üzerinde kilisenin gücünü kırma ve yegane otorite haline gelmek istiyorlardı.

Bununla birlikte kiliseden ayrılma süreçleri barışçıl olmamıştı.

Bu süreçte birçok insan öldürülmüş, manastırlar, kiliseler ve dini öneme sahip sanat eserleri tahrip edilmişti.

Reform hareketinin en çarpıcı bölümlerinden biri ise İngiltere'de yaşandı.

Ancak bu konuyu gelecek haftalarda ayrı bir videoda detaylı bir şekilde ele alacağımız için şimdilik burada videoyu sonlandırıyoruz.

Gelecek hafta görüşmek üzere.

Altyazı M.K.