Bir Kale Nasıl Ele Geçirilir? - Ortaçağ Avrupası'nda Kuşatma Savaşları

Tarih podcast bölümü.

Orta Çağ Avrupası'nda güç ve hakimiyet, gökyüzüne yükselen görkemli kuleleri, aşılması güç dayanıklı surları ve gelişmiş savunma sistemleriyle civardaki araziyi kontrol eden kaleler tarafından temsil ediliyordu.

Sağlam taş bloklar, krallar ve lordların evleriydi.

Ancak yerel halka da koruma sağlıyorlardı.

Büyük bir bölümü kendi kendine yetebilecek mini şehirler halinde örgütlenmişti.

Adriatik kıyılarından Rus siteplerine, Akdeniz adalarından İskoçya'ya dek her yerde sosyal yaşantının merkezi haline gelmişlerdi.

Erken Orta Çağ boyunca özellikle Fransa ve İngiltere'de görülen kalelerin büyük bir bölümü,

etrafı duvarla örülmüş geniş bir avlu ile civar araziye hakim olan bir yükseltinin üzerine inşa edilmiş ahşap bir kuleden oluşuyordu.

11. yüzyıl itibariyle ahşabın yerini ateşe karşı daha dayanıklı olan taşa bırakmasıyla kuşatma teknolojileri de gelişmeye başladı.

Norman hakimiyetiyle birlikte bu yıllarda Avrupa'daki kale inşa faaliyetleri de muazzam bir hız kazanmıştı.

Kalelerin inşası için genellikle yüzyıllar içerisinde doğal olarak oluşmuş olan köyükler tercih edilse de yükseltinin bulunmadığı düz coğrafyalarda yapay tepeler oluşturularak kaleler bunların üzerine inşa ediliyordu.

Böylece bu müstahkem yapılar daha en başında bulunduğu arazideki en avantajlı bölgeye konuşlandırılmış oluyordu.

11. yüzyıldan itibaren bu kaleler yaklaşık 300 yıl boyunca Orta Çağ Avrupası'nın kaderini belirleyecekti.

Artık kuşatmayı kazananın, savaşı da kazandığı yeni bir çağ başlamıştı.

Ve bu çağ beraberinde saf yıkım ve ölüm getiriyordu.

Kuşatma savaşlarında çarpışma yoğun olarak kalenin ana giriş kapısında cereyan ederdi.

Bunun en önemli sebebi ana giriş kapısının kale savunmasındaki en zayıf nokta olmasıydı.

Ancak 12. yüzyıl dolaylarında neredeyse tüm kalelerin giriş kapıları ek önlemler alınarak güçlendirilmişti.

Kaleye erişimi sağlayan asma köprüler herhangi bir saldırı anında kolayca kaldırılabilecek şekilde dizayn edilmişti.

Köprülerin kaldırılmasıyla kuşatmacılar duvarların etrafını çevreleyen su dolu bir hendekle karşı karşıya kalıyorlardı.

Eski Fransızca'da Port Kulis adı verilen demir sürgülü kapıların kullanımının yaygınlaşmasıyla kale kapıları özellikle koçbaşıyla yapılan saldırılara karşı çok daha dirençli hale getirilmişti.

Örneğin Galler'deki Kenarvon Kalesi'nin ana giriş kapısında 2 adet asma köprü, 6 adet ise sürgülü kapı bulunuyordu.

Tüm bunlara ek olarak bu yıllarda yaygınlık kazanan bir başka savunma yöntemi ise kapının iki tarafına inşa edilen okçuk kuleleriydi.

Bu kuleler ne kadar yüksek ve görkemli olursa kuşatmayı yürüten taraf için o kadar caydırıcı niteliğe sahip oluyordu.

Ancak bu önlemlerin hiçbiri sürekli gelişmekte olan kuşatma teknolojileri karşısında yeterli görünmüyordu.

12. yüzyıl itibariyle kaleleri ve müstahkem şehirleri koruyan dış surlara ek olarak bir iç duvar inşa edilmeye başlanmıştı.

Bu şekilde kale ve şehirlerin ele geçirilmesi iki kat daha zor hale getirilmiş oldu.

Dış ve iç surların üzerinde belli aralıklarla inşa edilen kuleler, duvarlara saldıran düşman askerlerini avlayan okçular için hem koruma hem de iyi bir görüş açısı sağlıyordu.

Buna ek olarak sur boyunca yerleştirilen dikey yarık şeklindeki boşluklar da savunmanın önemli bir parçasıydı.

Bunların ardına yerleşen müdafiler, düşman askerlerine ok ve taş atmak ya da üzerlerine kızgın yağ dökmek suretiyle onları duvarlardan uzak tutmaya çalışıyorlardı.

Savunmanın en önemli parçasını kaleyi müdafaa eden birlikler oluşturuyordu.

Kaleler, yerel kırsal bölgeyi kontrol eden müstahkem mevkiler olduğu için

genel olarak paralı askerlere, lordun ya da kralın milis kuvvetlerine

ve pek tabii Orta Çağ Avrupa'sının gözde savaşçıları olan şövalyelere ev sahipliği yapıyordu.

Bu tür ağır zırhlı askerler, kimi zaman ani bir çıkış hareketiyle

kuşatmayı geri püskürtebilecek yeteneğe sahip olurlardı.

Bazı durumlardaysa iyi gizlenmiş bir arka kapı ölümcül bir saldırıya sebep olabiliyordu.

Bu kapıyı kullanarak şehirden çıkan süvariler düşman askerlerini arkadan çevirerek çapraz ateşe alıyorlardı.

Kutsal Roma Germen İmparatoru 2. Frederick 1248 yılı başlarında Parma kuşatması esnasında buna benzer bir tuzağa düşmüştü.

Öyle ki bu saldırıyla sefer tam bir felakete dönüşmüş, imparator hem ordusunu kaybetmiş hem de İtalyanların eline esir düşmüştü.

İç ve dış duvarlar düşman askerleri tarafından aşılmış olsa dahi şehir veya kaleler tam olarak ele geçirilmiş sayılmazdı.

Fethin tamamlanmış kabul edilmesi için kalenin kendisinin de alınması gerekiyordu.

Zira surlarda verilen mücadele kaybedildiğinde müdafiler kaleye çekilir ve çarpışmaya buradan devam ederlerdi.

Bu yapılar genellikle yüksek bir tepenin üzerine inşa edildiği için ele geçirilmeleri oldukça zordu

ve iyi tahkim edilmiş bir kaleyi zapt etmek bazen aylarca sürebiliyordu.

Böylesine güçlü bir savunma teknolojisi karşısında saldırıyı yürüten taraf son derece dikkatli hareket etmek ve iyi planlanmış stratejiler ortaya koymak zorundaydı.

Bir kaleyi ele geçirmek için kullanılan en basit yöntem, her türlü yiyecek ve takviye tedariğini kesmek için kaleyi tamamen kuşatmak ve savunmacıların açlık, susuzluk gibi acımasız kuşatma koşullarına dayanamayarak teslim olmalarını beklemekti.

Bu tarz kuşatmalarda müdafilerin kaleden gizlice çıkarak çeşitli malzemeler elde etmesini engellemek için kalenin dışında kalan tarım arazileri ve köyler tamamen ateşe verilirdi.

Fakat 12. yüzyıl itibariyle büyük şehir ve kalelerin içlerine devasa depolar inşa edilmeye başlanmıştı.

Bu depolarda istiflenmiş olan yiyecek ve ilk yardım malzemeleriyle kalenin avlusundaki kuyulardan temin edilen su bu tarz kuşatmaların süresini iyice uzatmıştı.

Bu nedenle kuşatma kamplarında lordların ve askerlerin ihtiyaçlarının karşılanabilmesi için evler ve kiliseler inşa edilmeye başlanmıştı.

Bu şekliyle Orta Çağ'ın askeri kampları birliklerin her türlü ihtiyacını karşılamaya yönelik inşa edilmiş orta büyüklükte bir kasabayı andırıyordu.

Ancak kuşatma süresinin uzaması pek çok olumsuzluğu da beraberinde getiriyordu.

Bunun ilk sebebi kuşatmaların en zengin krallar için bile oldukça pahalı girişimler olmasıydı.

Ayrıca sefer mevsiminin ilkbahar ve yaz aylarıyla sınırlı olması, süre uzadıkça kışın bastırması ve salgın hastalıkların ortaya çıkması kuşatmayı olumsuz etkiliyordu.

Buna ek olarak askerlerle yapılmış olan anlaşmalar da önemliydi.

Avrupa'da paralı askerlerin büyük bir bölümü 40 günlük sözleşmeler yapıyordu.

Bu da 40 günün sonunda yeni bir sözleşme yapılmadığı takdirde bu askerlerin ordudan ayrılacağı anlamına geliyordu.

Bu yüzden kuşatmayı yürüten taraf dikkatli olmasının yanı sıra acele etmek de zorundaydı.

İngilizler bu tip kuşatmalara karşı oldukça pratik yöntemler geliştirmişlerdi.

İngiltere Kralı I. Edward döneminde Galler'de inşa edilen kalelerin büyük bir bölümü deniz ya da göl kıyısında yer alıyordu.

Böylece kale, donanması olmayan bir ordu tarafından kuşatıldığında,

birlikler rahat bir şekilde kendi gemileriyle garnizondan ayrılarak gerekli malzemeyi tedarik ediyor

ve ağzına kadar malzemeyle dolu gemilerle düşmanlarının gözleri önünde kaleye geri dönüyorlardı.

Bu, savunmacılara psikolojik bir üstünlük sağlıyordu.

Ve psikolojik savaş her çağda olduğu gibi Orta Çağ kuşatma savaşlarında da önemli bir yere sahipti.

Ele geçirilen düşman askerlerinin kellerinin mancınıklarla kaleye fırlatılması sıklıkla kullanılan bir yöntemdi.

Buna karşılık müdafiler de ele geçirdikleri askerleri öldürdükten sonra kale duvarlarında sergileyerek kuşatmacıların moralini düşürüyorlardı.

Bir diğer yöntem ise saldırganların kaleyi savunan Lord'un yakınlarından birini ele geçirip öldürmekle tehdit etmesiydi.

Örneğin İngiltere Kralı Stephen 1139 yılında Davises Kalesini bu şekilde ele geçirmişti.

Böyle durumlarda pek fazla kan dökmeye gerek kalmıyordu.

Müdafiler tarafından kullanılan bir diğer taktik ise kalede yiyeceğin ne kadar bol olduğunu kuşatmacılara göstermekti.

Bunun için bazen duvarlardan dışarıya yemek fırlattıkları dahi oluyordu.

Ancak topyekun kalıcı bir kuşatmadansa savunmanın belli bir bölümüne aralıksız bir saldırı başlatmak çok daha hızlı sonuç verebiliyordu.

Kapılar ilk başlarda savunmanın en zayıf noktasıydı.

Fakat zamanla daha dayanıklı hale gelmişlerdi.

Buna karşılık etkili bir...

Bugün dinlenmeye ve iyileşmeye izin ver.

çatı hem koçbaşına hem de onu kullanan askerlere fazladan koruma sağlamıştı.

Çoğunlukla ahşap ya da demirden yapılan bu çatının üzeri kil, çimen veya sirke

gibi maddelerle kaplanıyor, böylece ateşe karşı dayanıklı hale getiriliyordu.

Koçbaşları genellikle birkaç asker tarafından rahatça kaldırılabilecek ve tekerleklerin

üstüne yerleştirilerek ilerletilebilecek şekilde yapılırdı.

İdare etmesi kolay ancak bir o kadar yıkıcı etkiye sahip önemli bir kuşatma aracıydı.

Buna karşılık koçbaşları savunmacılar tarafından ateşe verilebilir ya da yukarıdan salınan zincir ve iplerle bağlanmış büyük kancalarla ters çevrilmeye çalışılabilirdi.

Bir diğer etkili kuşatma silahı ise mancınıklardı.

Bu tip kuşatma araçları aslında antik çağdan beri kullanılsa da Avrupa'da 12. yüzyıl itibariyle yaygınlık kazanmaya başlamıştı.

İlk örnekleri Doğu Roma ve İslam dünyasından devşirilmişti.

Bir mancınığın çalışma yöntemi yükünü fırlatmak için depolanan potansiyel enerjinin aniden serbest bırakılması ilkesine dayanıyordu.

Bununla birlikte karşı ağırlığın kullanıldığı türde mancınıklar da vardı.

Fakat hangi yöntem kullanılıyor olursa olsun bu kuşatma silahlarının amacı büyük kayalar fırlatarak kale surlarını yerle bir etmekti.

Büyüklüklerine göre 50 ila 250 kilo arasındaki devasa taşları fırlatacak güce sahip olurlardı.

Bazen taş yerine çarpma anında etrafa saçılacak yanıcı maddeler içeren ahşap, cam ya da pişmiş topraktan yapılmış toplar fırlatırlardı.

Bu yöntem özellikle kasaba ya da şehirlerdeki ahşap binaları aleve vermek için kullanılıyordu.

14. yüzyıl itibariyle mancınıklar yerlerini çok daha yıkıcı etkiye sahip bir başka silaha, yani toplara bıraktı.

Ancak bu silahlar ilk başlarda düşman askerlerinden çok kullanan tarafa zayiat verdiriyordu.

Topçu müfrezelerinde yaşanan patlamalar oldukça yaygındı ve krallar dahi bu tarz patlamalardan kaçamıyordu.

Örneğin İskoçya kralı 2. James, Roxburg kuşatması esnasında böyle bir patlama sonucunda ölmüştü.

Bu sebeple 14. yüzyıl civarında daha çok 15 kiloya kadar ağırlığa sahip küçük ateşli silahlar tercih edilmiş ve küçük toplar kullanılmıştı.

Ancak iyi ve etkili bir kuşatma için mancınıkların ölümcül ateşinden çok daha fazlasına ihtiyaç vardı.

Kalelerin surlarında patlayan devasa taşlar kuşatılanlar için fazlasıyla ürkütücüydü.

Fakat düşmanı caydırmak ve teslim olmaya zorlamak için göğüs göğüse gerçekleşecek kanlı ve kaotik bir çarpışma yaşanmalıydı.

Bunun içinse orta çağın dev savaş makinelerine yani kuşatma kulelerine ihtiyaç vardı.

Kuşatma kuleleri saldıran tarafa oldukça avantaj sağlıyordu.

Surlara yaklaşmalarına ve tırmanmalarına imkan vermesinin yanı sıra müdafiler üzerinde de psikolojik bir etkiye sahipti.

Bu sebeple kuşatma kulelerini durdurmak için ateş, ok ve kızgın yağ gibi çeşitli birçok silaha başvurmuşlardı.

Ancak kulelerin suya batırılmış hayvan derileriyle ya da metal plakalarla kaplanmış olması onları ateşe ve demire karşı dayanıklı hale getirmişti.

Yine de bir kuşatma kulesini kale surlarına yaklaştırmak çoğu zaman düşünüldüğü kadar basit olmuyordu.

Ortaçağ kalelerinin büyük bir bölümünün etrafı su dolu geniş bir hendekle çevrili olduğu için bir kuşatma kulesini duvara yanaştırmak için öncelikle bu hendeğin doldurulması gerekiyordu.

Hendeği toprakla doldurmak sık rastlanan bir yöntemdi.

Buna karşın geç ortaçağ dolaylarında kuleleri surlara yanaştıracak özel köprüler inşa edilmişti.

Tabana yerleştirilmiş ahşap tekerlekler bu devasa yapıların kolaylıkla hareket ettirilebilmesini sağlıyordu.

Görece küçük olanlar insan gücüyle ittirilebilirken daha büyük olanlar öküzler tarafından çekilerek kampa getiriliyordu.

Kale surlarının güçlü ve yüksek olduğu bazı kuşatmalarda yoğun mancınık ateşi ve ürkütücü kuşatma kulelerinin varlığı yetersiz kalıyordu.

Duvarın yukarıdan olduğu kadar aşağıdan yani yerin altından da zayıflatılması gerekiyordu.

Bu sebeple ortaçağ kale kuşatmalarında surların altına tünel kazmak sıkça kullanılan bir yöntem haline gelmişti.

Hatta zaman içerisinde bu işi yapacak profesyonel askerler ortaya çıkmıştı.

Bu yöntemde amaç yerin altına kazılacak bir tünelle surun üzerinde bulunduğu zemini zayıflatmak ve taş bloğun kendi kendine yıkılmasını sağlamaktı.

Bazı durumlarda alttan verilen bir patlama oldukça etkili oluyordu.

1215 yılında Rochester Kalesi böyle bir saldırıyla ele geçirilmişti.

Ancak tünel işi tehlikelerle doluydu.

Müdafiler tüneli fark ettiklerinde ters taraftan başka bir tünel kazıp asıl tünele

bağlantı kuruyor ve ateş yakarak dar koridorları dumana boğuyorlardı.

Bazı durumlarda ise tüneli çökertmek için kasıtlı girişimlerde bulunuyorlardı.

Tüm bunların yanı sıra bir kale hile yoluyla da ele geçirilebilirdi.

Şövalyeler, ortaçağ romanslarında onurlu ve saygın kişilikler olarak betimlenseler de

aslında savaş alanında hile yapmaktan ve çıkarları için taraf değiştirmekten çekinmeyen profesyonel savaşçılardı.

Kale komutanları kuşatma altında oldukları süre boyunca kendi krallarından gelen ve kaleyi teslim etmelerini öneren birçok sahte mektup alıyorlardı.

Taraf değiştirdiğini ilan eden bir grup şövalye kaleye girebiliyor ve gecenin karanlığında kapıları açarak düşman birliklerini içeri alabiliyordu.

Surlara barış şartlarını görüşmek için çıkan kale komutanlarının vurulması da zaman zaman başvurulan bir yöntemdi.

Bunun dışında neredeyse tüm Orta Çağ kuşatma savaşlarında mancınıklarla kale surlarından içeriye hayvan ya da insan cesetleri atılıyor

ve kale içerisinde amansız bir salgın hastalığın baş göstermesi umuluyordu.

Surların aşılmasının ardından tüm çarpışma merkez ya da iç kalenin etrafında yoğunlaşıyordu.

Bazı küçük kalelerde merkezdeki en sağlam yapı bir iç kale görevi görüyordu.

Ancak 12. yüzyılın devasa kalelerinde bu yapılar kendi kendini savunabilecek taş binalar olarak inşa ediliyordu.

Kendilerine ait okçu kuleleri ve düşman birliklerinin üzerine büyük oklar atan dev balistaları vardı.

Kuşatmacılar avluya girdiği ilk andan itibaren iç kaleden gelen yoğun yaylım ateşiyle karşı karşıya kalırlardı.

Yiyecek ve malzeme depolarının kale içinde yer alması savunmacıların uzun süre dayanabilmesine olanak sağlıyordu.

Buna karşılık kuşatmacılar avludaki diğer binaları ele geçirerek kendi yararlarına kullanmaya başlıyordu.

Bunların bir kısmı depo görevi görürken diğer bir bölümü de kaleden yapılan ok yağmuruna karşı koruma sağlıyordu.

Kalenin düşmesiyle birlikte ise müdafilerin kaderi tamamen kuşatmacıların insafına kalırdı.

Bu andan itibaren yağmalamak, yakmak, tecavüz etmek ve öldürmek yazılı olmayan bir kural gibiydi.

Bazı durumlarda krallar insaflı davransa bile askerler onların emirlerini çiğneyebiliyorlardı.

Örneğin 1066'da Dover'ın ele geçirilmesinin ardından Fatih William kimseye dokunulmamasını emretmiş ancak askerleri onun bu emrine itaat etmemişlerdi.

Aslında Orta Çağ Savaşlarının ana motivasyonlarından biri ganimetten pay almak olduğu için bu tarz taşkınlıklar doğal görülüyordu.

Bununla birlikte kutsal mekanlara silahla girilmiyor ve din adamları kanlı katliamların dışında tutuluyordu.

Bazen ise tıpkı 3. Edward'ın Konda yaptığı gibi herkesi kapsayan geniş çaplı katliamlar icra ediliyordu.

Bu şekilde krallar düşmanlarına gözdağı veriyor ve onları bekleyen sonun aslında bundan çok da farklı olmadığını gösteriyorlardı.

Savaş alanında barutun yaygınlık kazanmasıyla kaleler eski önemini yitirmeye başlamıştı.

16. ve 17. yüzyıla gelindiğinde topların yıkıcı ateşi karşısında durabilecek güce sahip tek bir sur kalmamıştı.

Bununla birlikte kalelerin bu denli güçlü inşa edilmeleri onların sağlam bir şekilde günümüze dek ulaşmalarını sağladı.

Bugün bile Atlantik'ten Orta Doğu'ya kadar her yerde bu devasa taş yapılara rastlamak mümkündür.

Ve dikkatli bakan gözler onların Orta Çağ'daki bir kuşatma savaşından kalma yara izlerini rahatlıkla görebilir.

Altyazı M.K.

Altyazı M.K.