Barbar Kimdir? - Medeniyetin İhtiyaç Duyduğu Düşman

Merhaba sevgili Kronik Tarih dinleyicileri ben Koray Avcı.

Kulaklıklarınızı taktıysanız ya da kahvenizi aldıysanız bugün kelimelerin o tozlu ama bir o kadar da şaşırtıcı koridorlarında kısa bir yürüyüşe çıkacağız.

Bugün masaya yatıracağımız konu aslında her gün farkında olmadan kullandığımız ama arkasında devasa bir tarihsel yanılsama barındıran bir kelime.

Yani barbar.

Bugün birine barbar dediğinizde muhtemelen o kişinin kaba, medeniyetten nasibini almamış,

belki biraz da şiddet yanlısı olduğunu ima ediyorsunuzdur.

Zihnimizde canlanan imgi aşağı yukarı aynı.

Eğitimsiz ve öteki.

Ancak işin aslına baktığımızda bu kelimenin doğuş hikayesi oldukça komik ve biraz da insani bir tembelliğe dayanıyor.

Her şey antik Yunan'da başlıyor.

O dönem Yunanlar kendi dilleri dışında konuşulan her şeyi anlam veremedikleri bir gürültü yığını olarak görüyorlardı.

Hani biz bugün anlamadığımız bir konuşma duyunca bla bla bla deriz ya

işte Yunanlar içinde yabancıların konuşması aynen böyle duyuluyordu.

Bar bar bar.

Bar bar kelimesi başlangıçta ahlaki bir çöküntüyü değil

sadece bir iletişim bariyerini temsil ediyordu.

Yani bu terim ilk çıktığında bir insanın karakterine dair bir saldırı değildi.

Sadece benim konuştuğum dili konuşmuyor,

kulağıma anlamsız sesler geliyor demenin bir yoluydu.

Barbaros en temel anlamıyla sadece yabancı demekti.

Burada insan zihninin çok ilginç bir refleksiyle karşılaşıyoruz.

Birincisi basitleştiriyoruz.

Yani anlamadığımız şeyi karmaşık yapısından arındırmaya çalışıyoruz.

İkincisi kategorize ediyoruz.

Onu bir kutuya koyup bizden değil etiketini yapıştırıyoruz.

Ve üçüncü olarak mesafe koyuyoruz.

Yani kendi güvenli alanımızı belirliyoruz.

İşte Yunanlar da kendilerinden olmayan bir yabancıyla karşılaştıklarında

bu evrelerden geçerek barbar kelimesini ortaya atmışlardı.

Ancak antik dünyada bu dilsel ayrım olduğu yerde öylece kalmayacaktı.

Zamanla içine çok daha farklı, çok daha ağır anlamlar yüklenmeye başlayacaktı.

Gelin şimdi sizinle barbar kelimesinin tarihte o keskin anlamını kazandığı ilk anlara,

yani kırılma noktasına yolculuk yapalım.

M.Ö. 5. yüzyıla Pers savaşlarının kalbine gidiyoruz.

Bu dönemde devasa Pers İmparatorluğu Yunan dünyasına doğru genişlemeye başlamıştı.

Ama bu durum sadece askeri bir tehdit demek değildi.

Yunan şehir devletleri tarihte ilk kez biz kimiz sorusu üzerine düşünmeye ve ortak bir çerçevede buluşmaya zorlanacaktı.

Düşünsenize daha düne kadar kendi aralarında sürekli rekabet eden, birbirleriyle savaşan o Atinalılar, Spartalılar, Korintliler,

dışarıdan gelen bu devasa güç karşısında yan yana durmak zorunda kaldılar.

İşte bu zorunluluk yepyeni bir kimlik ihtiyacını doğurdu.

O güne kadar bilinin Atinalı ya da Spartalı olması en belirleyici kimliğiydi.

Ancak Pers tehdidi karşısında bu yerel etiketler artık dar gelmeye başlamıştı.

Böylece ortaya daha geniş, daha kapsayıcı bir tanım çıktı.

Helen

Bu kimlik sadece coğrafi bir birlik değildi.

Ortak dil, ortak kültür ve ortak yaşam biçimi üzerinden kurgulanan koca bir bütünlüktü.

Fakat biliyorsunuz bu tür bir kimlik tek başına kurulamaz.

Her zaman bir karşıtlığa, bir ötekine ihtiyaç duyar.

Yani biz diyebilmeniz için karşınızda bir de onlar olması gerekir.

Antik Yunan dünyasında da öteki yani onlar artık netleşmişti.

Bu noktada barbar kavramı tarihte ilk kez gerçek anlamda politik bir işlev kazandı.

Artık sadece Yunanca konuşmayanlar demek değildi bu.

Yunan dünyasının tam karşısında konumlanan, ona tehdit oluşturan ve onun değerlerini paylaşmayan topluluklar demekti.

Bu dönüşüm özellikle dönemin tarihçileri ve yazarları tarafından adeta ilmek ilmek işlendi.

Mesela Herodot Perslerle Yunanlar arasındaki farkı anlatırken Yunanları ortak dil, inanç ve yaşam biçimiyle tanımladı.

Bu tanımın tam karşısına da doğal olarak bu özelliklere sahip olmayan barbarı yerleştirdi.

Böylece ortaya iki kutuplu bir dünya portresi çıktı.

Bir tarafta Helenler yani düzen, ölçü ve ortaklık.

Diğer tarafta ise barbarlar yani yabancılık, farklılık ve tehdit.

Bu karşıtlık zamanla sadece kültürel bir ayrım olarak da kalmadı.

Ahlaki ve siyasi bir boyut kazandı.

Yunanlar kendilerini özgür yurttaşlar olarak görürken Persleri bir kralın mutlak otoritesi altında yaşayan, iradesiz ve itaatkar bir toplum olarak tasvir etmeye başladılar.

Burada asıl dikkat etmemiz gereken şey bu tasvirlerin ne kadar doğru olduğu değil, neye hizmet ettiğidir.

Çünkü bu anlatı Yunan şehirlerinin kendi içlerindeki kavgaları bir kenara bırakıp ortak bir kimlik etrafında kenetlenmelerini sağladı.

Pers savaşlarından sonra barbar kavramı artık tam bir referans noktasıydı.

Yunanların kendilerini daha özgür, daha rasyonel ve hatta daha üstün görmesini sağlayan bir aynaya dönüştü.

Ama bu süreçte çok kritik bir eşik daha aşılmıştı.

Barbar artık sadece farklı olan değil, aynı zamanda potansiyel olarak tehlikeli olandı.

Bu algıda o topluluklara karşı alınacak her türlü askeri ve siyasi kararın halk nezdinde çok daha kolay meşrulaştırılmasını sağladı.

Sonuç olarak başlangıçta sadece bir dil farkını, basit bir ses benzerliğini ifade eden barbar kelimesi,

kelimesi Pers savaşlarıyla birlikte dev bir kimlik aracına ve keskin bir siyasi

söyleme dönüşmüş oldu.

Ancak burada çok kritik bir eşik daha var.

Bir fikrin asırlar boyu yaşayabilmesi için sadece siyasi olarak güçlü olması yetmez.

Aynı zamanda düşünsel olarak da meşrulaştırılması yani bir mantığa oturtulması gerekir.

Şimdi işin içine aklın ve mantığın yani felsefenin girdiği o derin sulara dalıyoruz.

Hazırsanız şimdi bu kavramın nasıl kitabına uydurulduğunu konuşalım.

Yunan dünyasında düşünce sadece soyut bir uğraş değildi.

Toplumsal düzeni anlamlandırmanın ve gerekçelendirmenin bir yoluydu.

Bu yüzden ortaya atılan fikirler çoğu zaman mevcut düzeni yalnızca açıklamakla kalmazdı.

Onu haklı da çıkarırdı.

Barbar kavramı da tam olarak bu çarkın içine dahil edildi.

Bu süreci mimarlarından biri, tarihin en önemli isimlerinden olan Aristoteles'ti.

Aristoteles doğayı ve toplumu incelerken evrende her şeyin belirli bir amaca ve düzene göre var olduğunu savunuyordu.

Ona göre doğa asla rastgele işlemezdi.

Her varlık ya yönetmek ya da yönetilmek üzere bir konuma sahipti.

İşte bu bakış açısı onun siyaset anlayışının da temelini oluşturdu.

Bu çerçevede Aristoteles bugün duyunca bizi oldukça sarsan o kavramı geliştirdi.

Doğal kölelik.

Bu teoriye göre bazı insanlar doğaları gereği yönetmeye uygunken bazıları ise yönetilmeye uygundu.

Yönetilenler kendi başlarına doğru kararlar alma kapasitesine tam anlamıyla sahip değillerdi.

Bu yüzden de bir efendiye ihtiyaç duyuyorlardı.

Aristoteles'e göre bu durum bir adaletsizlik değil, bizzat doğanın bir gereğiydi.

Bu sözler size fazla barbarca mı geldi?

Antik dünya için hiç de öyle değildi.

Ama işler tam da bu noktada karışmaya başladı.

Aristoteles barbarları doğrudan bu kategorinin içine yerleştirme eğilimindeydi.

Ona göre barbarlar aklı kullanma kapasitesine sahip olsalar da

Bu kapasiteyi bağımsız ve rasyonel bir şekilde işletme yeteneğinden yok sundular.

Yani kendi hayatlarını yönetecek düzeyde değillerdi.

Bu yüzden onların birileri tarafından yönetilmesi yalnızca mümkün değil aynı zamanda son derece doğaldı.

Arkadaşlar bu düşünce o dönem için devasa bir dönüşümü temsil ediyor.

Çünkü artık barbar sadece farklı olan ya da düşman görülen bir grup değil, varoluşsal bir kategori olarak görülüyor.

Başka bir deyişle barbarlık artık geçici bir durum olmaktan çıkıp değişmez doğa yasasının bir parçası haline geliyor.

Ne ilginç değil mi?

Ama asıl ilginç olan Aristoteles'in bu fikirleri savunurken kendisini ideolojik bir savunma yapıyor gibi görmemesi.

Aksine o bunu doğanın işleyişine dair bilimsel bir gözlem gibi sunuyordu.

Yani bu ayrım onun perspektifinde bir tercih değil bir zorunluluktu.

Peki ya bu yaklaşımın sonuçları ne oldu?

Eğer bir topluluğu doğası gereği yönetilmeye muhtaç diye tanımlarsanız

o topluluğun özgürlüğünü elinden almak artık bir haksızlık olarak görülmez.

Hatta bu durum onların kendi iyiliği için yapılan bir düzenleme gibi pazarlanabilir.

Daha da ilginci bu düşünce sadece teorik bir tartışma olarak da kalmadı.

Antik dünyadaki kölelik sisteminin o sarsılmaz entelektüel temellerinden biri oldu.

Çünkü o dönemdeki kölelerin büyük bir çoğunluğu Yunan dünyasının dışından gelen yani o meşhur etiketi yapıştırdıkları barbar insanlardan oluşuyordu.

Sonuçta karşımıza çıkan tablo oldukça net.

Siyasi olarak düşman ilan edilen barbar, felsefi olarak da alt bir kategoriye yerleştirilmiş ve bu durum sistemli bir şekilde meşrulaştırılmıştır.

Siyasetin yarattığı o keskin ayrım ve felsefenin kurduğu o düşünsel temel derken

hikayeye şimdi de antik dünyanın bilimi dahil oluyor.

Yani işin rengi iyice değişiyor.

Çünkü artık sadece fikirler değil, coğrafya ve biyoloji de konuşmaya başlıyor.

Aristoteles her ne kadar Helen dünyasına o meşhur doğal kölelik fikrini kazandırmış olsa da

Helenlerin barbarlardan neden üstüne olduğu düşüncesini destekleyen başka dayanaklara da ihtiyaç vardı.

İşte antik dünyada bu stratejik rolü üstlenen alanlardan biri de tıptı.

Bu noktada karşımıza çıkan devasa isimlerden biri tıbbın babası olarak bildiğimiz Hipokratist'tir.

Ona atfedilen ve havalar, sular, yerler adını taşıyan o meşhur eser insan karakterinin yaşadığı çevreyle doğrudan ilişkili olduğunu savunur.

Biz bugün buna çevresel determinizm diyoruz.

Yani yaşadığı coğrafyanın insanın kimliğini şekillendirmesi.

Bu görüşe göre fiziksel özelliklerimiz kadar zihinsel ve ahlaki özelliklerimiz de soluduğumuz havadan, içtiğimiz sudan ve toprağın yapısından şekilleniyor.

İklimdeki en ufak bir değişim sadece beden sağlığımızı değil karakterimizi de baştan aşağı belirliyor.

Bu çerçeveden bakıldığında ise dünya üçe ayrılıyor.

Bunlardan ilki doğu toprakları.

Burası ılıman, mevsim geçişlerinin yumuşak olduğu, doğanın istikrarlı olduğu bir yer.

Hipokratese göre böyle konforlu bir çevrede yaşayan insanlar zamanla daha rahat, daha yumuşak ve dirençsiz bir karakter geliştiriyorlar.

E haliyle bu yumuşaklık onların bir otoriteye daha kolay boyun eğmelerine neden oluyor.

İşte bu yüzden onlara göre doğu toplumları hep monarşiyle yönetilmeye mahkum.

Bu çerçevede ikinci bölümse kuzey toprakları.

Burada işler tam tersi.

İklim sert, mevsimler keskin, yaşam koşulları çok zorlu.

Bu şartlar insanları daha dayanıklı, cesur ve savaşçı yapıyor.

Ama bu sertlik beraberinde bir düzensizliği de getiriyor.

Yani bu toplumlar güçlüler ama örgütlenme ve yönetim konusunda zayıflar.

Burada Hipokrates 3. bölüme Yunan dünyasını yerleştiriyor.

Ve bu coğrafya Hipokrates'e göre iki ucun tam ortasında bir denge noktası olarak tanımlanıyor.

Ne doğu kadar gevşek ne de kuzey kadar sert.

Bu dengeli yapı sayesinde Yunanların hem akıl hem de cesaret açısından doğal olarak üstün olduğu ileri sürülüyor.

Bu sebeple Hipokratese göre Yunan dünyası en ideal noktada yer alıyor.

Bu modelin sonucu aslında çok açık.

Dünya hiyerarşik bir düzene sahiptir ve bu piramidin en tepesinde coğrafi olarak o altın noktada bulunanlar yer alır.

Ancak buradaki en can alıcı nokta şu.

Bir toplumun geri ya da ileri olması bir tercih değil.

Yaşadığı coğrafyanın ona biçtiği bir kader gibi sunulur.

Şimdi felsefe ile bu tıbbi yaklaşımı birleştirin.

Ortaya yıkılması imkansız bir kale çıkıyor.

Çünkü artık hem felsefe hem de bilim aynı şeyi fısıldıyor.

İnsanlar eşit değildir ve bu eşitsizlik doğaldır.

İşte bu noktada artık barbar olmak sadece farklı bir dil konuşmak anlamına gelmemeye başlıyor.

Belirli bir iklimin, belirli bir coğrafyanın ve dolayısıyla değiştirilemez bir karakterin sonucu olarak görülüyor.

Eğer birinin özellikleri doğa tarafından mühürlenmişse bunu değiştiremezsiniz.

Bu da kurulu olan o hiyerarşiyi artık tartışılmaz, mutlak bir gerçek haline getirir.

Kelimelerin nasıl bir silaha, bilimin nasıl bir kılıfa dönüştüğünü görüyor musunuz?

Hikayenin devamında bu taşların nasıl yerine oturduğunu konuşmaya devam edeceğiz.

Şimdi hikayenin en sert, en gerçek yüzüne yani madalyonun ekonomik tarafına geliyoruz.

Çünkü bir fikrin gerçek gücü kağıdın üzerindeki mürekkep izleriyle değil, hayatta neyi satın aldığıyla ölçülür.

Antik Yunan dünyasında barbarlara karşı takınılan bu tavır barbarlığı değiştirilemez bir kader haline getirmişti.

Ama bu düşüncenin asıl gücü pratik hayattaki o acımasız kullanımdan geliyordu.

Antik dünyada bu kavramın en somut, en elle tutulur karşılığı neydi derseniz cevap tek kelime.

Kölelik.

Şunu net bir şekilde bir kenara yazmamız lazım.

Antik Akdeniz ekonomisi devasa bir köle emeği çarkıydı.

Tarımdan maden ocaklarına, ev hizmetlerinden zanaata hatta bazı kamu görevlerine kadar her şey kölelerin omuzlarındaydı.

Ve bu kölelerin çok büyük bir kısmı o toplumun dışından geliyordu.

Yani büyük çoğunluğu o bildiğimiz barbar etiketiyle damgalanmış insanlardı.

Bu durum asla bir tesadüf değildir.

Şu ana kadar konuştuğumuz o süslü siyasi söylemler, felsefi teoriler ve bilimsel yaklaşımlar aslında bu ekonomik yapının sapasağlam zeminini oluşturuyordu.

Peki böyle bir sistem nasıl besleniyordu?

Tabii ki savaş esirliği, korsanlık ve borçlar.

Özellikle savaşlar bu sistemin ana damarıydı.

Bir şehir yenilgiye mi uğratıldı?

O şehrin insanları hemen köle pazarlarına sürülürdü.

İşte o noktada barbar kavramı bu insanların alnına yapıştırılan ve tüm hayatlarını belirleyen o korkunç etikete dönüşüveriyordu.

İşin daha çarpıcı tarafı ise bu etiketin bir ekonomik değeri olmasıydı.

Antik köle pazarlarında bir insanın nereli olduğu veya hangi bölgeden geldiği,

onun hangi işte kullanılacağını ve kaç para edeceğini doğrudan belirliyordu.

Şu bölgeden gelenler daha güçlüdür, bu coğrafyanın insanı daha itaatkardır gibi yaygın inançlar vardı.

Yani köleler belirli özelliklerle etiketlenmiş birer ürün olarak görülüyorlardı.

Bakın barbar kavramı burada bir kez daha kabuk değiştiriyor.

Artık sadece bir düşman ya da aşağı görülen bir topluluk değil.

Aynı zamanda ekonomik bir kaynak, çalıştırılacak, üretime dahil edilecek ve üzerinden değer üretilecek bir meta.

Burada ekonomik çıkarlarla ideolojik söylemlerin birbirini ne kadar beslediğine, kelimelerin bazen sadece harflerden oluşmayıp arkalarında milyonlarca insanın kaderini belirleyen unsurlar barındırdığına şahit oluyoruz arkadaşlar.

Şimdi buraya kadar hep bir dışlanmadan, keskin sınırlardan bahsettik.

Ancak Roma İmparatorluğu sahneye çıktığında bu yaklaşımın rengi önemli ölçüde değişiyor.

Roma Yunan dünyasından o meşhur barbar kavramını miras alda almasına ama onu aynı şekilde kullanmadı.

Neden mi? Çünkü Roma'nın önünde yalnızca bir kimlik inşası problemi yoktu.

Roma koca bir dünyayı, devasa bir coğrafyayı yönetme mecburiyetindeydi.

Bu yüzden Roma için barbar her ne kadar kapının dışında tutulacak bir figür olsa da aynı zamanda dönüştürülebilecek bir cevherdi de.

Peki devasa sınırlara sahip Roma İmparatorluğu bu cevheri nasıl işlemiş ve kontrol altında tutmuştu?

Bunun cevabı Roma'nın ideolojik kalbi olan Pax Romana'da yani Roma barışında yatar.

Bu konuyu yaklaşık 3 hafta önce YouTube kanalımızda da işledik.

Eğer içinizde henüz izlemeyenler varsa o videoyu da mutlaka izlemenizi tavsiye ederim.

Şimdi biz yavaştan konumuza geri dönelim.

Bu anlayışa yani Pax Romana'ya göre Roma dünyaya sadece kılıç zoruyla değil,

düzen, hukuk ve istikrar getiren bir otorite olarak gelmişti.

İşte bu çerçevede barbarlar yok edilmesi gereken düşmanlar olmaktan çıkmış

ve Roma'nın o muhteşem düzenine dahil edilmesi gereken topluluklar haline gelmişlerdi.

Bunu başarmalarını sağlayan en önemli silahları ise orduları değildi.

Roma'nın vatandaşlık sistemiydi.

Şimdi Yunan dünyasını hatırlayın.

Vatandaşlık kapalı bir kulüp gibiydi.

Atina'da vatandaş olmak istiyorsanız 7 sülalinizin Atinalı olması gerekirdi.

Ama Roma'da işler çok farklı yürüdü.

Onlar vatandaşlığı bir ayrıcalık olmaktan çıkarıp bir yönetim aracına dönüştürdüler.

Sadakat gösteren, Roma'ya hizmet eden ya da belirli bir başarıya ulaşan bir yabancı zamanla Roma vatandaşı olabiliyordu.

Hatta bir köle azat edildiğinde bile vatandaşlık kazanabiliyordu.

Bu antik dünya için gerçekten devrim niteliğinde bir durumdu.

Bu sürecin zirve noktası ise M.S. 212 yılıydı.

İmparator Karakalla bir ferman yayınlamış ve imparatorluk sınırları içindeki neredeyse tüm özgür erkeklere vatandaşlık vermişti.

Bu ne demek biliyor musunuz?

Roma kimliği artık etnik bir bağ olmaktan çıkıp hukuki bir statüye dönüştü demek.

İşte bu noktadan sonra Roma için barbarın tanımı da değişti.

Artık barbar, Roma'nın içinde yaşayan o farklı yabancı değildi.

Barbarlık, imparatorluk sınırının dışında kalan coğrafi bir terim haline geldi.

Tabii şunu da unutmamak lazım.

Bu dahil etme süreci bir eşitlik kardeşliği değildi.

Roma kültürü, hukuku ve dili her zaman baskındı.

Yani bu entegrasyon aslında bir asimilasyon süreciydi.

Evet Roma sizi içeri alıyordu ama sizi kendisine benzeterek alıyordu.

Bunun en çarpıcı örneği Roma ordusudur.

İmparatorluğun böyle ilerleyen yıllarına baktığımızda ordunun büyük bir kısmının

Germenlerden, Keltlerden ve diğer barbar kökenli askerlerden oluştuğunu görürüz.

Hatta bu insanlar zamanla imparatorluğun en kritik koltuklarına otururlar.

O kadar da önem kazanırlar yani.

Düşünsenize bir yandan barbar diye bir tanım var, diğer yandan o barbarlar imparatorluğu koruyor.

Çelişki gibi değil mi?

Aslında değil.

Bu Roma'nın esnek ve pragmatik yapısının bir göstergesi.

Roma için önemli olan şuydu.

Nereli olduğunu önemsemezdi.

Sisteme ne kadar uyum sağladığına bakardı.

Roma kendisinden olanları dışlamıyordu.

Onları dönüştürüp sisteme dahil ediyordu ve bu şekilde de büyüyordu.

Ancak her esnekliğin bir sınırı vardır.

Barbarlık kavramı Roma İmparatorluğu'nun yaşadığı dönem boyunca hiçbir zaman tamamen yok olmadı.

Sadece imparatorluğun o meşhur sınırlarının ötesine itildi.

Yunan dünyasında keskin bir şekilde biz ve onlar ayrımı yapan bu kelime Roma'da stratejik bir yönetim aparatına dönüştü.

Peki Roma'nın bu kapsayıcı fakat bir yandan da yutucu yapısı tarihin akışını nasıl etkiledi?

Şimdi hikayenin en şaşırtıcı ve ironik dönemeçlerinden birindeyiz.

Barbarın bir anda kötü adam rolünden çıkıp bir ahlak abidesine dönüştüğü o ilginç bölüme geldik.

Romanın barbar tanımının antik Yunan'daki kadar keskin sınırlarla çizilmediğini gördük.

Ancak bazen öyle metinlerle karşılaşırız ki barbar kavramı bambaşka bir kimlikle karşımıza çıkar.

Burada barbar artık aşağılanan bir figür değil.

Aksine erdemli, sade ve bozulmamış bir insan tipi olarak tasvir edilir.

Bu yaklaşımın en çarpıcı örneklerinden birini meşhur Roma tarihçisi Takitus'un eserlerinde görüyoruz.

Takitus özellikle o Germanya adlı eserinde Germen topluluklarını anlatırken dışarıdan bir gözlemci olarak yaklaşır gibi görünür.

Ama bu anlatımın altında gizlediği çok sert bir Roma eleştirisi vardır.

Burada barbar bir düşman olmaktan çıkıp Roma toplumunun yüzüne tutulan keskin bir karşılaştırma aracına dönüşür.

Takitus'un kaleminden Germenlere baktığımızda şöyle bir tabloyla karşılaşırız.

Germenler sade bir yaşam sürerler.

Lükse ve gösterişe asla düşkün değillerdir.

Aile bağları kutsaldır.

Sadakat ise her şeyin üzerindedir.

Kadınlar toplumda büyük saygı görür.

Öyle yozlaşmış ilişkiler ya da zina gibi durumlar onlardan adirdir.

Liderlik ise mutlak bir zorbalığa değil, liyakate ve savaşçı bir karaktere dayanır.

Peki Takitus neden durup dururken düşmanını bu kadar övmektedir?

Aslında Takitus'un asıl hedefi Germenleri yüceltmek değildi.

Roma'yı sarsmaktı.

Çünkü o dönemde Roma devasa bir imparatorluk olmanın getirdiği zenginlikle birlikte büyük bir yozlaşmanın içindeydi.

Lüks düşkünlüğü, siyasi oyunlar ve ahlaki çözülme Roma'nın içini kemiriyordu.

İşte Takitus o vahşi dediğimiz barbarları bu yozlaşmanın karşısına bir tür ahlaki ayna olarak yerleştirdi.

Onlara bakıp bakın onlar ilkel ama bizden daha erdemliler demek istedi.

İşte tam bu noktada barbar kavramı bir kez daha kabuk değiştiriyor.

Artık o aşağılanan bir figür değil.

Doğallığın, saflığın ve bozulmamışlığın temsilcisi.

Modern literatürde biz buna soylu vahşi diyoruz.

Tabi burada da çok önemli bir detay var.

Bu idealizasyon o barbar toplulukların gerçekten bu kadar kusursuz olduğu anlamına gelmiyor.

Bu yazarın tamamen kendi toplumuna yönelik eleştirisini dolaylı yoldan anlatma biçimi.

Yani barbar burada da bir araç olarak kullanılıyor.

Bazen korkulan bir düşman, bazen sömürülen bir köle, bazen de özlenen saf bir geçmişin simgesi oluyor.

Yani roman kendini güçlü ve düzenli göstermek istediğinde barbarı kaotik ve ilkel olarak tanımlıyor.

Ama kendi içindeki çürümeyi eleştirmek istiyorsa aynı barbarı sade ve erdemli bir figür haline getiriyor.

Bu da bize şunu gösteriyor.

Barbarlık sabit bir kimlikten çok iktidarın ve anlatıcının ihtiyacına göre sürekli şekillenen bir kurgu biçimi.

Şimdi de geldik yolculuğumuzun en can alıcı noktasına.

Artık şu temel soruyu kendimize sormanın vakti geldi.

Barbar gerçekten var olan somut bir insan tipi miydi yoksa bu kavram baştan sona inşa edilmiş koca bir anlatıdan mı ibaretti?

Antik kaynaklara ve bu kaynakların sunduğu o uçsuz bucaksız çeşitliliğe yakından baktığımızda ikinci ihtimalin çok daha güçlü olduğu tokat gibi yüzümüze çarpıyor.

Çünkü tarih boyunca barbar olarak damgalanan topluluklar ne tek bir kültürel yapıya ne de ortak bir sosyal düzene sahipti.

Bu devasa torba kavramının içine kimler atılmadı ki?

Persler, Germenler, Keltler, Mısırlılar, Anadolu'nun kadim halkları hepsi bambaşka coğrafyalardan, bambaşka dillerden ve inanç sistemlerinden geliyordu.

Ama hepsi aynı etiket altında toplandı.

İşte bu durum barbar kelimesinin bir tanım olmaktan ziyade devasa bir genelleme olduğunu açıkça gösteriyor.

Bu da bize kavramın sınırlarının neden sabit olmadığını anlatıyor.

Kimlerin içeride, kimlerin dışarıda olduğu tarihsel koşullara, o anki siyasi ihtiyaçlara ve toplumsal dinamiklere göre her an yeniden çiziliyor.

Ve belki de bugün olduğumuz yerden baktığımızda buradan alacağımız en önemli ders şu.

Bir kavram ne kadar güçlü görünürse görünsün, eğer sürekli değişen anlamlara sahipse o kavramın temsil ettiği şey sabit bir gerçeklik değil bir anlatıdır.

Barbar kavramı da aslında tam olarak böyle bir anlatı.

Binlerce yıl boyunca her dönemin kendi ihtiyacına göre yeniden yazdığı,

kimi zaman korkunç bir düşman, kimi zaman sömürülecek bir kaynak,

kimi zamanda özlenen bir erdem timsali olarak kurguladığı devasa bir hikaye.

Peki bu kavram gerçekten tarihin tozlu sayfalarında mı kaldı

yoksa modern dünyanın maskeleri ardında hala aramızda yaşamaya devam mı ediyor?

Şöyle bir etrafımıza bakalım.

Modern dünyada barbar kelimesini artık doğrudan kullanmıyor olabiliriz.

Ancak bu kavramın temsil ettiği o köklü düşünce biçimi yani dünyayı biz ve onlar şeklinde ikiye bölen o keskin bakış açısı hala dimdik ayakta.

Bugün bu ayrım sadece isim değiştirdi.

Yani kavramlar üzerinden kendine yer buluyor.

Mesela modern siyasi söylemlerde sıkça duyduğumuz o meşhur gelişmiş ve geri kalmış ülke ayrımlarını düşünün.

Bu tanımlamalar çoğu zaman sadece ekonomik bir tabloyu yansıtmaz.

Bu sözlerin altında belirli toplumların daha rasyonel, daha düzenli ya da daha medeni olduğu yönünde örtük ve gizli bir varsayım yatar.

Aynı antik dünyada olduğu gibi bugün de bazı toplulukların tehlikeli, düzensiz ya da uyumsuz olarak etiketlenmesi o eski barbar tasvirleriyle ne kadar da benzerlik taşıyor öyle değil mi?

Özellikle küresel krizler ve çatışmalar patlak verdiğinde bu etiketlerin ne kadar sertleştiğini hep beraber görüyoruz.

Burada akla hemen Samuel Huntington'un o ünlü medeniyetler çatışması tezi geliyor.

Dünyayı birbiriyle rekabet eden ve kaçınılmaz olarak çatışan medeniyetler olarak görmek aslında biz ve onlar ayrımının modern bir ambalajla sunulmasından başka bir şey değil.

Ancak burada da çok dikkat etmemiz gereken bir nokta var arkadaşlar.

Bu tür ayrımlar asla tarafsız değildir.

Nasıl ki antik Yunan'da barbar kavramı Yunan kimliğini çelikleştirmek için kullanıldıysa

bugün de bu modern kategoriler belirli güç ilişkilerini ayakta tutmak için kullanılıyor.

Bir topluluğu geri ya da tehlikeli diye damgaladığınızda

o topluluğa yönelik her türlü politikayı da toplum nezdinde meşrulaştırmış oluyorsunuz.

Aslında isimler değişiyor, kavramlar güncelleniyor

ama o temel mekanizma binlerce yıldır aynı kalıyor.

İnsanlar kendilerini tanımlamak için hala başkalarını bir yerlere konumlandırmak zorunda hissediyor.

Bu yüzden barbar kavramına sadece tarihsel bir terim olarak bakamayız.

Bu farklı olanı anlamak yerine etiketlemeyi ve bu etiketler üzerinden bir hiyerarşi kurmayı tercih eden bir düşünce biçimi.

Barbar gerçekten kimdir?

Bugün bu soruya antik dünyadaki gibi cevap vermek imkansızdır.

Çünkü artık biliyoruz ki barbar dediğimiz şey gerçek bir insan tipi değil, belirli bir bakış açısının ürünü.

Ve belki de bu koca hikayeden çıkarabileceğimiz en sarsıcı sonuç şu.

Bir toplumu barbar olarak tanımladığımız o anda aslında o toplum hakkında değil, kendi zihnimizin sınırları hakkında konuşuyoruz.

Bir sonraki bölümde görüşmek üzere.

Şimdilik hoşçakalın.