Amerika Birleşik Devletleri Tarihi - ABD Nasıl Kuruldu ve Yükseldi?

Amerika Birleşik Devletleri

olarak ele almak doğru olmaz.

Aynı zamanda Birleşik Devletler'e ait olan bir takım kültürlerin, dünyanın dört bir

yanına yayılması ve kabul görmesi tarihte eşi benzeri görülmemiş bir kültürel hegemonyanın

da en büyük örneğidir.

İnsanlığın gördüğü en etkili imparatorluklar olarak nitelendirebileceğimiz Roma ve Britanya

imparatorlukları da dahil olmak üzere hiçbir yapı bugün ABD'nin sahip olduğu prestij

ve hegemonyaya ulaşamadı.

Peki bu devlet ne zaman ortaya çıktı?

Bağımsızlık mücadelesini nasıl verdi?

Bu soruların cevabını alabilmek için yalnızca 250 yıllık bir geçmişe sahip olan Birleşik Devletler'in kuruluş dönemine gitmemiz gerekiyor.

Avrupa'da 15. yüzyılda başlayan yeni topraklar keşfetme çılgınlığına Britanya İmparatorluğu elbette kayıtsız kalamazdı.

1603 yılında tahta geçen Kral 1. James, en büyük düşmanı İspanyol İmparatorluğu ile süren savaşı Londra Anlaşması ile bitirmişti.

James düşmanlarına saldırıp topraklarını almaktansa kendi deniz aşırı topraklarının olmasını istiyordu.

Birçok girişimin ardından nihayet 1607 yılında Amerika kıtasında ilk kalıcı İngiliz yerleşimi olan Jamestown kuruldu.

Adını Kral James'den alan bu küçük kasaba zaman içinde büyüyerek gelişti.

Orası artık Avrupalılar için The New World yani yeni dünyaydı.

Yeni Dünya'ydı.

Yeni Dünya olarak nitelendirilen bu kıta Avrupa'nın çeşitli yerlerinden gelen göçmenlerle giderek zenginleşmeye başladı.

Yeni Dünya, cazibe merkezi olmaktan çok Avrupa'da umduğunu bulamayan, gelecek kaygısı taşıyan, macera arayan ve hapishaneden çıkan suçluların ana hedef rotasıydı.

Bu niteliği farklı göç akımlarıyla beraber Jamestown zamanla 13 koloniden oluşan bir yapı haline geldi.

Eski dünyada yani Avrupa ve Asya'da süren karışıklıklar ve savaşlardan uzak bir şekilde güvenli topraklarda yaşayan koloniler hızla gelişme imkanı bulmuşlardı.

Kendi aralarında kurdukları demokratik düzen sayesinde istikrarlı bir büyüme süreci geçiren koloniler bağlı oldukları Britanya İmparatorluğu'na karşı ses yükseltmeye başlamışlardı.

Nihayetinde 1754 yılında Albany ve 1774'de ise Kıtasal Kongre'yi topladılar.

Bu kongrelerin amacı Britanya İmparatorluğu'na karşı bir güç birliği kurmaktı.

Bunun için sloganları bile hazırdı.

E pluribis unum.

Latince çoktan tek olmak anlamına gelen bu slogan şunu ifade ediyordu.

Birlik güçtür.

Bu güç birliğinin elbette bir amacı vardı.

Kolonilerin hedefi tam bağımsızlıktı.

Bunun içinse kasus belliye yani savaş nedenine ihtiyaçları vardı.

Britanya İmparatorluğu hali hazırda çok ağır şekilde vergilendirdiği 13 koloniye yine tatsız haberlerle gidecekti.

Fransa ile girdiği 1756-1763 7 yıl savaşlarından galip çıkan Britanya her ne kadar önemli bir zafer kazanmış olsa da ekonomik anlamda kendini zor bir durumun içinde bulmuştu.

Londra bu ekonomik çıkmazdan kolonilere uyguladığı mevcut vergileri arttırarak veya yeni vergiler ihdas ederek kurtulmayı planlıyordu.

Netice olarak Britanya hazinesini rahatlatma ve kolonilere gözdağı vermek amacıyla 1767 yılında Townshend Kanunu'nu yürürlüğe koydu.

Bu kanuna göre sömürgelerdeki vali ve hakimlerin maaşları hazineden değil, bizzat sömürgelerde yaşayan halklardan alınacak vergilerle ödenecekti.

Kanun Amerika'da büyük bir tepkiye yol açtı.

Hatta İngiltere'den gelen çay yüklü bir gemi Boston limanında halk tarafından saldırıya uğradı ve çaylar denize döküldü.

Boston Tea Party yani Boston Çay Partisi olarak bilinen bu olayla birlikte bağımsızlık savaşının ilk ateşi de fiilen yakılmış oldu.

1775 yılında kıta ordusunun başına Amerikan tarihinin en ünlü simalarından biri geçti.

George Washington

Washington 35 bin kişilik düzenli ordusuyla İngiliz hedeflerine bir dizi saldırıda bulunsa da pek bir başarı elde edemedi.

Bunun elbette en büyük nedeni savaş deneyiminden yoksun olmasıydı.

Uzun süren aralıklarla devam eden irili ufaklı çarpışmalar neticesinde umduğunu bulamayan 13 koloni Avrupa'nın diğer ülkelerinden yardım istemeye karar verdi.

Ancak bu yardım derhal gelmeyecekti ve taleplerine cevap alamayan koloniler 4 Temmuz 1776'da Bağımsızlık Bildirgesi adı verilen bir metin yayınlayarak tüm dünyaya ne kadar kararlı olduklarını gösterdiler.

Bu tarih günümüzde ABD'nin resmi bağımsızlık günü olarak kabul edilir.

Britanya İmparatorluğu çatışmalar devam etse de barış önerilerini Birleşik Devletler'e iletmeye devam ediyordu.

4 Temmuz'dan sonra gönderilen barış daveti yine reddedilen Britanya, General Howe komutasını da Long Island'a taarruz etti.

27 Ağustos'ta bölgede bulunan kıta ordusu başkomutanı General Washington, General Howe tarafından yenilgiye uğratıldı.

Washington kuzeye çekilince Manhattan bölgesi İngiliz kontrolüne geçti.

İlk ciddi savaş kaybedilmişti.

Ancak henüz hiçbir şey bitmiş değildi.

Bu yüzden koloniler azim ve kararlılıklarını sürdürmeye devam ettiler.

Aynı yıl içerisinde ünlü general Lord Cornwallis, General Washington'ın karargah olarak kullandığı Lee Kalesine saldırdı.

Yaşanan mücadelede Cornwallis, Washington'ı Delaware Nehri'nin doğusuna sürmeyi başarmıştı.

Ancak bir sorun vardı. Kış bastırmak üzereydi.

Bu nedenle Cornwallis, New Jersey bölgesinde ileri karakollar kurarak savunmaya geçti.

Ancak bu durumun sonunu getireceğini bilmiyordu.

25 Aralık'ta yani Noel gecesi Britanya askerlerinin eğlendiği sırada Deliver Nehri'ni geçen General Washington, Cornwallis'in Trenton'da bulunan ana karargahına saldırdı.

Bu ani baskınla şaşkına uğrayan Cornwallis kaçarak canını zor kurtardı.

İlerleyişine devam eden Washington ise Princeton'da bulunan Britanya yedek kuvvetlerini de imha etti.

General Washington'ın bu zaferleri Amerikan bağımsızlık mücadelesine yeni bir soluk getirmişti.

Amerikalılar Britanya'nın yenilmez olmadığını tüm dünyaya göstermişlerdi.

Fakat İngilizler pes etmiyordu.

General Howe'un ağabeyi Amiral Richard Howe bu gelişmeler üzerine bölgeye geldi ve komutayı devraldı.

Chesapeake'de karaya çıkan Amiral Howe 11 Eylül tarihinde Brandywine Crack'te General Washington'ın kuvvetlerini yenilgiye uğrattı.

İki hafta sonra da Amerikan'ın o dönemki başkenti Philadelphia'yı ele geçirdi.

Savaştaki üstünlük İngilizlere geçmiş gibi görünüyordu.

Washington, Ballyforge bölgesinde kışı geçirmek için karargah kurdu.

Alınan yenilgilerin ardından komutası altındaki ordunun yetersizliğini hissetmeye başlamıştı.

En son Germantown'da bir zafer elde etse de kıta ordusunun tam anlamıyla Britanya'ya karşı zafer kazanması zor bir hedefti.

Bunun için çözüm arayışına giren General Washington, ünlü Prusyalı General von Stauben'i kıta ordusunu eğitmesi için Amerika'ya davet etti.

Davete olumlu cevap veren von Stauben hızla bölgeye geldi.

Kıta ordusunu çok ciddi olarak silah ve manevra eğitimlerine tabi tuttu.

Kısa süre içerisinde disiplini sağlayan von Stauben, Amerikan ordusunu adeta yeniden inşa etmişti.

Ve dahası katkıları Amerikan Bağımsızlık Savaşı'nın dönüm noktası olarak nitelendirilebilecek bir savaşta kendini gösterecekti.

1778 yılında gerçekleşen Monmouth Muharebesi'nde İngiliz birliklerini dağıtan General Washington, son darbe için Avrupalı müttefiklerinden daha fazla yardım istiyordu.

1775'den beri el altından cephane desteğinde bulunan Fransa Krallığı nihayet 1778 yılında Birleşik Devletler lehine savaşa dahil oldu.

Bunu 1779'da İspanyol İmparatorluğu ve 1780'de Hollanda takip etti.

Avrupa'dan gelen destekle İngiliz birliklerini kuzeye süren kıta ordusu ve General George Washington ard arda zaferler kazanmaya başlamıştı.

başlamıştı. Özellikle Fransa'nın sunduğu destek, Amerikan bağımsızlık savaşının sonucunu ciddi

derecede Amerikan lehine etkileyecekti. Bağımsızlık mücadelesinin son büyük dönemeci Yorktown'da

yaşanacaktı. Trenton'da canını zor kurtaran İngiliz General Lord Cornwallis, emrindeki

İngiliz kuvvetleriyle birleşerek Yorktown kalesine saldırdı. Burayı karargâhı haline getirdi ve

İngiltere'den takviye gelmesini beklemeye başladı.

Bu esnada General Washington son darbeyi vurmak için hazırlıklara başlamıştı.

Ünlü Fransız General Comte de Rochambe da Washington'a destek olmak için yanında bulunuyordu.

28 Eylül 1781'de başlayan kuşatma 19 Ekim'de Amerikan ve Fransız birliklerinin zaferiyle son buldu.

Beklediği yardımı alamayan Lord Cornwallis 7000 kişilik ordusuyla beyaz bayrağı göndere çekmişti.

Kıta ordusu birlikleri Hudson Körfezi'ne kadar ilerleyerek Britanya kalıntılarını ortadan kaldırdı.

Yorktown kuşatması kıtadaki son büyük muharebe olarak kayıtlara geçti.

Bundan sonraki silahlı çarpışmalarsa açık denizlerde devam etti.

Ve bu çarpışmalar daha çok Birleşik Devletlerin Avrupalı müttefikleriyle Britanya donanması arasında gerçekleşti.

Susan silahlar sonrası Birleşik Devletler ve Britanya İmparatorluğu arasında çok yoğun diplomatik temaslar başladı.

İki yılı aşkın devam eden görüşmeler sonucu nihayet 3 Eylül 1783'te Paris Anlaşması imzalandı.

Anlaşmaya göre Birleşik Devletler bağımsızlığını kazanarak Britanya'dan ayrı, müstakil bir devlet haline geldi.

Britanya İmparatorluğu ise kuzeye çekilerek bugünkü Kanada topraklarına yerleşti.

Anlaşmanın imzalanmasından birkaç ay sonra son Britanya askerleri 25 Kasım 1783'te New York'tan ayrıldı.

Bunun üzerine Muzaffer komutan General Washington büyük bir törenle New York şehrine girdi.

Zafer mutlak olarak Birleşik Devletlerindi.

Britanya İmparatorluğu bir zamanlar kendisine bağlı olan koloniler karşısında ağır bir yenilgi almıştı.

Şüphesiz bunda Avrupalı diğer devletlerin verdiği destek oldukça önemliydi.

Netice olarak Amerikan Bağımsızlık Savaşı orta ve uzun vadede tüm dünyayı derinden etkiledi.

Fransa ve İspanya bu savaşa verdiği destek nedeniyle ekonomik olarak iflasın eşiğine gelmişti.

Fransa'da 1789'da meydana gelen Fransız İhtilali bu ekonomik ve siyasi iflasın sonucu olarak nitelendirilebilir.

İspanya ise yaşadığı ekonomik buhranlar neticesinde Latin Amerika'daki kolonilerini kaybetti.

Yani Amerikan devrimi dünyanın farklı yerlerinde doğrudan ya da dolaylı olarak büyük değişimlere yol açmıştı.

Tarihe baktığımızda olaylar genelde birbirini takip eder.

Neden sonuç ilişkisi kurmak, yaşanan gelişmeleri kronolojik olarak ele almak tarihi daha iyi anlamamıza yardımcı olur.

Örneğin Amerikan Bağımsızlık Savaşı, Fransa ile Britanya arasında yaşanan 7 yıl savaşlarının bir ürünüdür veya sonucudur dersek çok da yanlış söylemiş olmayız.

Britanya'nın bu savaşın getirdiği ekonomik külfeti yeni vergiler koyarak ortadan kaldırmak istemesi kolonilerin Britanya'ya karşı başkaldırmasına yol açtı.

En nihayetinde zafer kolonilerin oldu.

Amerikan devriminde çok kritik ve önemli isimler vardı.

Bunlardan en bilinenleri The Founding Fathers olarak geçen kurucu babalardı.

Bunlar John Adams, Benjamin Franklin, Alexander Hamilton, Thomas Jefferson, John Jay, James Madison ve Amerika'nın ilk başkanı olan George Washington'dı.

1776'daki Bağımsızlık Bildirgesi'nde, kıtada süren savaşın idaresinde, savaş sonrası yapılan görüşmelerde,

görüşmelerde imzalanan Paris Anlaşması'nda, 1788'de ilan edilen anayasada ve yeni kurulan

ABD yönetiminde söz sahibi olan kurucu babalar adı geçen bu olaylarla tarihe geçtiler.

ABD zaman içerisinde bir iç savaş geçirecek,

topraklarını batıya doğru geliştirecek, yavaş yavaş bugünkü konumuna gelecekti.

15. Yüzyıl Değişimlerin Yüzyılıydı

İtalya'da başlayan Rönesans hareketi sanatsal ve düşünsel bir devrimi beraberinde getirmişti.

Floransa, Milano, Pisa gibi İtalya'nın ünlü şehirlerinde gelişen fikirler hızlı bir şekilde tüm Avrupa'ya yayıldı.

Bunların arasında tehlikeli olanlar da vardı ve bu fikirler her geçen gün daha şiddetli bir şekilde dillendiriliyordu.

Gelecek yüzyılın ilk çeyreğinde başlayacak olan reform hareketinin kıvılcımı yavaş yavaş tutuşmaya başlamıştı.

En sonunda tüm bu değişiklik çağının ortasında Avrupalı kaşiflerin öncülüğünde yapılan seyahatlerle dünya tarihinde eşi benzeri görülmemiş bir dönemin kapısı açıldı.

Kısa süre içerisinde dünyanın eskisinden olduğundan çok daha büyük olduğu anlaşıldı ve bu yeni dünyada ele geçirilmeyi bekleyen pek çok toprak vardı.

Kıta Avrupası'ndaki siyasi ve ekonomik kriz Avrupalı devletlerin deniz aşırı topraklara yönelmesine sebep oldu.

Hollanda, Danimarka, İngiltere, İspanya, Fransa ve Portekiz gibi ülkeler, başta Amerika

kıtası olmak üzere dünyanın pek çok yerinde koloni ve sömürgeler kurdular.

Yeni dünya verimli topraklarla ve değerli madenlerle doluydu.

Ancak bölgedeki kalkınmanın sağlanması ve üretimin arttırılması için Avrupa'dan

gelen göçler yeterli değildi.

Daha fazla insan gücüne ihtiyaç vardı.

Kıbrı yamgıçta yerli halklar köle işçi olarak kullanıldı.

Fakat çalışma koşullarının ağırlığı ve Avrupalıların Amerika'ya getirdikleri

hastalıklar yüzünden çok geçmeden büyük bir bölümün hayatını kaybetti.

Sözleşmeli kölelik adı verilen sistem ise ihtiyacı karşılamak için yeterli değildi.

En sonunda Avrupalı tüccarlar insanlık tarihinin en eski uygulamalarından biri

olan köleliğe başvurdular ve bu amaçla dümenlerini Afrika'nın batı kıyısında

kalan sahillere çevirdiler.

Afrikalı köle ticaretine resmi olarak başlayan ilk ülke Portekiz'di.

1441 yılından itibaren Gana'da bulunan madenlerde kullanılmak üzere köle alım

satımına başlamışlardı.

1500-1535 yılları arasında 10.000 civarında köle satışı gerçekleşmişti.

Zamanla İspanyollar da köle ticaretine ilgi duymaya başladı.

Ancak dünyayı Portekiz ve İspanya arasında ikiye bölen Tordesillas Anlaşması,

Afrika kıyılarını Portekiz hakimiyetine verdiği için İspanyol tüccarlar bu alanda Portekizliler kadar aktif olamadı.

Başlangıçta köleler İspanya'daki Sevilla'ya ya da Atlantik açıklarındaki Kanarya Adaları'na naklediliyorlardı.

1525'ten itibaren Afrika açıklarındaki Saatome'ye oradan da Karaipler'de yer alan Hispaniola Adası'na nakledilmeye başladılar.

1642 yılından itibaren Hollandalılar köle ticareti faaliyetlerini Afrika'nın diğer bölgelerine yaydılar.

Bu yıllarda İngiltere'de özel şirketler aracılığıyla köle ticaretine başlamış durumdaydı.

Özellikle Londra, Bristol ve Liverpool köle ticaretinde önemli rol oynayan limanlar haline geldiler.

1695-1807 yılları arasında köle ticareti yapmak amacıyla Afrika'ya sefer düzenleyen gemilerin 5300 tanesi Liverpool'dan, 3100 tanesi Londra'dan, 2200 ise Bristol'den hareket etmişti.

Buna karşılık aynı yıllar içerisinde Avrupa'nın diğer limanlarından Afrika'ya gitmek için yola çıkan gemilerin sayısı yalnızca 450 idi.

1700'lerin başında Britanyalı köle tüccarlarının çoğu Londra ve Bristol dendi.

Ancak 1730'lardan itibaren bu alandaki hakimiyet Liverpool'u tüccarların eline geçti.

Ve 19. yüzyıl başlarına dek bu üstünlüklerini sürdürmeye devam ettiler.

Öyle ki 1807 yılında köle ticareti yasaklandığında Liverpool bu ticarete karışmış limanların başını çekiyordu.

Atlantik köle ticareti tarihçilerin üç ayaklı sefer ya da köle ticareti üçgeni adını verdikleri üç ayrı aşamadan oluşuyordu.

Birinci aşama Avrupa'da işlenen bazı malların Afrika'ya ihraç edilmesini kapsıyordu.

Bu aşamada Avrupa limanlarından kalkan gemiler Afrika'nın batı kıyılarına silah, mühimmat, alkol, tekstil ürünleri ve tencere tava gibi işlenmiş mallar taşıyorlardı.

Bunlar genellikle ikinci el pazarlardan toplanan, düşük kaliteye sahip ürünlerdi.

Ve bölgede köle ticaretini destekleyen Afrikalı kralları uygun fiyata satılıyor ya da köle ticaretinde kullanılıyorlardı.

Avrupa'da yüklenen mamul malların elden çıkarılmasıyla köle ticareti üçgeninin ilk ayağı tamamlanmış olurdu.

Bir sonraki aşama Afrika'dan temin edilen kölelerin gemilere yüklenerek kara iplere ya da Amerika kıtasına taşındığı orta geçiş adı verilen ikinci aşamaydı.

Yerel köle tüccarları genellikle istihdam ettikleri silahlı çeteler sayesinde iç bölgelerden siyahi köleler topluyorlardı.

Ayrıca Afrikalı kabileler arasında yaşanan çatışmalar da köle ticaretini canlı tutan unsurlardan biriydi.

Çatışmadan üstün çıkan kabile yenilgiye uğrayan tarafı esir alarak köle tüccarlarına satıyordu.

Avrupa'dan kalkan gemilerin en sık uğradıkları köle pazarları Güneybatı Afrika'da yer alan Senegal ve Angola arasındaki bölgeydi.

15. ve 19. yüzyıllar arasında başlıca köle ticareti merkezleri Senegambia, Yukarı Gine, Vinvard kıyısı, Altın Sahili, Benin Körfezi, Biafra Körfezi, Kongo ve Angola idi.

Afrika sahillerinde satın alınan bir köle için tüccarlar genellikle 3-4 pound civarında ödeme yapıyorlardı.

Buna karşılık kölelerin Amerika'daki satış fiyatı 25-30 pound arasında değişiyordu.

Yolculuğun en karlı aşaması orta geçiş adı verilen bu aşamaydı.

Ancak Avrupalı tüccarlar için bu yeterli değildi.

Bu yüzden seferin 3. ayağında Amerika ile Karayiplerden Avrupa'ya şeker, rom, tütün, kereste ve pamuk taşınıyordu.

Bu aşamada köle taşınması çok yaygın değildi.

Ancak 18. yüzyılda İngiltere'de zenginlerin malikanelerinde en az bir siyahi köle bulundurmaları moda haline gelince

gemiler seferin bu aşamasında tek tükte olsa köle taşımaya başlamışlardı.

Amerika'dan ayrılan gemiler Avrupa limanlarına yanaştığında 3 ayaklı seferde tamamlanmış olurdu.

Atlantik aşırı köle ticareti büyük oranda orta geçiş adı verilen ikinci aşamada gerçekleşiyordu.

Bu ticarete karışmış olan şirketlere ait gemiler boyut olarak büyük farklılıklar gösteriyordu.

Köle ticaretinin yeni başladığı 15. yüzyıl dolaylarında Amerika kıtası ve Batı Hint adalarına mal taşıyan gemilerin kargo bölümlerinde köleler için 20-30 kişilik yerler ayrılıyordu.

17. yüzyıla gelindiğinde ise en büyük köle gemileri 400 köleyi taşıyacak kapasiteye ulaşmış durumdaydı.

Ancak koşullar berbattı.

Köleler gemilere bindirilmeden önce son bir kez beslenir ve ayaklarına zincir vurularak gemilere yüklenirlerdi.

Kargo bölümünde her biri için ayrılmış olan alan yarım metrekareden daha azdı.

Bu alanın ne kadar küçük olduğunu anlayabilmek için gece yatarken kullandığınız yastıkları gözünüzün önüne getirebilirsiniz.

Bu yastıkların standart ölçüsü yarım metrekareden biraz daha küçüktür.

İşte köleler bu alanda uyuyor, bu alanda yemek yiyor, seyahatin büyük bir kısmını da bu alanda geçiriyordu.

Ayrıca kargo bölümünün yüksekliği de nadiren yarım metre yaşan bir uzunluğa sahip olurdu.

Bu yüzden köleler yolculuğu uzanarak ya da çömelerek tamamlamak zorundaydı.

Gün içerisinde doktorlar eşliğinde sıra sıra güverteye çıkarılarak gerekli gün ışığını almaları sağlanıyordu.

Kölelere günde iki öğün yemek verilir ve beslenmeleri kontrol edilirdi.

Aç kalarak zayıflamaları ya da hastalanmaları istenmezdi.

Orta geçiş eğer hava koşulları uygunsa ortalama 45 gün civarında tamamlanıyordu.

Ancak hava koşullarının kötü olması durumunda yolculuk 2 aydan daha uzun sürebiliyordu.

Bu yüzden gemilerde erzak kısıtlaması uygulanıyor ve öğün sayısı ya da miktarı azaltılıyordu.

Ancak dönem dönem daha kötü uygulamalara da rastlandığı oluyordu.

1781 yılında yiyecek ve su sıkıntısına düşen bir köle gemisi kaptanı 136 köleyi denize atarak bu sorunu çözmeye çalışmıştı.

Kadın ve çocuk köleler erkeklerden ayrı bir bölümde taşınıyordu.

Kadınlarla mürettebatın cinsel ilişkiye girmesi yasaktı.

Ancak kayıtlar bu kuralın birçok kez ihlal edildiğini göstermektedir.

Köleler götürüldükleri sömürgelerde, maden ve tarım alanlarında kullanılmaktaydı.

Bunun yanı sıra ev işlerinden bina yapımına, denizcilikten hamallığa kadar pek çok alanda köle emeğinden faydalanılıyordu.

Köle ticaretini yaygın olarak yapan ülkeler arasında İngiltere, İspanya, Portekiz, Fransa, Hollanda, Danimarka ve İsveç'i saymak mümkün.

Bu ülkelerin Afrika'dan taşıdıkları kölelerin %40'ı Karayipler'de, %38'i Brezilya'da, %17'si İspanyol Amerika'sında ve %6'sı Kuzey Amerika'da istihdam edilmişti.

Afrika kıyılarından Amerika'daki plantasyonlara getirilen kölelerin sayısı her geçen yıl artıyordu.

1580 yılından önce Afrika'dan sömürgelere getirilen köle sayısı yaklaşık 68 bin civarındaydı.

1580-1640 yılları arasında bu sayı 607 bin, 1640-1700 arasında ise 829 bine ulaşmıştı.

1700-1760 yılları arasında ise Afrika'dan Amerika'ya getirilen köle sayısı 2 milyon 846 bini bulmuş durumdaydı.

Afrika köle ticareti sırasında toplamda 11 milyon 700 bin civarında Afrikalı ülkelerinden koparılarak zorla gemilere bindirilmişti.

Bunların içerisinden yaklaşık 9 milyon 700 bini Atlantik'in öte yakasına ulaşmayı başarabildi.

Geri kalan 2 milyon kişi yaklaşık 300 yıl boyunca devam eden bu açgözlülük seyahatlerinin kurbanı oldu.

İsimleri ve hikayeleri denize atılan cansız bedenleri gibi Atlantik okyanusunun derin sularında kayboldu.

Avrupalılar genel olarak Amerika ve Afrika'daki koşullardan haberdar değillerdi.

Özellikle İngiltere'deki malikanelerde istihdam edilen kölelere oldukça iyi davranılıyordu.

Edward Colston ve Foster Kuhnleif gibi köle tüccarları ülkelerinde hayırsever vatandaşlar olarak biliniyor,

öldüklerinde arkalarından dikilen heykellerin altındaki kaidelere hayatları boyunca yaptıkları hayırseverlik hikayeleri kazınıyordu.

Ancak halkın gerçeği öğrenmesi pek uzun sürmedi.

İngiltere'de 1770'lerden itibaren köleliğin kaldırılması için çeşitli kampanyalar başlatıldı.

Britanya'daki kölelik karşısı propaganda büyük oranda Thomas Clarkson ve William Wilberforce tarafından yürütülüyordu.

Ahlaki, dini ve insani argümanlar gittikçe daha fazla destekçi buldu.

Ve en nihayetinde köle ticareti 1807 yılında İngiltere ve Amerika Birleşik Devletleri'nde, 1814'te Hollanda'da, 1815 yılında Fransa'da, 1820'de İspanya'da ve sonraki yıllarda ise diğer Avrupa ülkelerinde birer birer yasaklandı.

Ancak bu yasaklar kölelerin satışlarını kapsıyordu.

Yasaklanan köle ticaretiydi.

Kölelik değil.

ve sömürgelerdeki plantasyonlarda çalıştırılan kölelerin özgürlüklerini kazanması çok uzun yıllar alacaktı.

Tüm bunlara karşı köleliğin kaldırılmasını yalnızca radikal kölelik karşıtı hareketlerle açıklamak mümkün değildir.

Atlantik köle ticareti, Batı Hint adalarında ya da Amerika kıtasında yer alan plantasyonlarda ve madenlerde çalışacak insan gücünü karşılamak amacıyla başlatılmıştı.

Sona ermesinde ya da büyük oranda azalmasındaki temel faktör, insan gücüne duyulan bu ihtiyacın artık ortadan kalkmış olmasıydı.

Sanayi devrimi Avrupalı tüccarlar ve bourgeois sınıfı için yeni olanaklar, yeni fırsatlar sağladı.

1790 yılında Eli Whitney çekirdeği pamuk tiftiğinden ayıran bir alet olan çırçır makinesini icat etti.

Bu makine bir plantasyon kölesinin bir günde ürettiğinden 50 kat daha fazla pamuk üretiyordu.

Plantasyonlardaki kölelerin yerini zamanla bu tarz yeni icatlar ve buluşlar aldı.

Yani köleliğin kaldırılmasındaki asıl etken dini, ahlaki ya da insani olmaktan ziyade ekonomik ve pratikti.

İnsanlık tarihi boyunca kölelik pek çok medeniyet tarafından kabul edilmiş ve uygulanmıştı.

Bu medeniyetlerden bazıları ağır şartlarda köleliğe hukuki olarak müsaade ederken,

diğer bir kısmı ise kölelik kanunlarını iyileştirmeye çalışarak sistemin devamlılığını sağlamıştı.

Ancak Atlantik köle ticareti tarih boyunca görülen kölelik türlerinden çok daha ağır, çok daha acımasızdı.

Okyanus ötesine sefer düzenleyen gemiler arkalarında milyonlarca ceset bırakmış

ve yine milyonlarcasını kötü koşullarda ömürlerini tüketmek üzere yeni dünyadaki plantasyonlara taşımışlardı.

Bu ümitsizlik ve açgözlülük seyahatleri tam 300 yıl boyunca devam etti.

18. ve 19. yüzyılda yaşanan gelişmeler ve kölelik karşıtı hareketler sayesinde bu utanç çağı en nihayetinde kapandı.

Ancak izleri insanoğlunun tarihinde sonsuza dek görülmeye devam edecek.

Bu izlerden gereken dersi çıkarıp çıkarmamak ise bize kalmış.

Tarih 14 Nisan 1865

Başkan Abraham Lincoln eşi Mary Topp'la beraber Ford tiyatrosuna geldi.

O gece sahnelenen oyun Our American Cousin yani Amerikalı kuzenimizdi.

Başkan Lincoln protokol ve korumalardan pek hoşlanmayan biriydi.

Eşiyle beraber bu akşamı baş başa geçirmek istiyordu.

Yakın korumasını izne çıkaran Lincoln, keyifli bir gece geçirmek için tiyatro salonuna giriş yaptı.

Seyircileri selamlamayı ihmal etmeyen başkan,

locadaki yerine oturup oyunun başlamasını beklerken eşi de heyecanla sahneyi izliyordu.

Bu güzel gece Lincoln çiftinin habersizce beraber geçirdikleri son anlarıydı.

Çünkü hemen arkalarında konfederasyon ajanı bir suikastçi bulunuyordu.

Adı John Wilkes Boat'tu.

Boat'un asıl niyeti Lincoln'u rehin alıp istediklerini yaptırmaktı.

Ancak son anda yaptığı plan değişikliğiyle başkanı öldürmeye karar verdi.

Başkan Lincoln'un arkasındaki duvardan bir delik açan Boat,

oyunun en gürültülü, en kahkahalı anının silah sesini bastıracağını düşünerek tetiği çekti.

Yine de ses salonun her yerinde işitilmişti.

Bir anda ortam buz kesti.

Lincoln kanlar içinde yerde yatarken sahneye fırlayan Wilkes-Bowd daima tiranlar için diye bağırarak kayıplara karıştı.

Başkan Lincoln ise ağır yaralı olarak ancak bir gün dayanabilecekti.

Elde ettiği zaferin bedelini canıyla ödemişti.

Ancak Amerika Birleşik Devletleri'nin en sevilen başkanlarından birisi olarak tarihteki yerini alacaktı.

Şimdi gelin ABD'nin yıkımın ve bölünmenin eşiğine getiren iç savaşı ve Başkan Lincoln'un yaptıklarını hep beraber inceleyelim.

1783 yılında imzalanan Paris Antlaşması ile Britanya İmparatorluğundan bağımsızlığını kazanan ABD, geniş topraklara sahip yeni bir devlet olarak tarih sahnesine çıkmıştı.

1803 yılında Fransa'dan Luisiana bölgesini 15 milyon dolar karşılığında satın alan ülke, Meksika'ya karşı 1848 yılında yaptığı bir dizi savaş sonucunda da kıtanın batı kısmını topraklarına dahil etti.

Elde ettiği yeni topraklarla genişleyen ve büyüyen Birleşik Devletler, gereken iş gücü ihtiyacının önemli bir bölümünü Afrika'dan getirdiği kölelerden sağlıyordu.

İş gücüne ihtiyaç arttıkça kıtadaki köle sayısı da aynı oranda artmaya başlamıştı.

Kuzeyde yer alan eyaletler ise kendi kurduğu demokratik düzene göre insan haklarına daha fazla önem vermeye başlamıştı.

Kuzey eyaletlerinde köle karşıtlığı giderek artarken daha basit işlerde çalışan köleler ise bir bir özgürlüklerine kavuşuyorlardı.

Buna istinaden Kuzey Eyaletleri tarımdan ziyade sanayileşmeye önem vermiş ve yatırımlarını bu doğrultuda yapmaya başlamıştı.

Güneyde ise işler tam tersi ilerliyordu.

Ekonomik altyapısının büyük kısmını toprağa entegre eden Güneyliler, tarıma dayalı bir ekonomi inşa etmişlerdi.

Güney ekonomisinin %70'e yakını pamuk üretimine bağlıydı.

Öyle ki 1850'li yıllara gelindiğinde pamuk fiyatlarının iyice artmasıyla Güney eyaletleri büyük bir zenginliğe kavuşmuştu.

Bu sayede sanayileşmiş kuzeye göre daha fazla dolar milyonerine sahip olmayı başaran Güneyliler, kıtadaki en zengin kişileri bünyesinde barındırıyordu.

Ancak her çıkışın bir inişi vardı.

Daha nitelikli bir nüfusa sahip olan Kuzey Eyaletleri, geliştirdiği sanayiye paralel olarak beyaz yakalı diye tabir edeceğimiz eğitimli bir iş gücüne de sahipti.

Güney Eyaletlerinde ise böyle bir kesim henüz oluşmamıştı.

Tarıma dayalı toprak ekonomisi için kas gücü yeterliydi.

Kuzeyden gelen bürokratlar ve kamu hizmetleri Güney'i ayakta tutmaya devam eden etkenlerden biriydi.

Tam da bu dönemlerde kuzeydeki anti-slave yani köle karşıtı hareketler hız kazanmış ve kölelerin hakları yasalarla teminat altına alınmaya başlamıştı.

Güney ise köle karşıtı yasalara itiraz ederek siyasi krizlere yol açmaktaydı.

Dönemin Demokrat Partisi güneylilerce desteklenirken köle karşıtı Cumhuriyetçi Parti ise Kuzeylilerin Partisi haline gelmişti.

Ülke resmen kölelik konusunda derin bir yol ayrımına doğru sürüklenmiş durumdaydı.

Kölelik meselesi nedeniyle yıllar boyu süren siyasi anlaşmazlıklara rağmen tek çatı altında yaşamaya devam eden Birleşik Devletler,

1860 yılındaki başkanlık seçimiyle tarihinin en büyük krizini yaşamaya başlayacaktı.

Cumhuriyetçilerin köle karşıtı adayı Abraham Lincoln, Birleşik Devletlerin 16. Başkanı seçilerek 4 Mart 1861'de resmen görevine başladı.

Başkan Lincoln'un en büyük vaadi Birleşik Devletler'de köleliğin tamamen kaldırılmasıydı.

Esasen Kuzey Eyaletleri açısından bu durum bir problem teşkil etmiyordu.

Nitelikli iş gücüne sahip Kuzeyliler için kölelik pek de fazla bir anlam ifade etmiyordu.

Başkan Lincoln'un sözünü ettiği vaat aslında Güneylilere karşı alınmış bir karardı.

Lincoln'a göre dünya tarihinin ilk demokratik düzene sahip ülkesi olan Amerika Birleşik Devletleri'nde kölelik asla yer almamalıydı.

Kurucu babalardan biri olan Thomas Jefferson'ın kaleme aldığı insan hakları beyanatı da köleliğe kapıları kapatmıştı.

Özgürlükler ülkesi olan Birleşik Devletler, ayrım yapılmaksızın tüm vatandaşlarına aynı hak ve hürriyetleri sağlamak zorundaydı.

Başkan Lincoln, tüm bunlara dayanarak yayınladığı ilk başkanlık kararnamesiyle Birleşik Devletler'de var olan kölelik müessesesini tamamen kaldırdığını ilan etti.

Federal Merkezi Hükümet'in aldığı bu karara karşılık, Güneyli eyaletlerin tepkisi ise biraz fazla oldu.

Bağımsızlık

Köleliğin kaldırılması sonrasında Güney Carolina, Mississippi, Florida, Alabama, Texas, Georgia ve Louisiana eyaletleri bir araya gelerek Amerikan Konfederate Devletleri adıyla bir devlet kurdular.

Mississippi Senatörü Jefferson Davis ise yeni kurulan bu konfederate devlete başkan olarak seçilmişti.

Bölünme tehlikesine karşı bir şeyler yapması gereken Başkan Lincoln ilk adım olarak 75 bin gönüllü askeri göreve çağırdı.

Bu çağrının ardından harekete geçen Arkansas, Virginia, Tennessee ve Kuzey Carolina eyaletleri de yeni kurulan konfederat devletlerin tarafına geçti.

İşler çığırından çıkmaya başlamış gibi görünüyordu.

Lincoln göreve gelir gelmez kendisini adeta felaketin eşiğinde bulmuştu.

Bu büyük krizi mutlaka atlatmalı ve Birleşik Devletler'in toprak bütünlüğünü kontrol altında tutmalıydı.

Başkan Lincoln siyasi kariyerinden önce çok başarılı bir avukatlık dönemi geçirmişti.

5000'den fazla davaya müdahil olmuş, hukuk kariyeri çok parlak biri olarak başkanlık koltuğuna oturmuştu.

Daha önce binlerce sorunla karşı karşıya kalmış ve birçoğunu çözüme ulaştırmıştı.

Tek fark bu kez mücadeleyi mahkeme salonunda değil, savaş meydanında verecek olmasıydı.

Bu andan itibaren kavram karmaşasının önüne geçmek için Kuzey Eyaletlerini Union yani Birlik, Güney Eyaletlerini ise Konfederasyon olarak isimlendireceğiz.

12 Nisan 1861 günü Konfederasyon güçleri Birlik kalelerinden biri olan Fort Sumter'a saldırarak savaşı resmen başlattı.

Kalede yer alan Birlik garnizonu saldırıya ancak bir gün dayanabildi.

Fort Sumter'ın kaybı kuzeydeki savaş karşıtlığını da ortadan kaldırmıştı.

Saldırı öncesi birlik kamuoyu savaş istemeyen bir taraf profili çizerken yaşanan toprak kaybı bu algıyı tam tersine çevirmişti.

Her iki orduda zamanla gönüllü askerlerle mevcudunu arttırmaya başlasa da savaş henüz sınır çatışmalarından öteye de geçmiyordu.

Aylar boyu süren irili ufaklı çatışmalarda iki taraf da birbirine üstünlük sağlayamazken savaşın seyrini değiştiren sürpriz bir komutan sahneye çıktı.

Birlik ordusundan ayrılan General Robert Edward Lee

Lee, Başkan Jefferson Davis tarafından konfederasyon ordularının başkomutanlığına atandı.

Lee'nin komuta ettiği konfederasyon güçleri, birlik ordularını birkaç muharebede ard arda mağlup ederek kuzeye doğru ilerlemeye başladı.

Kendisinden silah ve asker bakımından daha büyük olan birlik ordularını mağlup eden General Lee'nin ordusu, en nihayetinde başkent Washington'a doğru ilerleme kararı aldı.

Alınan mağlubiyetler sonrası birlik tarafında moraller bozulurken,

Başkan Abraham Lincoln, birlik ordusunun başına daha sonradan Amerika Birleşik Devletleri Başkanı seçilecek olan General Ulysses Grant'ı atadı.

Hızlı bir şekilde işe koyulan General Grant, ilk olarak firarlarla azalan asker mevcudunu arttırmaya başladı.

Daha sonra sıkı eğitimlerden geçirdiği ordusunu muharebe alanına gönderen Grant,

General Lee'nin birliklerini 1863 Temmuz ayında köşeye sıkıştırdı.

İç savaşın dönüm noktası sayılan Gettysbury Muharebesi'nde

büyük bir zafer elde eden birlik ordusu General Lee'yi geri çekilmeye zorladı.

Her ne kadar zafer kazanmış olsa da en az konfederasyon ordusu kadar zayiat veren birlik ordusunda da

asker sayısı oldukça azalmıştı.

Kesin bir zafer için daha fazla askeri güce ihtiyaç vardı.

Ancak kuzeyde yeni askere alımlar için yasa çıkaran Lincoln'a karşı da isyanlar baş göstermeye başlamış durumdaydı.

Halk savaşlardan bunalmış, kesin netice için hükümete ver yansın ediyordu.

Washington'da hükümet karşılığı sloganlar atılırken,

Başkan Lincoln meşhur konuşmasında kendisine isyan eden halka şu sözlerle seslenmişti.

Burada, bundan böyle kendini esas adaması gerekenler hayatta kalmış olanlardır.

Bu bitmemiş görevi bu cesur insanların bu kadar ilerlediği noktadan alıp daha ileri taşımalıyız.

Biz hayatta kalanlar işte bu görevi sırtlanıp, burada hayatını vermiş olanların fedakarlığından aldığımız kuvvetle daha çok ilerlemek zorundayız ki bu insanların bir hiç uğruna ölmediğini ispatlayalım.

Tanrı'nın şahitliğindeki bu ülkenin yeni bir özgürlük doğuşu yaşamasını sağlayalım.

ve halkın, halk tarafından, halk için yönetimi olduğu bu devlet yeryüzünden silinmesin.

Başkan Abraham Lincoln'un yaptığı bu konuşma Birleşik Devletler tarihinin en etkili hitabetlerinden biri olarak kabul edilmektedir.

Konuşma kuzey tarafında büyük bir coşkuyla karşılanmış, tam manasıyla savaşın seyrini değiştirmişti.

Bu sırada Mississippi Nehir Deltası'nı ele geçiren birlik donanması da Güney eyaletleri arasındaki bağlantıyı koparmayı başarmıştı.

Yeni asker alımlarla büyüyen birlik ordusu harekete geçerek kaybettiği bölgeleri bir bir geri almaya başladı.

Firar ve kayıplarla iyice zayıflayan konfederasyon ordusuysa savunma savaşı yapmaya mecbur kalıyordu.

Nihayet 9 Nisan 1865 günü Virginia Apomattox bölgesinde dört koldan kuşatılan konfederasyon ordusu General Robert Edward Lee'nin kararıyla birlik ordusuna teslim olarak beyaz bayrağı gönderecekti.

Dört yıl boyunca gerçekleşen savaşlarda her iki taraf toplam 500 binden fazla kayıp vermişti.

General Lee'nin teslimiyetiyle silahlı çatışma son bulmuş iç savaş sona ermişti.

Sırada yeniden yapılanma dönemi vardı.

Savaşlarla ve krizlerle iyice dağılan Güney bölgesi eyaletleri tekrar Birleşik Devletleri'ne alınmış, kurulan Amerika Konfeder'e devleti de lağvedilerek tarihe karışmıştı.

Ekonominin rayına oturtulması için Başkan Lincoln'un kararıyla Güney'e finansal yardım seferverliği de başlatılmıştı.

Kuzey'de zaten kaldırılmış olan kölelik, Güney eyaletlerinde de tamamen yasaklanmıştı.

Yeniden tek çatı altında birleşen ABD büyük bir kriz atlatmıştı.

Başkan Abraham Lincoln'un döneminde böyle bir iç savaş geçirse de ABD ekonomisi bu dönemde hızla büyümüş, sanayi kapasitesini arttırmayı başarmıştı.

Savaş sonrası kölelik tüm ülke genelinde resmen yasaklanmış, siyahilere yönelik özgürlüğü kısıtlayan engeller ortadan kaldırılmıştı.

Yasalarda özgürlük ve eşitlik verilse de siyahi bir Amerikalı'nın,

beyaz bir Amerikalı ile aynı haklara sahip olması için daha uzun yıllara ihtiyaç olacaktı.

İç savaş boyunca gazetecilere bol bol mülakat veren Başkan Lincoln,

savaşın her detayını kamuoyu ile paylaşmış, sık sık halkın içine karışmıştı.

Başarılı ve temiz bir şekilde iç savaş sürecini yürütmüş,

1864 yılında ikinci kez başkanlık koltuğuna oturmuştu.

ABD tarihinin en sevilen başkanlarından olan Lincoln'un en sevdiği aktivite olan tiyatro ise talihe bakın ki hayatının sonu olacaktı.

Amerika Birleşik Devletleri

Günümüzde dünyanın en büyük ekonomilerinden birine ve yurt dışında binlerce askeri üste sahip bir ülke.

Bu yapısıyla Amerika, dünyada tartışmasız bir küresel güç konumunda.

Ancak bu durum her zaman böyle değildi.

Ülkenin kuruluşundan sonra görev alan Amerikan başkanları,

genellikle ülkeyi dış dünyanın meselelerinden uzak tutmaya çalışmış ve genç ulusun öncelikle kendi içinde güçlenmesine odaklanmıştı.

Örneğin Birleşik Devletlerin ilk başkanı George Washington 1796'daki veda konuşmasında Amerika'nın dış dünyadan herhangi bir parça ile kalıcı ittifaklardan uzak durmasının en doğru politika olduğunu söylemişti.

Ve özellikle Avrupa'nın büyük güç çatışmalarına karışmanın tehlikelerinden bahsetmişti.

Yine 1823 yılında Başkan James Monroe Avrupa devletlerine Amerika kıtasına daha fazla müdahale etmemeleri konusunda uyarmış

ve Avrupa'nın bölgede daha fazla koloni kurma girişimlerinin ABD'ye karşı düşmanca bir hareket sayılacağını ilan etmişti.

Bu dönemde ABD dünya ekonomisinin yalnızca %2'sini oluşturuyordu ve askeri açıdan bu uyarıyı destekleyecek güce sahip değildi.

Ancak okyanus ötesindeki konumu sebebiyle Avrupa siyasetinden izole kaldı ve bu sayede kendi iç büyümesine odaklanma fırsatı buldu.

Amerika kıtası için 19. yüzyıl boyunca fark edilen en belirgin şey Avrupalı güçlerin yavaş yavaş kıtadan çekilmeye başlamış olmasıdır.

Yüzyılın başlarında Birleşik Devletler Atlas Okyanusu kıyısında nispeten dar bir alana sahipken müzakereler, toprak satın alımları, askeri çalışmalar ve fetihler yoluyla 1853'e kadar yüz ölçümünü 3 kattan fazla büyütmeyi başardı.

19. yüzyıl ortasına gelindiğinde Pasifik Okyanusu'na kadar uzanan bugünkü topraklarının tamamını kontrol ediyordu.

Ancak bir süper güç olmak için yalnızca geniş topraklara sahip olmak yeterli değildi.

Ekonomik ve askeri olarak da atılımlar gerçekleştirmek gerekiyordu.

Bu süreç 1861-1865 yılları arasında yaşanan iç savaşın sona ermesiyle başlayacaktı.

Örnek olarak bu gelişimde pay sahibi birkaç alanı ele alalım.

1865-1898 yılları arasında Birleşik Devletler'in kömür üretimi %860, demir yolu ağları ise %567 oranında genişlemişti.

1880'lerin ortalarına gelindiğinde imalat sanayisi ve çelik üretiminde dünyanın o güne kadar ki lideri olan Birleşik Krallığı geride bırakarak gezegenin en büyük sanayi üreticisi haline gelmişti.

Nitekim ulusal gelir bakımından da ülke hızla üst sınırlara çıkmaya başlamıştı.

1820'de dünya ekonomisinin yalnızca yaklaşık %1.8'ini oluşturan Amerikan ekonomisi,

1870'de dünya ekonomisinin %8.9'una,

1913'de ise %18.9'una sahip olarak küresel ölçekte ağırlığını ciddi şekilde hissettirmeye başladı.

Tüm bu gelişim sürecine rağmen Amerikalılar toprakları dışındaki dünya politikasını sessiz bir şekilde izlemeye devam ettiler.

Ancak bu süreç bir süre sonra kesintiye uğrayacaktı.

1890'lı yıllara gelindiğinde nüfus sahibi bazı Amerikalılar mevcut ekonomik gücün jeopolitik olarak da bir karşılığı olması gerektiğini savunmaya başlamışlardı.

Buna paralel olarak Birleşik Devletler Kongresi de güçlü bir donanmanın temellerinin atılması amacıyla bazı projeleri onaylamaya başlamıştı.

başlamıştı. Amerikalılar dış politikada ellerini güçlendirmek istiyorlarsa tıpkı İngilizler gibi

güçlü bir donanmaya sahip olmalıydılar. Bunun temeli de bu yıllarda atılmaya başlanmış oldu.

Ancak asıl kırılma noktası henüz yaşanmış değildi. Şubat 1898'de Küba'nın Havana Limanı'nda demirli

USS Maine adlı Amerikan savaş gemisi gizemli bir patlama sonucu battı.

Küba o sırada İspanya'nın kolonisiydi ve bağımsızlık isteyen Kübalı isyancılar yıllardır İspanyollara karşı mücadele ediyorlardı.

Birleşik Devletlere ait bir geminin Küba kıyılarında batmış olması Amerikan kamuoyunu adeta çılgına çevirdi.

New York Times yaşanan gelişmeleri Maine'i hatırla, İspanya cehenneme manşetleriyle veriyordu.

Netice olarak Nisan ayına gelindiğinde ABD kongresinin İspanyollara savaş açmaktan başka çaresi kalmamıştı.

Savaş çok kısa sürmüş ve Amerika açısından rahat geçmişti.

ABD donanması ve kara kuvvetleri İspanya'yı sadece 16 hafta içinde yenilgiye uğratmıştı.

1898 sonuna gelindiğinde İspanya Küba'dan çekilmeyi ve Porto Rico ile Pasifik'teki Guam adasını ABD'ye bırakmayı kabul etmişti.

Ayrıca İspanyollar Filipinler üzerindeki haklarına da 20 milyon dolar karşılığında Birleşik Devletler'e devrettiler.

Böylece ABD ilk defa ana karasının çok ötesinde topraklar ve koloniler elde etmiş oldu.

Ayrıca aynı yıl Hawaii adalarını da ilhak ederek topraklarına kattı.

Bu gelişmeler sonucunda ABD bir anda Karayiplerden uzak doğuya uzanan geniş topraklar üzerinde kontrol sahibi oldu.

Bu savaş ABD tarihi açısından farklı bir öneme sahipti.

Amerika ilk kez kendi topraklarının dışında cereyan eden politik bir olaya müdahil olmuştu.

Bazı tarihçiler 1898 savaşıyla ABD'nin dünya işlerine girişinin başladığını belirtirler.

Ünlü tarihçi Louis Perez, 1898 savaşının Amerikan ulusal kimliğini kalıcı olarak değiştirdiğini

ve Amerikalıların kendilerini erdemli bir amaç uğruna hizmet eden, erdemli bir halk olarak görmeye başlamalarında etkili olduğunu vurgular.

Tüm bu güç ve özgüvene karşın ABD aslında dış politik hamleler söz konusu olduğunda temkinli davranmaya devam eden bir ülke olarak kalmaya devam etti.

1914 yılına gelindiğinde patlak veren Birinci Dünya Savaşı birçok ulusun katılımıyla kısa sürede Avrupa ve Asya'ya yayılmaya başladı.

Bu esnada Amerika'nın izolasyon politikası devam ediyordu.

Dönemin başkanı Wilson bile seçim politikasını savaştan uzak durma üzerine kurmuştu.

Ancak bu durum 1917 yılına gelindiğinde değişecekti.

Bu yılın başlarında Almanya'nın denizaltıları Atlantik'te seyreden Amerikan ticaret gemilerini batırmaya başladı.

Ayrıca bu dönemde İngilizlerin ele geçirdiği Zimmerman Telegrafı da Almanya'nın Meksika'ya, ABD'ye karşı ittifak teklif ettiğini ortaya çıkardı.

Nitekim bu gelişmeler sonucunda ABD, 6 Nisan 1917'de itiraf devletleri tarafında savaşa katıldı.

Amerikan maddi kaynaklarının ve insan gücünün eklenmesiyle savaşın kaderi değişmiş ve bu durum itilaf devletlerinin savaşı kazanmasıyla sonuçlanmıştı.

Ancak bu katılımla ilgili en dikkat çekici durum aslında ABD'nin askeri ve ekonomik gücünü tam manasıyla gözler önüne sermiş olmamasıydı.

Zira bu dönemde Amerika askeri olarak çok büyük bir güce de sahip değildi.

Kıtalar arası seferberlik organize etmek oldukça zor bir durumdu.

Bunun yanı sıra Amerikan askerlerinin Avrupalılar kadar savaş deneyimleri de yoktu.

Çoğu gönüllülerden ve savaş dolayısıyla zorunlu askerlik yapmak amacıyla çağrılan erlerden oluşuyordu.

Aynı zamanda Amerika'da da endüstri ve ekonomi savaş için seferber edilmişti.

Ancak bunun Avrupa gibi tam kapasiteye ulaşması zaman alacaktı.

Kısacası Amerika aslında 1. Dünya Savaşı'na hazırlıksız yakalanmıştı.

Ancak 2. Dünya Savaşı'nda bu durum böyle olmayacaktı.

ABD, 2. Dünya Savaşı'nda da 1914-1917 yıllarında uyguladığı izolasyon politikasını sürdürme kararı almıştı.

Ancak Japonların ani bir baskınla gerçekleştirdikleri Pearl Harbor saldırısı Amerika'yı savaşa girmeye zorladı.

Bu kez önceki savaşa göre büyük bir fark söz konusuydu.

Birleşik Devletler hem askeri hem de ekonomik açıdan artık savaşın gidişatına yön verecek önemli bir güce sahipti.

Birinci Dünya Savaşı'nda yalnızca 4,5 milyon civarında asker seferber edebilen Amerika,

bu kez daha profesyonel birliklerden oluşan 16 milyon kişilik bir ordu seferber etti.

Normandiya çıkartmasıyla Almanlar yenilgiye uğratıldı ve atılan iki atom bombasıyla Japonya devre dışı bırakıldı.

1945 yılına gelindiğinde savaş resmen sona ermişti.

Amerika'ya gelince

Amerika savaş öncesinde de dünyanın en büyük ekonomisine sahipti.

Ancak savaş sona erdiğinde bu durum daha da pekişmişti.

çekişmişti. Dahası ABD, savaşın ardından dünyanın tek nükleer savaş gücüne sahip ülkesi haline geldi.

1939'dan 1945'e kadar ekonomi neredeyse iki kat büyüdü. Üretim hatları aralıksız çalışmış,

ülke tam istihdama ulaşmış ve büyük bir zenginlik birikimi sağlanmıştı. Bunun tersine savaşta

olarakları harap olan Batı Avrupa ekonomisi yüzde 18 küçülmüş Japonya ekonomisi ise yarı yarıya

düşmüştü Bunun sonucunda dünya sanayi üretiminin ve ekonomik çıktığının neredeyse yarısı tek başına

ABD tarafından karşılanır hale gelmişti İngiltere ve diğer eski büyük güçler mali liderliği artık

ABD'ye bırakmıştı bu dönemin İngiltere Başbakanı Winston Churchill ise 1945'te durumu özetleyen şu

Amerika Birleşik Devletleri dünyanın zirvesinde duruyor.

İkinci Dünya Savaşı'nın ardından Birleşik Devletler aktif bir dünya liderliği rolü üstlenmeye başladı.

İlk amacı harap halde olan Avrupa ve Japonya'yı ayağa kaldırmak,

ikincisi ise savaş esnasında müttefiki ancak şimdi rakibi olan Sovyetler Birliği'ne karşı güçlü bir cephe oluşturmaktı.

1947 yılında Dışişleri Bakanı George Marshall, Avrupa'nın ekonomik açıdan toparlanması için milyarlarca dolarlık yardımı içeren Marshall Planı'nı açıkladı.

1948-52 arasında bu politika kapsamında Batı Avrupa ülkelerine 100 milyarlarca dolara denk gelen yardım yapıldı.

Bu noktada ABD'nin amacı hem savaşın yaralarını sarmak hem de bu ülkelerin komünizme kaymasını engellemekti.

NATO'nun kurulmasıyla ise Avrupa ülkeleri askeri savunma açısından da garanti altına alınmaya çalışıldı.

Bu yıllar içerisinde Orta ve Doğu Avrupa'da kendi nüfus alanını kurmuş olan Sovyetler Birliği ise demir perdeyi artık tamamen indirmişti.

Taraflar arasında Kore, Vietnam, Afganistan gibi ülkeler üzerinden dolaylı çatışmalar yaşandı.

ABD'nin kendi coğrafyasına bu kadar uzak olan bölgelere bile nüfuz edip asker gönderebiliyor olması,

yıllar evvel Churchill'in de ifade ettiği gibi gücünün nedenli zirvesinde olduğunu gösterir nitelikteydi.

Yani Amerika gücü elde etmekle kalmamış, bunu doğrudan ve dolaylı olarak sürdürülebilir kılmayı da başarmıştı.

1945'te kurulan Birleşmiş Milletler, ABD'nin öncülüğünde dünya barışını korumak için tasarlanmıştı.

Aynı şekilde 1944 Bretton Woods konferansı sonucunda kurulan Dünya Bankası ve Uluslararası Para Fonu yani IMF gibi kurumlarla savaş sonrası ekonomik düzenin temelleri atılmıştı.

Dolar ise bu yeni sistemde temel rezerv para haline gelmişti.

İşte ABD önümüzdeki 10 yıllar boyunca bu çok taraflı kurumlar aracılığıyla liberal dünya düzeninin başlıca hamisi olmayı başaracaktı.

Bir yandan da Amerika soğuk savaş süreci boyunca Avrupa'dan uzak doğuya kadar uzanan geniş bir yelpazede müttefikler ağı kurarak Sovyetleri çevrilemeye çalışıyordu.

NATO'nun yanı sıra Avustralya, Japonya, Güney Kore gibi ülkelerle ikili savunma anlaşmaları yapılmıştı.

Dünya genelinde ise yüzlerce askeri üs inşa edilerek küresel bir teyakkuz hali oluşturulmuştu.

ABD'nin dünya politikasında bu denli geniş bir rol üstlenmesi zaman zaman eleştirilse de Amerikan dış politikası genel olarak aktif bir liderlik çizgisi izlemeye devam etti.

1991 yılına gelinip Sovyetler Birliği dağılınca ABD dönemin tek süper gücü konumuna yükseldi.

Nükleer askeri gücü, ekonomik büyüklüğü ve teknolojik üstünlüğü ile rakipsiz bir konumdaydı.

21. yüzyılın başlarında ABD ekonomisi hala dünya nominal gayri safi yurt içi hasılasının yaklaşık dörtte birini tek başına üretebiliyordu.

Ancak tarih hiçbir zaman belli bir noktada kalmaz. Her zaman devam eder.

Günümüzde de bu süreç aynıdır.

Son yıllarda özellikle Çin başta olmak üzere yeni güç merkezleri yükselişe geçmiş, ABD'nin mutlak üstünlüğü görece azalmaya başlamıştır.

Yine de bugüne itibariyle Birleşik Devletler gerek ekonomik büyüklüğü, gerek askeri kapasitesi, gerekse küresel diplomatik nüfusuyla süper güç statüsünü korumaya devam etmektedir.

1963 yılı Amerika'nın 35. başkanı Kennedy'nin siyasi kariyeri için oldukça önemliydi.

Bir yıl sonra gerçekleşecek olan seçimlerde rakibi Arizona'dan Cumhuriyetçi Senatör Barry Goldwater olacaktı.

Kennedy onu ezici bir yenilgiye uğratırsa istediği reform yasalarını kongreden geçirecek gücü elde edeceğine inanıyordu.

Fakat 63 yılının sonlarına gelindiğinde bu planın gerçekleşmesini engelleyebilecek önemli bir sorunla karşı karşıya kaldı.

Teksas'ta her ikisi de demokrat olan Vali John Connolly ile Senatör Ralph Yarbrough arasında bir çekişme patlak vermişti.

Bu çekişme her geçen gün daha da belirgin bir hale geliyordu.

Seçmenlere karşı birlik beraberlik görüntüsü vermek yapılacak en akıllıca hamleydi.

En sonunda Kennedy, iki siyasetçiyi yanına alarak eyalette bir gezi düzenlemeye karar verdi.

Ekim ayı boyunca hazırlıklar yapıldı.

Yerel haber ajansları neredeyse her gün başkan Kennedy'nin Dallas'a geleceği haberini geçiyordu.

Nihayet 22 Kasım 1963'te Kars ve Hava Kuvvetleri üstünden havalanan başkanlık heyeti 13 dakikalık bir uçuşun ardından Dallas'a iniş yaptı.

Programa göre Kennedy öğleden sonra Dallas ticaret pazarında birkaç önemli iş adamıyla görüşecekti.

Ancak havaalanında başkana gösterilen ilgi o kadar yoğundu ki onu Dallas-Treymark'ta götürecek olan konvoy planlanan hareket saatinden 15 dakika sonra ancak yola koyulabildi.

Kennedy'yi taşıyan 1961 model Lincoln marka üstü açık limuzin öğlen saat 12.30 sularında Houston caddesinden Elm Sokağı'na saptı.

Konvoy Daily Plaza Park'a girdiğinde yoğun bir coşkuyla karşılandı.

Araçta Kennedy'den başka First Lady Jacqueline, Texas valisi John Connolly ve valinin eşi Nellie vardı.

Şoför koltuğunda gizli servis ajanı William Greer ve onun hemen yanında ise ajan Roy Kederman oturuyordu.

Konvoydaki Ford ve Cadillac marka diğer iki araçta ise gizli servis ajanları ve yerel polisler bulunuyordu.

Konvoy Daily Plaza Park'a girerken Nellie Connolly arkasında oturan Kennedy'e dönerek

''Sayın Başkan, Dallas'ın sizi sevmediğini söyleyemezsiniz.'' diyerek gülümsemişti.

Bu esnada Kennedy kendisini büyük bir coşkuyla karşılayan halkı selamlıyordu.

Bir anlığına valinin eşine döndü ve ''Hayır, gerçekten de söyleyemezsin.'' diye cevap verdi.

Bunlar Kennedy'nin son sözleriydi.

Birkaç saniye sonra ardı ardına patlayan silah sesleri duyuldu.

Görgü tanıklarının %80'i 3 el silah atışı duydukları yönünde ifade verdiler.

Ancak olayın ardından oluşturulan komite raporlarında suikast sırasında 2 el ateş edilmiş olabileceği öne sürüldü.

Bu raporlara göre Kennedy'e biri başından, diğeri ise ensesinden olmak üzere 2 kurşun isabet etmişti.

Enseye isabet eden kurşun, başkanın gırtlağının hemen altından çıkarak,

valinin sağ koltuk altına yakın bir bölgeden sırtına girmiş ve göğüs kafesini parçalayarak sağ memu ucu altından dışarı çıkmıştı.

Kennedy'nin başına isabet eden diğer kurşun ise kafatasını parçalamış ve beyne girmişti.

Ölümcül olan bu ikinci kurşundu.

Keskin nişancı saldırısı Elm Sokağı'nın hemen girişinde bulunan Texas Okul Kitapları Deposu'nun 6. katının penceresinden gerçekleşmişti.

Saldırıda İtalyan yapımı Manliker Carcano dürbünlü tüfek kullanılmıştı.

Kurulan komitelerin araştırma raporlarına göre ilk atış ile son atış arasında 5,5 saniye vardı.

Yine aynı raporlarda kullanılan silahın son olarak 1945 yılında üretildiği,

mermilerin tek tek hazneye sürüldüğü kollu mekanizma ile çalışan böyle bir silahla bu süre içerisinde üç el ateş edilmesinin mümkün olmadığı ifade edilmiştir.

Olay anı orada bulunan herkes için şok ediciydi.

Associated Press fotoğrafçısı Ike Altjens o anda yaşananları şu şekilde anlatıyor.

Herkes donup kalmış ya da yere yatmıştı.

Hiç kimse hareket etmiyordu.

Bir fotoğraf daha çektim.

Bu sırada polisler M sokağının kuzeyindeki yeşillik alana yöneldiler.

Onları takip ettim.

Başkanı vuran adamı yakalayacaklarını düşünüyordum.

Adamın fotoğrafını çekmek istedim.

Polislerin bu bölgeye yönelmesinin sebebi,

yerel devriye memuru Joe Smith'in,

çalıların arkasından ateş ediyorlar diye bağırmış olmasıydı.

Olay esnasında soğukkanlılığını koruyan sayılı insanlardan biri, silah sesinin Texas okul kitapları deposundan geldiğini fark eden polis memuru Merriam Baker'dı.

Hızlı bir şekilde binaya dalmış ve şüphe uyandıran bir şeyler olup olmadığını kontrol etmeye başlamıştı.

Dışarıdaki hareketlilik bina içine de yansımıştı.

Personel telaş içinde dışarıda neler olup bittiğini anlamaya çalışıyordu.

Baker ikinci kata ulaştığı sırada yanından bir adam geçmişti.

Daha sonra hatırladığı kadarıyla bu adamın oldukça soğukkanlı göründüğünü, normal bir tempoda ilerlediğini ve sağ elinde bir kutu kola olduğunu söyleyecekti.

Baker o an yanından geçen bu adamdan şüphelenmemişti.

Ancak birkaç saat içinde onun başkanı öldürmek suçuyla tutuklanan Lee Harvey Oswald olduğunu öğrenecekti.

Oswald son atışın ardından yaklaşık 3 dakika sonra saat 12.35 sularında Texas Okul Kitapları Deposu'nun ön kapısından çıkarak kalabalığın arasına karıştı.

Bundan kısa bir süre sonra binaya giriş ve çıkışlar yasaklandı.

Yapılan aramalar sonucunda saat 1.22 geçe binanın 6. katında birkaç kutunun arasına saklanmış bir tüfek bulundu.

Marion Baker haklıydı. Silah, Teksas Okul kitapları deposundan ateşlenmişti.

Ancak Baker'ın sezileri, suikastçıyı yakalamak konusunda ona daha fazla yardımcı olmamıştı.

Saldırının ardından Kennedy'yi taşıyan araç hızlı bir şekilde civardaki Parkland Memorial Hastanesi'ne yöneldi.

Kennedy, suikast sırasında ölmüştü. Ölümü, olaydan yarım saat sonra saat 1'de resmi olarak açıklandı.

Vali Connolly ağır yaralanmasına rağmen hayattaydı ve bir süre sonra da iyileşecekti.

Suikastten 45 dakika sonra Dallas Polis Merkezi suikast alanına yakın bir yerde bulunan polis memuru G.D. Tipit'in silahlı saldırı sonucu öldürüldüğü anonsunu geçti.

Bir saat içerisinde 24 yaşındaki Lee Harvey Oswald cinayet zanlısı olarak gözaltına alındı.

Tanıkların verdiği ifadeler ve gün içerisinde Teksas okul kitapları deposunda görülmüş olması

Oswald'ı Kennedy suikastinin baş zanlısı haline getirdi.

Oswald Amerikan donanmasında görev almış eski bir denizciydi.

Askerlik macerasının ardından Sovyetler Birliği'ne sığınmıştı.

Kendini komünist olarak tanımlıyordu.

Uzun yıllar Sovyetler Birliği'nde yaşadıktan sonra geri dönmüş ve Dallas'a yerleşmişti.

Tetikçi olmak için uygun bir profile sahipti.

Ancak Amerikan gizli servisi suikasti aydınlatabilmek için ne yeterli delil ne de zaman bulabilecekti.

Olaydan iki gün sonra Oswald, Dallas Polis Karakolunun Bodrum katında televizyon kanallarının yayın yaptığı bir esnada

Dallas'ta Yerel Gece Kulübü işletmecilerinden biri olan Jack Ruby tarafından öldürüldü.

Oswald'ı öldürmek suçuyla tutuklanan Ruby ise 1967 yılında çıkacağı yeni bir mahkemeyi beklediği sırada hayatını kaybetti.

Resmi açıklama Ruby'nin kanserden öldüğü yönündeydi.

Suikastle ilgili deliller hızla ortadan kayboluyordu.

Kennedy'nin öldürülmesinin ardından başkan yardımcısı Lyndon Baines Johnson Amerika'nın 36. başkanı oldu.

Onun kurduğu komisyonlar suikastin Oswald tarafından tek başına gerçekleştirildiği sonucuna vardı.

Raporlara göre ortada bir komplo yoktu.

Ancak ABD vatandaşlarının büyük bir bölümü bu sonuçlara ikna olmadı.

2014 yılında yapılan bir ankete göre halen ABD vatandaşlarının %80'i Kennedy'nin bir komplo sonucu öldürüldüğünü düşünmeye devam ediyor.

Kennedy suikasti yakın dönem Amerikan tarihinin en çarpıcı olaylarından biriydi.

Kısa süre içinde suikastle ilgili birçok komplo teorisi öne sürüldü.

Bölge savcısı Jim Garrison, Başkan Kennedy'nin Pentagon, FBI, CIA ve Gizli Operasyonlar Birimlerinin ortak yürüttüğü bir operasyon sonucu öldürüldüğünü iddia etti.

Ancak gözaltına aldırdığı sanıkların her birini delil yetersizliğinden dolayı serbest bırakmak zorunda kaldı.

Sovyetler Birliği'nin İstihbarat Servisi KGB'nin hazırladığı raporlara göre suikastin azmettiricisi bizzat başkan yardımcısı Lyndon Johnson'du.

Suikast öncesinde Johnson'ın banka hesapları iki ayrı soruşturma kapsamında incelemeye alınmıştı.

Bu incelemelerden ilki Johnson'ın rüşvet aldığını iddia eden bir senato komitesi tarafından gerçekleştirilen meclis soruşturmasıydı.

Diğeri ise Amerika'nın önemli dergilerinden biri olan Life Magazine tarafından dile getirilen bir ihbara yönelik olarak yürütülüyordu.

Life, maaşı belli olan birinin nasıl böyle büyük bir servete sahip olduğunu ele alan bir yazı dizisi yayınlamıştı.

Kennedy öldürüldüğünde bu soruşturmalar durdurulmuş ve iddiaların üstü örtülmüştü.

Kennedy suikasti hususunda şüphelerin Lyndon Johnson ile birleşmesinin başka nedenleri de vardı.

Kennedy'nin vurulduğu Lincoln marka aracın henüz hastanede park halinde bulunduğu sırada temizletilmesi emrini vermişti.

Böylece araç herhangi bir incelemeye girmeden önce arabanın arka koltuğunda bulunan kanıtlar yok edilmişti.

2017 yılında ABD Başkanı Trump'ın onayıyla yayınlanan ulusal arşiv belgelerine göre

FBI, Lee Harvey Oswald'ın öldürüleceği istihbaratını almış ancak bunu engellemek için hiçbir girişimde bulunmamıştı.

Fakat tek şüpheli Johnson değildi.

Kennedy'nin politik olarak İsrail'in nükleer programına karşı çıkması,

suikastin İsrail gizli servisi Mossad tarafından düzenlendiği teorilerinin ortaya atılmasına neden oldu.

Bunun dışında suikast ile ilgili olarak FBI, CIA, ABD ordusu, Küba devlet başkanı Fidel Castro, KGB ve dünya çapındaki diğer başka örgütler gibi birçok kişi ve kurumu kapsayan onlarca komplo teorisi üretildi.

Ancak ne olursa olsun Kennedy suikasti bugüne dek çözülemedi.

Ortaya atılan iddialar teori olmaktan ileri gidemedi.

Bu olay günümüzde dahi ABD tarihinin en büyük muammalarından biri olarak kalmaya devam ediyor.

Ve uzun yıllar boyunca da böyle kalacak gibi görünüyor.