3. Dünya Savaşı Neden Halen Başlamadı? - Tarihi Analiz

Bugün haberleri açıyorsun, her yer alev alev yanıyor.

Savaşlar, krizler, sınır ihlalleri.

Büyük güçler birbirine tehditler savuruyor.

Ve neredeyse her olaydan sonra şu cümleyi duyuyoruz.

Bu kez 3. Dünya Savaşı başlıyor.

Ancak şöyle garip bir gerçek de var.

1. ve 2. Dünya Savaşı arasında sadece 21 yıl vardı.

Bugün ise 2. Dünya Savaşı'nın üzerinden 80 yıldan fazla zaman geçti ve hala 3. Dünya Savaşı başlamadı.

Peki ama neden? Dünya gerçekten daha mı barışçıl oldu?

Yoksa savaşı engelleyen görünmez bir sistem mi var?

Herkese merhaba ben Koray Avcı.

Burası Kronik Tarih ve bugün sizinle birlikte bu soruların cevabını bulmaya çalışacağız.

Önce şunu anlamamız gerekiyor.

İlk iki dünya savaşı neden başladı?

Bir anlığına 1914 yılına gidelim.

Sabah uyanıyoruz, gazeteyi açıyoruz.

Karşımızda şöyle bir haber var.

Avusturya Arşidükü Franz Ferdinand suikaste uğradı.

Bu büyük bir olay evet.

Fakat bir dünya savaşını başlatacak kadar büyük mü?

Muhtemelen hayır.

Vay be diyoruz koskoca Arşidük suikaste uğramış.

Sonra sayfayı çeviriyoruz ve diğer haberleri okumaya başlıyoruz.

Ancak yalnızca bir hafta içinde Avrupa'nın büyük bir bölümü savaşa giriyor

ve kısa süre içinde bu savaş dünya tarihinin en yıkıcı felaketlerinden birine dönüşüyor.

1914 yılında Birinci Dünya Savaşı patlak verdiğinde insanlar aslında tam olarak böyle hissettiler.

Nasıl oldu da bütün dünya bir anda savaş meydanına dönüverdi?

Biz ise bugün şu soruyu soruyoruz.

soruyoruz. Birinci Dünya Savaşı

gerçekten de kaçınılmaz mıydı?

20. yüzyılın önemli tarihçileri

Christopher Clark ve Margaret

Macmillan bu soruya çok

çarpıcı bir cevap veriyorlar.

Onlara göre Birinci Dünya Savaşı'nda asıl sorun

olayların kendisi değil

sistemdi. Savaştan önce

Avrupa'da öyle bir düzen kurulmuştu ki

bir kriz çıktığında kimse

geri adım atamıyordu. Bunu

basit bir şekilde açıklamaya çalışalım.

Örneğin lisedeki tarih derslerinden bile

hatırlarsınız. Bir ülkeye saldırı

olursa onun müttefikleri de

otomatik olarak savaşa girmek zorundaydı.

Bu şu anlama geliyordu.

Küçük bir kriz bir anda

zincirleme reaksiyona dönüşebiliyordu.

İşte 1. Dünya Savaşı da bu

reaksiyonların sonucunda başladı

ve büyüdü.

Bunun yanı sıra ordular da bir

savaş makinesi gibi planlanmıştı.

Mesela Almanya'nın Schlafen planına

göre askerler trenlerle

belirli saatlerde taşınacak,

sınırlar belirli bir sırayla geçilecek,

Her şey dakikası dakikasına işleyecekti.

Ama bu planın bir de dezavantajı vardı.

Bir kez başladı mı durdurulamıyordu.

Kısacası liderler şununla karşı karşıya kalmışlardı.

Ya hemen harekete geç ya da geç kal ve kaybet.

Christopher Clark'ın ünlü Sleepwalkers kitabında dile getirdiği gibi

liderler ne yaptıklarını bilmeyen caniler değil aslında nereye gittiğini görmeyen uyur gezerler gibiydiler.

İkinci Dünya Savaşı da tıpkı birincisi gibi tırmanan krizlerle inşa edildi.

Genelde bu savaşı sadece Adolf Hitler'in hırslarına indirgeriz.

Evet Hitler savaşın baş aktörlerinden biriydi.

Ancak savaşın zeminindeki ilk tuğla aslında Birinci Dünya Savaşı sonunda imzalanan Versay Anlaşması ile döşenmişti.

Almanya için bu sadece bir yenilgi değil bir aşağılanmaydı.

Ve bu aşağılanma Hitler'e ihtiyaç duyduğu tehlikeli projeyi çizme fırsatını verecekti.

Hitler'in Lebensraum yani yaşam alanı teorisi basit bir slogan değildi.

Bu savaşa giden süreci hazırlayan ilk hamleydi.

Nereye girilecek, hangi ülkeler hedefe alınacak her şey en ince ayrıntısına kadar kağıt üzerinde işlenmişti.

Yani 1939 yılında tanklar Polonya sınırını geçtiğinde bu anlık bir öfke patlamasından ziyade 20 yıldır tırmanan bir krizler bütününün ve bir planın sonucuydu.

İngiltere ve Fransa ise bu süreçte şu hatayı yaptılar.

Taviz verirsek onu durdururuz.

Tarih kitaplarında buna yatıştırma politikası diyoruz.

Onlar Hitler'in isteklerini veren kriz sanıyorlardı.

Avusturya'nın ilhakı veya Çekoslovakya'nın parçalanması.

Batılı liderler her taviz verdiklerinde aslında savaş için gerekli ortamın hazırlanmasına da katkı sağlıyorlardı.

Sonuç ne mi oldu?

Fren mekanizmaları çalışmayan bir sistemde liderler bu kez dünyayı tarihin en büyük yıkımlarından birine sürüklediler.

İşte bu noktada çok önemli bir detay var.

her iki dünya savaşında da tek bir olay değil bir süreç vardı.

Bir kriz bir tepkiye neden oluyor.

O tepki ise yeni bir krizi doğuruyordu.

Yani savaş bir anda başlamıyor.

Adım adım inşa ediliyordu.

Peki 2. Dünya Savaşı'ndan sonra da bu tür krizler yaşanmadı mı?

Elbette yaşandı.

Hatta belki de hiç olmadığı kadar fazlası yaşandı.

Ama bu krizler neden yeni bir dünya savaşına dönüşmedi?

Cevabı bulmak için tarihin en gerilimli anlarına, kıl payı dönülen virajlara bakmamız gerekiyor.

Çünkü neden savaş çıkmadı sorusunun cevabı aslında biraz da nasıl kurtulduk sorusunda saklı.

Burada ilk bakacağımız olay Küba füze krizi.

Bu kriz 14 Ekim 1962 sabahı bir Amerikan U-2 casus uçağının Küba üzerinde uçarken çektiği fotoğraflarla başladı.

Fotoğraflarda Sovyet yapımı orta menzilli balistik füzelerin rampaları görülüyordu.

Bu füzeler Washington'da dahil olmak üzere ABD'nin büyük şehirlerini dakikalar içinde vurabilecek kapasitedeydi.

Amerika Başkanı Kennedy'nin önünde iki seçenek vardı.

Ya Küba'yı bombalayıp işgal etmek ya da diplomatik bir yol bulmak.

Kennedy orta yolu seçti ve Küba'yı denizden kuşattı.

O dönemde Moskova ile Washington arasında doğrudan bir telefon hattı yoktu.

Mesajlar diplomatlar aracılığıyla iletiliyor, şifrelerin çözülmesi ise saatler sürüyordu.

Bu kriz esnasında B-59 adlı Sovyet Denizaltı Mürettebatı savaşın başladığını sanarak nükleer başlıklı bir torpidoyu ateşlemeye hazırlandı.

Ancak ateşleme için 3 subayın onayı gerekiyordu.

İkisi evet dedi fakat Vasile Arkipov isimli subay hayır diyerek ateşi durdurdu.

Eğer o gün Arkipov evet deseydi bugün belki de bambaşka bir dünyada yaşıyor olacaktık.

Hatta belki de bu videoyu izleme şansınız bile olmayacaktı.

Küba krizi dünyaya şunu öğretti.

Nükleer çağda mesajların iletilmesi için geçen 4-5 saatlik gecikme dünyanın sonunu getirebilirdi.

İşte bu yüzden krizden hemen bir yıl sonra yani 1963'te Beyaz Saray ile Kremlin arasına hotline adı verilen bir telefon hattı çekildi.

Artık liderler bir kaza veya yanlış anlama olduğunda diplomatların mektup yazmasını beklemek yerine doğrudan birbirlerinin sesini duyabilecekti.

Ama Küba o günden bugüne dek yaşadığımız tek kriz değildi.

1983 yılı Soğuk Savaş'ın en gergin dönemlerinden birine sahne oldu.

NATO, Abel Archer 83 adı verilen büyük bir askeri tatbikat başlatmıştı.

Amaç Avrupa'da olası bir nükleer savaşa nasıl karşılık verileceğini test etmekti.

Ancak Sovyetler Birliği bu tatbikatın aslında bir maske olduğunu düşündü.

Onlara göre batı tatbikat yapıyormuş gibi görünüp bir sabah ansızın nükleer saldırı başlatacaktı.

Bu nedenle Sovyet nükleer kuvvetleri en üst düzey alarma geçti.

Fakat Batılı istihbarat servisleri Sovyetlerin bu aşırı tepkisini son anda fark ederek

tatbikatın bazı bölümlerini sessizce durdurma kararı aldı ve böylece gerilim düşürüldü.

Netice olarak bir kriz daha sorunsuz bir şekilde atlatılmıştı.

1995 yılına gelindiğinde soğuk savaş artık bitmiş olsa da nükleer mekanizmalar hala yerli yerinde durmaya devam ediyordu.

Bu yıl içerisinde Norveçli ve Amerikalı bilim insanları kuzey ışıklarını incelemek için bir araştırma roketi fırlattılar.

Rus erken uyarı radarları bu roketi tespit etti.

Buna karşılık olarak Rusya tarihinde ilk ve tek kez ÇEGET adı verilen nükleer çanta dönemin devlet başkanı Boris Yeltsin'in önüne getirildi.

Nükleer savaşın başlaması için Yeltsin'in yapması gereken tek şey ateşlemeyi başlatıp başlatmama kararını vermekti.

Ama tam da bu kritik anda roketin Rusya topraklarına düşmeyeceği, Barents denizinin açıklarına doğru yöneldiği radarlarda netleşti ve Yeltsin bu kararı vermek zorunda kalmadı.

Kısacası dünya son 80 yılda defalarca uçurumun kenarına geldi.

Peki ama 1914'te bir suikastle tetiklenen o zincirleme reaksiyon bunca yaşanan olaya rağmen bu kez neden devreye girmiyordu?

Bunun pek çok nedeni var ama önce büyük bir savaşı engelleyen sistemi kısaca açıklamaya çalışayım.

Bu krizleri yaşayan liderler 20. yüzyılın başındaki hatayı anlamışlar gibi görünüyor.

Bu hata aslında basit bir tabirle iletişimsizlik olarak açıklanabilir.

1914'te yani 1. Dünya Savaşı başladığında diplomatlar mektupların ulaşmasını günlerce beklerken artık liderler dünya alev almadan önce birbirlerine tek bir telefonla bu bir hata mı yoksa saldırı mı diye sorabiliyorlardı.

Yani savaşı engelleyen şey iyi niyetten ziyade kurulan bu mekanik sistemdi.

Bugün bir savaşın nasıl başladığını veya nasıl durdurulduğunu anlamak için şu tırmanma zincirine bakmalıyız.

İlk olarak bir olay patlak verir.

Bu bir sınır ihlali, bir tür kriz ya da Norveç'teki gibi yanlış bir alarm olabilir.

Bunu bir çeşit baskı takip eder.

Kamuoyu veya muhalif politikacılar iktidarlara karşılık ver diye bağırmaya başlar.

Bir sonraki adım tırmanmadır.

Bu süreçte birlikler harekete geçer, ittifaklar devreye girer.

artık savaş başlamak üzeredir.

Son adımsa kritik eşittir.

Bu en tehlikeli noktadır.

Komuta merkezleri üzerinde karar ver yoksa yok olacağız baskısı kurulur.

Modern dünya bu aşamaların her birinde yeni çıkış rampaları inşa etmiştir.

Ara buluculuk hakları, denizdeki olayları önleme anlaşmaları ve deeskalasyon mekanizmaları.

Bu bahsettiğimiz olayların hepsinin bir adımında

bu önlemler ve çıkış rampaları devreye girmiş

büyük bir savaşın başlaması engellenmiştir.

Peki o halde iki dünya savaşını engellemek için yeterince önlem almayan liderler

üçüncüsünü önlemek için neden bu kadar çaba sarf ediyorlar?

Cevap aslında şu kelimede gizli.

Maliyet.

Ancak buradaki maliyet sadece ekonomik bir kriz ya da kaybedilen topraklarla ilgili değil.

1945 yılından sonra savaşın maliyeti artık çok yüksek olmaktan çıktı ve ölçülemez hale geldi.

Hiroshima ve Nagasaki'ye atılan atom bombaları savaşın doğasını kökten değiştirdi.

O güne kadar savaş General Clausewitz'in de yıllar öncesinde söylediği gibi siyasetin başka araçlarla devamıydı.

Yani aslında bir kazanç kapısıydı.

Ama nükleer çağa girmemizle birlikte savaş bir kazanç olmaktan çıktı ve bir intihar mektubuna dönüştü.

İşte tam da bu noktada modern dünyayı ayakta tutan doktrin devreye giriyor.

MET yani karşılıklı garantili yok oluş doktrini.

Bu sistemin mantığı aslında oldukça basit.

Eğer sen beni yok edersen ben de seni yok ederim.

Hatta ben ölsem bile mezarımdan uzanan bir el seni yanımda götürür.

Buna askeri literatürde ikinci vuruş kabiliyeti diyoruz.

Bugün 2025 ve 2026 verilerine baktığımızda Amerika Birleşik Devletlerinden Rusya'ya, Çin'den Fransa'ya kadar nükleer güçlerin elinde binlerce başlık var.

Ama asıl mesele bu başlıkların sayısı değil, onların nerede olduğu.

Okyanusun derinliklerinde sessizce süzülen nükleer denizaltılar her an ateşlenmeye hazır bekliyor.

Eğer bir devlet rakibinin tüm şehirlerini bir anda yerle bir bile etse o denizaltılar dakikalar içinde misilleme yapabilir.

Yani nükleer çağda ilk vuran olmak zaferden ziyade beraber ölmeyi garanti ediyor.

Fakat burada çok kritik bir uyarı yapmamız gerek.

Bizi 80 yıldır koruyan bu nükleer sigorta sistemi bugün ciddi bir aşınma yaşıyor.

Soğuk savaş döneminde büyük savaşın kazara çıkmasını engelleyen bazı anlaşmalar vardı.

Ancak son yıllarda bu sigorta poliçeleri birer birer iptal edildi.

INF anlaşması bitti.

Açık semalar anlaşması rafa kalktı.

Ve belki de en tehlikelisi, nükleer silahları denetleyen en kritik mekanizma olan New Start anlaşmasının süresi doldu.

Bugün Birleşmiş Milletler şu uyarıyı yapıyor.

Denetim ve şeffaflık kanalları daraldıkça yanlış hesap ve yanlış alarm riski büyüyor.

Yani nükleer caydırıcılık büyük bir savaşı bir fren mekanizması gibi durduruyor.

Evet ama aynı zamanda karar sürelerinin saniyelere indiği bu yeni dünyada küçük bir yanlış anlamanın tüm dünyayı bir kül yığınına çevirme ihtimalini de masada tutuyor.

Yani kısacası günümüzde büyük bir savaşı engelleyen şeylerden biri iyi niyet değil.

Şimdiye kadar anlattığım bu dehşet dengesine dayalı politika.

Ancak bu denge sadece füzelerle değil, karşılıklı güven ve iletişimle ayakta durabiliyor.

Peki ya bu denge bozulursa?

Dünya nükleer silahlara rağmen başka hangi bağlarla birbirine tutunuyor?

Savaşı engelleyen şey sadece nükleer bir kıyamet korkusu mu?

Yoksa cüzdanımızdaki paranın ve masamızdaki kahvenin de bu barışta bir payı var mı?

Gelin şimdi tüm bunların yanına dünyayı birbirine bağlayan o görünmez zincirleri ekleyelim.

Yani ekonomik bağımlılığı.

Birçoğumuz şunu düşünebiliriz.

Yahu 1914'te de dünya ticaretle birbirine bağlı değil miydi?

Yine de savaş çıktı.

Bu doğru ama eksik bir analiz olur.

Evet 1914'te de ticaret vardı.

Ancak bugünün küresel ekonomisiyle kıyaslandığında o günkü bağlar ince birer iplikten ibaretti.

Bugün ise o iplikler çok daha sıkı çelik halatlara dönüştü.

Dünya Ticaret Örgütü verilerine göre 2025 yılı itibariyle küresel ticaret hacmi 34 trilyon dolara aşmış durumda.

Bu sadece devasa bir rakam değil, aynı zamanda önemli bir barış teminatı da.

Çünkü modern dünyada bir ülkeye savaş açmak sadece onun ordusuna saldırmak değil,

kendi bankalarınıza, kendi teknoloji devlerinize ve kendi enerji hatlarınıza saldırmak demek.

Bu durumu şu çarpıcı tabloyla daha iyi anlayabiliriz.

Fransa'nın ticaretinin gayri safi yurt içi hasılasına oranı %70.

Birleşik Krallığı'n ise %65 seviyelerinde.

Bu ne anlama geliyor?

Eğer bu ülkeler büyük bir savaşa girerlerse ekonomilerinin yarısından fazlası bir gecede buharlaşır.

Örneğin eskiden bir ülkeyi fethetmek onun tarlalarına ve madenlerine el koymak demekti.

Yani karlı bir işti.

Bugünse üretim süreçleri o kadar iç içe geçmiş durumda ki bir akıllı telefonun ekranı Güney Kore'de üretiliyor,

çipi Tayvan'da tasarlanıyor, yazılımı Amerika'da yazılıyor ve montajıysa Çin'de yapılıyor.

Bu küresel değer zinciri içinde tek bir halkayı koparmak tüm dünyayı karanlığa gömmek demek.

Liberal barış adı verilen teori de aslında tam olarak bunu söyler.

Savaş artık karsız bir iştir.

Bu durumda tüm dünyayı savaşa sürükleyecek hamleler yapmak ise ne nedenle olursa olsun ahmaklık olacaktır.

Bunu günümüzde de hissedebiliyoruz.

Örneğin Vladimir Putin'in nükleer tehditlerini genellikle batının doğrudan müdahalesini engellemek için kullanılan bir caydırıcılık iletişimi olarak düşünebiliriz.

Ancak burada kilit bir oyuncu var.

Çin.

Çin devlet başkanı Rusya ile her ne kadar bir ortaklık ilan etmiş olsa da

Putin'e en net uyarılar yapan isimlerden biri olduğunu görüyoruz.

Çünkü modern dünya koşullarında Pekin için nükleer bir savaş kazanılamaz bir senaryo.

Rusya ekonomisi kaybedecek bir şeyi kalmayan bir noktaya sürüklenebilir.

Ancak Çin'in devasa küresel yatırımları ve pazar ihtiyacı onu statikonun korunmasında bir istikrar çıpası haline getiriyor.

Bugün artık dünya savaşları yerine bölgesel çatışmalar, vekalet savaşları ve görünmeyen gerilimler çağında yaşıyoruz.

Artık ekonomik yaptırımlar ve siber saldırılar var.

Yine de tüm bunlara rağmen 3. Dünya Savaşı'nın çıkmamasının nedeni dünyanın daha iyi veya daha merhametli bir yer olması diyebilir miyiz?

Şimdi edepte gördüğümüz gibi cevap bu kadar romantik değil.

Bizi durduran şey yok oluşun artık herkes için kesin hale gelmiş olması.

Yani 3. Dünya Savaşı'nın çıkmamasının sebebi insanın daha barışçıl olmasından ziyade dünyanın daha tehlikeli bir yer haline gelmiş olması ile ilgili.

Tarih bize şunu defalarca gösterdi.

Savaşlar bir anda çıkmaz.

Yavaş yavaş, adım adım ve normalleşerek gelir.

İşte bu yüzden asıl tehlike bir füzenin ateşlenmesi değil.

O füzeyi ateşlemeyi mantıklı bulmaya başladığımız andır.

Peki sizce şimdiye dek bizi büyük bir savaştan koruyan en büyük engel hangisiydi?

Nükleer füzeler mi yoksa ekonomik bağımlılık mı?

Bir sonraki videoda görüşmek üzere. Hoşçakalın.