
“Ben yapmazsam olmaz.”
İş hayatında sorumluluk gibi görünen bu cümle, bazen bir ekibin gelişiminin önündeki en görünmez engellerden birine dönüşebilir mi?
Bu bölümde sınır koymayı “hayır demek” klişesinin ötesine taşıyor ve sistemik bir liderlik davranışı olarak ele alıyoruz. Her işi üstlenmenin, başkalarının sorumluluğunu taşımanın ve sürekli kurtarıcı rolüne girmenin hem kendi enerjimiz hem de kolektif başarı üzerindeki etkisini sorguluyoruz. Çünkü sınır koymak her zaman ekipten uzaklaşmak değildir; bazen tam tersine, başkalarının sorumluluk alabilmesi için gerekli alanı açmaktır.
Öne Çıkanlar:
• “Ben yapmazsam olmaz” düşüncesi ne zaman sorumluluktan aşırı sorumluluğa dönüşür?
• Sınır koymak neden bencillik değil, sistemik sorumluluğun bir parçası olabilir?
• Kolektif zekâyı korumak: Her şeyi üstlenmek yerine sorumluluğun doğru yerde kalmasını sağlamak.
Transkript
Ben hallederim.
İş hayatının en masum görünen cümlelerinden biridir öyle değil mi?
Bir kez söylersiniz sonra bir kez daha.
Bir gün fark edersiniz ki her şeyi siz hallediyorsunuz.
Peki bu gerçekten sorumluluk mudur?
Yoksa bazen sınır koyamamak hem bizi hem de içinde bulunduğumuz sistemi zayıflatıyor olabilir mi?
Merhaba, İş Hayatını İyileştir podcastine hoş geldiniz.
Ben Elif Vardar Solak. Bakış açımızı değiştirelim serimizin ikinci bölümündeyiz.
Geçen bölümde tepkisel zihniyetten proaktif zihniyete geçerken kendimize şu soruyu sormuştuk.
Burada neyi seçebilirim hatırlıyor musunuz?
Bugün bir adım daha ileri gidelim istiyorum.
Çünkü seçim yapabilmek kadar önemli başka bir beceri daha var, sınır çizebilmek.
İş hayatımızda sınır dediğimizde çoğu zaman aklımıza hayır demek geliyor.
Oysa ben bugün sınıra başka bir yerden bakmak istiyorum.
Kolektif başarı açısından bakalım.
Çünkü bazen iyi niyetle yaptığımız bir şey sistemin dengesini de bozabilir.
Bir ekip arkadaşının açığını sürekli kapatırsınız.
Bir proje yetişmediğinde siz devreye girersiniz.
Herkesin ulaşabilmesi için hep müsait kalırsınız.
Sonra sorun çıktığında ilk siz koşarsınız.
Kısa vadede sisteminiz çalışır.
Hatta siz de kendinizi oldukça faydalı hissedersiniz.
Ama bir süre sonra ilginç bir şey olur.
Siz daha fazla taşıdıkça sistem daha az taşımaya başlar.
Ve sınır çizemediğimiz yer zamanla tükenmişlik sınırımıza dönüşebilir.
Fakat mesele yalnızca bizim tükenmemiz de değildir.
Daha büyük bir soru vardır.
Bir sistem sürekli bir kişinin kendisini feda etmesi sayesinde ayakta duruyorsa gerçekten güçlü bir sistem midir?
Çünkü şimdi sizi birkaç bin yıl geriye götürmek istiyorum.
Atlas'a bir laptop verelim.
Yunan mitolojisinde Atlas bir titandır.
Titanlar, Olimpos tanrılarından önce gelen güçlü tanrısal bir kuşaktır.
Atlas, Zeus önderliğindeki Olimpos tanrılarına karşı verilen savaşı kaybeden taraftadır.
Elbette bir cezası vardır.
Gök kubbeyi omuzlarında taşımaktır.
Bugün Atlas'ı çoğu zaman dünyayı sırtında taşırken görürüz.
Oysa klasik anlatıda taşıdığı dünya değil gök kubbedir.
Aslında bu hikayeyi paylaştım ama benim bugün ilgimi çeken Atlas'ın cezasından çok bize bıraktığı görüntü.
Onu paylaşmak istiyorum sizinle.
Bütün ağırlığın tek bir noktada toplanması görüntüsü.
Şimdi Atlas'ı bugüne getirelim.
Takım elbisesini giydirelim.
Gök kubbesini alalım.
Eline de bir laptop verelim.
Telefon çalıyor.
Bir bakabilir misiniz?
Tabii.
Mail geliyor.
Acil desteğinize ihtiyacımız var.
Ben hallederim.
Bir proje gecikiyor.
Bana gönderin.
Bir sorun çıkıyor, ben çözerim.
Modern Atlas gök kubbeyi falan taşımıyor ama projeleri taşıyor,
beklentileri taşıyor, eksikleri taşıyor, başkalarının yetişmeyen işlerini de taşıyor.
Bazen başkalarının kaygılarını bile taşımaya başlıyor.
Ama Atlas ile bugünün profesyoneli arasında da çok önemli bir fark var.
Onu da açıklayalım isterim.
Atlas'ın yükü bir cezaydı, hikayeyi hatırlarsanız.
Çünkü savaş kaybedilmişti.
Biz ise bazen bazı yükleri farkında olmadan kendimiz üstleniyoruz.
Ceza olarak değil.
Ve bunu o kadar uzun süre yapıyoruz ki sistem de buna alışıyor.
İşte kıssadan hisse burada ortaya çıkıyor.
Her şeyi taşıyabilmek bir güç değildir.
Gücün sistem içinde nasıl dağılacağını yönetebilmek bir liderliktir.
Tam burada kahvelerimiz gelsin diyorum.
Geldi mi kahveler?
Çünkü bu kez kahve sorumuz yalnızca kendimizle ilgili olmayacak,
içinde bulunduğumuz sistemle ilgili olacak.
Bu haftanın kahve sorusunda ekibinizi, işinizi ya da içinde bulunduğunuz çalışma düzeninizi düşünün diyorum.
Ve kendinize sorun.
Ben sınır koymadığım için sistemde hangi dengesizlik devam ediyor?
Belki sürekli yetiştiğiniz için gerçek bir kapasite problemi görünmüyor.
Belki bir açığı sürekli kapattığınız için o açık hiç çözülmüyor.
Belki de her talebe evet dediğiniz için gerçek öncelikler belirlenemiyor.
Belki başkalarının duygusal yükünü taşıdığınız için onlar kendi dayanıklıklarını bile geliştiremiyor.
Belki de herkes size güveniyor ama sistem size fazla bağımlı hale geliyor.
Bulun bakalım, bir tanesini bulun.
Çünkü bugün sınır koymayı insanlardan uzaklaşmak olarak değil de sistemin dengesini yeniden kurmak olarak düşünmek istiyorum.
Yani sizin de böyle düşünmenizi rica ediyorum.
Aynı zamanda araştırmaları da paylaşmak istiyorum.
Örgütsel psikolojide bunu anlamamıza yardım eden modellerden bir tanesi Job Demands Resources Model.
İş talepleri ve kaynakları modeli.
Belki duymuşsunuzdur.
Bunun mantığı çok basit.
Her iş bizden bir şey ister.
Zaman, dikkat, enerji, sorumluluk, duygusal emek.
Bunlar taleplerimizdir.
Diğer tarafta bunlarla başa çıkmamızı sağlayan kaynaklarımız vardır.
Zaman, destek, yetkinlik, geri bildirim, karar alanı, özellik.
Talepler sürekli yükselirken kaynaklar yetersiz kalıyorsa burada dengesizlik tükenme riskini besleyebilir.
Ama ben burada sistemik açıdan başka bir soruyu daha önemli buluyorum ve sizlerle paylaşmak istiyorum.
Bir insan sürekli kendi kapasitesini aşarak sistemi ayakta tuttuğunda sistem ne öğrenir?
Bakın bu önemli bir soru.
Sistem ne öğrenir?
Kısa vadede kahramanlık gibi görünen davranış, uzun vadede gerçek kapasite problemlerini görünmez hale getirebilir.
İşte bu nedenle sınır koymak yalnızca kişisel bir iyi oluş meselesi değildir.
Kurumsal sürdürülebilirlik meselesidir.
O yüzden paylaşmak istedim.
Kıtlık bakışından bereket bakışına geçiyoruz.
Burada iki farklı bakış açısını düşünelim istiyorum.
İlkinde zihnimiz şöyle konuşuyor.
Yeterli zaman yok.
Yeterli insan yok.
Kimse benim kadar sahiplenmiyor.
Bunu da ben yapmalıyım.
Şimdi bu bakışın gölge tarafında sürekli aynı sonuç geliyor.
Daha fazlasını ben vermeliyim.
Ben buna burada kıtlık bakışı diyorum.
Tabii ki ben değil literatür de bunu böyle söylüyor.
Sistematik bakış ise başka sorular soruyor.
Bu sistemde henüz kullanılmayan hangi kapasite ya da kapasiteler var?
Kim güçlenebilir?
Ne paylaşılabilir?
Hangi beklenti yeniden müzakere edilebilir?
Hangi işi yapmamak daha önemli bir işe alan açabilir?
İşte burada bereket bakışı derken kastettiğimiz ya da kastedilen pembe bir iyimserlik değildir.
Sistemdeki tek kaynağın siz olmadığınızı görebilmektir.
Bu bakış açısında çok önemli bir değişimdir.
Ben vermezsem eksilir yerine doğru sınırı çizersem sistemde başka kapasitelere de alan açılabilir.
Evet bir de özellikten bahsedelim istiyorum.
Çünkü sınırın diğer tarafında ne var sorusu aklınıza gelmiş olabilir, gelir.
Bu şekilde paylaşabiliriz.
2026 yılında yayınlanan çok kapsamlı bir meta analiz,
iş yaşamında öz belirleme kuramı üzerine yapılmış 192 araştırmayı bir araya getiriyor.
Çalışmaların merkezinde de üç temel psikolojik ihtiyaç var.
Özerklik, yeterlik, aidiyet.
Şimdi özerklik burada istediğimi yaparım anlamında değil.
İnsanın yaptığı işte seçim ve sahiplik duygusu yaşayabilmesi.
Araştırmanın genel tablosu bu temel ihtiyaçların desteklenmesinin
daha olumlu bir motivasyon, iyi oluş, işe bağlılık ve performans gibi sonuçlarla ilişkili olduğunu gösteriyor.
Zaten biz bunu 21. yüzyıl liderlik mottolarından da biliyoruz.
Şimdi bu bulgu sınır meselesine çok güzel bir pencere açıyor.
O yüzden önemli.
Çünkü her boşluğu siz doldurduğunuzda başkasının doldurabileceği alanı da daraltabiliyorsunuz.
Her sorunu siz çözdüğünüzde başkasının yeterlik geliştirebileceği alanı küçültebiliyorsunuz.
Her yükü siz taşıdığınızda kolektif kapasitenin devreye girebileceği alanı farkında olmadan kapatabiliyorsunuz.
O zaman sınır bazen bir ayrışma değil bir alan açma davranışı olarak karşımıza çıkıyor.
İşte iş hayatında daha bütünsel bakış tam da burada başlıyor.
Kendimizi korurken kolektifi de koruyabilir miyiz?
Başkalarını alan açarken sorumluluğumuzu da sürdürebilir miyiz?
Katkı sunarken kendimizi tüketmek zorunda mıyız?
Cevabımız tabii ki hayır tüketmeyeceğiz.
Kendimizi feda etmek ile katkı sunmak aynı şey değildir.
Sınır koymak duvar örmek değildir.
Sınır koymak bazen kulağımıza sert geliyor.
Hayır yapamam bu benim işim değil.
Oysa sağlıklı sınırın dili çok daha zarif olabilir.
Duvar örmek değil.
Örnek buna destek olabilirim ancak sorumluluğunu devralmayacağım.
Ya da bunu da önceliklendiriyorsak hangi işi erteleyeceğimizi birlikte belirleyebilir miyiz?
Ya da buraya kadar benim sorumluluğumdu.
Bundan sonraki adımı birlikte netleştirebilir miyiz?
Fark ettiniz mi?
Bunların hiçbirinde beni ilgilendirmiyor demedik.
Aramıza bir duvar örmedik.
Tam tersine sistemin içinde kalıyorum ama kendimi sistemin tamamı haline getirmiyorum.
İşte zarafetle sınır çizmek böyle oluyor.
Uzun zamandır görev kartı vermemiştik galiba.
Bizim dinleyicilerimizin bir alışkanlığı vardı.
Nerede bizim görev kartımız diye soruyorlarsa hemen yapalım bir tane.
Kolektif denge testi kartını verelim.
Bu hafta yalnızca bir durum seçmenizi rica ediyorum ve 3 soru sorun.
1- Şu anda sistemde gereğinden fazla neyi ben taşıyorum?
Bir iş, bir beklenti, bir sorumluluk, bir duygusal yük ne olabilir?
2- Ben bunu taşımayı azaltsam sistemde neyin güçlenmesi gerekir?
Bir insanın mı, bir sürecin, bir rolün, bir kaynağın mı?
Ve 3. soru hangi sınır hem beni hem de bütünü korur?
Sonra bu hafta yalnızca bir sınırı zarafetle ifade edelim.
Çünkü sınır koymanın amacı ben artık yokum demek değil.
Ben buradayım ama bütün sistem ben değilim diyebilmek demiştik.
Belki de iş hayatında sınırla ilgili en büyük yanılgımız budur.
Sınır koyarsam daha az katkı sağlarım.
Oysa bazen tam tersi gerçektir.
Sınır çizmediğimizde kısa vadede daha çok veririz.
Ama uzun vadede kendimizi başkalarının gelişim alanını ve sistemin gerçek kapasitesini tüketebiliriz.
Sağlıklı bir sistemde sınır koymak insanları birbirinden ayıran bir duvar değildir.
Enerjinin, sorumluluğun ve katkının doğru yerde kalmasını sağlayan bir çizgidir.
Her şeyi siz taşıdığınızda sistem güçlü görünebilir ama size bağımlı hale gelebilir.
Her şeyden çekildiğinizde ise kolektif başarı oluşmaz.
Asıl mesele ikisinin arasında kendini feda etmeden katkı sunabilmektir.
Atlasın omuzlarında bütün gök vardı.
Bizim iş hayatımızın amacı ise yeni atlaslar yaratmak değil.
Ne kendimizden ne ekiplerimizden.
Belki de gerçek kolektif başarı bir kişinin kendisinden sürekli eksilterek verdiği yerde değil,
herkesin kendi kapasitesinden katkı verebildiği yerde başlar.
Bu hafta sınırınızı çizerken kendinize şunu hatırlatın isterim.
Sınır koyarak kolektiften çekilmiyorum.
Kolektifin sürdürülebilirliğini koruyorum.
İş hayatını, kendimizi ve dünyayı hep birlikte iyileştirmek dileğiyle kendinize çok iyi bakın.
Görüşmek üzere diyorum.
Hoşçakalın.
Bu transkript otomatik olarak çıkarıldı; kayıtla küçük farklar olabilir.
