Süpernova Nedir? Yıldızlar Neden Patlıyor ve Bir Sonraki Nesil Yıldızlar Yakıtını Nereden Buluyor?

Bu patlamalar öylesine şiddetlidir ki uzayda meydana gelen en büyük patlamalardan birisi süpernova'lardır.

Tipik bir süpernova patlaması sırasında açığa çıkan enerji nedeniyle galaksilerin tamamının saçtığı ışıktan daha parlak bir ışık topu oluşabilir ve güneşimizin 8 milyar yıllık toplam ömründe yayacağından

daha fazla enerji uzaya savrulur.

Süpernova'lar öylesine ani bir şekilde yaşanır ki sadece birkaç saat önce gökyüzünde olmayan bir nokta, Birkaç saat içinde bir deniz feneri gibi parlayabilir.

Ancak gökyüzünde görülen süpernovalar gökteki diğer yıldızlar gibi değildir.

Artık ölmüş bir yıldızdan arda kalanlardır.

Süpernovalar nerede bulunur?

Süpernovaları genellikle diğer galaksilerde görmekteyiz.

Çünkü Samanyolu galaksisi içindeki yoğun toz bulutu dolayısıyla kendi galaksimizdeki süpernovaları nadiren gözleyebilmekteyiz.

Süpernova'lara yönelik en eski gözlem M.S.

185 yılında Çinli astronomlar tarafından yapılmıştır.

Bu astronomların gözlediği süpernova'nın RCW86 isimli bir süpernova olduğu düşünülmektedir.

Ancak bu tarihi de 17.

yüzyıl arasında çok az sayıda süpernova gözlenebilmiştir.

Çünkü teleskoplar henüz icat edilmemiştir.

Buna rağmen bu iki tarih arasında gözlenen en meşhur süpernova 1054 yılında Çinli ve Koreli astronomların kayıtlarında eş zamanlı olarak kendine yer bulan, günümüzde Yengeç Nebulası

olarak bilinen toz bulutunu oluşturan süpernova'dır.

Tarihsel verilere göre yerli Amerikalılar da bu patlamayı gözleyip kaydetmişlerdir.

Bu süpernova öylesine şiddetliydi ki gündüzleri bile gökyüzünde ışığı görmek mümkündü.

ve 1604 yıllarında kaydedildi.

Bunlardan 1572 yılında olan süpernova ünlü astronom Tycho Brahe tarafından da yakından incelenmiştir.

Brahe yazdığı kitabına bu yeni yıldızı De Nova Stella ismiyle kaydetmiştir.

Ki süpernova ismindeki nova sözcüğü de aslında buradan gelmektedir.

Ancak bir nova ile süpernova birbirinden farklı astronomik olaylardır.

Her ikisinde de sıcak gazların hızlı dışarı doğru patlaması sonucunda parlak ışıklar saçılsa da Süpernova dediğimiz olay son derece yıkıcıdır ve diğer novaların aksine bir yıldızın ölümü anlamına gelir.

Süpernova sözcüğü 1930'lu yıllara kadar kullanıma girmemiştir.

İlk olarak Walter Burdi ve Fritz Zwicky tarafından kullanılan bu sözcük, ikilinin Mount Wilson gözlem evinde gözlediği S.

Andromeda isimli süpernova'ya ithafen kullanılmıştır.

Bu patlama Andromeda galaksisi içinde yaşanmıştır ve bunu gözleyen ikili Gözledikleri olayın bir nötron yıldızına dönüşen sıradan bir yıldızın başından geçen şey olduğunu ileri sürmüşlerdir.

Daha modern çağlarda gözlenen meşhur süpernovalardan birisi ise SN 1987A isimli süpernova'dır.

Bu patlamaya yönelik gözlemler 1987 yılından beri devam etmektedir ve bu sayede araştırmacılar bir süpernova yaşandıktan sonraki ilk birkaç on yılda neler olup bittiğini gözlemleme fırsatı bulmaktadırlar.

1604 yılında Jonas Kepler, Samanyolu galaksisinde gözlenen son süpernovayı keşfetti.

NASA'nın Chandra teleskopu, daha güncel zamanda patlamış bir diğer süpernova'ya ait kalıntıları gözlemlemeyi de başardı.

Chandra'nın gözlemlediği bu süpernova, Samanyolu galaksisinde en az 100 yıl önce yaşanmıştı.

Süpernova olayının sebebi nedir?

Bir süpernova, bir yıldızın çekirdeğinde veya merkezinde bir değişiklik olduğunda gerçekleşir.

Sözünü ettiğimiz süpernova ile sonuçlanan bu değişim, iki farklı şekilde bir değişim meydana gelebilir.

İlk süpernova tipi ikili yıldız sistemlerinde gerçekleşir.

İkili yıldızlar isimlerinden de anlaşılabileceği gibi aynı noktanın etrafında dönen iki yıldıza verilen isimdir.

Bu ikiliden biri karbon oksijen yapılı bir beyaz yüce ise ikizi olan yıldızdan durmaksızın madde çalar.

Sonunda bu beyaz yüce içinde çok fazla madde birikir ve nihayetinde aşırı fazla madde birikimi dolayısıyla yıldız şiddetle patlar ve süpernova dediğimiz olay yaşanır.

İkinci tip süpernova ise tek bir yıldızın ömrünün sonunda ortaya çıkar.

Yıldızın nükleer yakıtı tükendiğinde kütlesinin bir kısmı çekirdeğine doğru akar.

Sonunda çekirdek o kadar ağır hale gelir ki kendi kütle çekim kuvvetine dayanamaz.

Buna bağlı olarak çekirdek çöker ve bu çöküş sonucunda süpernova dediğimiz patlama yaşanır.

Bu patlamadan geriye kalan aşırı yoğun bir gök cismi olan nötron yıldızıdır.

Bu yıldızlar bir şehir büyüklüğünde olsa da Güneş kadar maddeyi günyelerinde barındırırlar.

Ancak tip 2 bir süpernovanın yaşanabilmesi için bir yıldızın güneşten en az 15 kat büyük olması gerekmektedir.

Yani bir yıldızın tam olarak nasıl öleceğine kütlesi karar vermektedir.

Örneğin güneşimiz için vaziyeti merak ediyorsanız güneş tek bir yıldızdır.

İkiz yoktur. Yani ilk tip süpernova yaratması imkansızdır.

Fakat ikinci tip süpernova görmeyi de beklemiyoruz.

Çünkü... Güneşin kütlesi böyle bir patlamaya sebep olmak için fazlasıyla küçüktür.

Süpernovalar nesliklikte yaşanır.

Süpernova'lar Samanyolu galaksisi büyüklüğündeki galaksilerde istatistik olarak her 50 yılda bir defa yaşanır o.

Bir diğer deyişle evren içinde her bir saniye bir yerlerde bir yıldız patlamaktadır ve bu patlamaların hepsi dünyadan pek de uzakta değildir.

Örneğin bundan 10 milyon yıl kadar önce meydana gelen bir dizi süpernova bugün yerel baloncuk olarak da bildiğimiz 300 ışık yılı genişliğinde ve yer fıstığı şeklinde olan Güneş sistemini sarmalayan

yıldızlar arası ortamı yaratmıştır.

Bilim insanları süpernovaları neden inceliyorlar?

Bir süpernova çok kısa bir süreliğine parıldar.

Ancak bu kısacık patlama sırasında bile bilim insanlarının evren hakkında birçok şey öğrenmesini sağlayabilir.

Örneğin süpernovalardan birisi durmaksızın genişleyen bir evren içinde yaşadığımız gerçeğini göstermiştir.

Hatta sadece bu da değil, bu genişleme hızının giderek arttığını doğralamamızı sağlamıştır.

Benzer şekilde uzmanlar süpernovalardan önce yıldızların tıpkı devasa bir hoparlör müştesine titreştiğini ve tespit edilebilir bir uğultu çıkardıklarını göstermişlerdir.

Örneğin 2008 yılında bilim insanları ilk defa bir süpernovalıyı patlama anında yakalamayı başarmışlardır.

Keşfi yapan Alicia Soderberg ve ekip arkadaşları gözlem ekranında ufak bir parıldama beklerken 5 dakika boyunca devam eden tuhaf ve aşırı parlak bir x ışını yağmuru gözlemişlerdir.

Bu sayede yıldızların doğasına dair daha fazla bilgi edinmemiz mümkün olmuştur.

Ayrıca süpernovalar elementlerin evrene dayılmasında da anahtar rol oynamaktadırlar.

Yıldız patladığında uzaya elementler ve artık maddeler saçılır.

Örneğin dünya üzerinde bulunan elementlerin çoğu bir zamanlar yaşamış yıldızların çekirdeğinde üretilmiştir.

Süpernovalar sanıcı evrene saçılan bu elementler yeni yıldızlar, gezegenler, ve evrendeki diğer her şeyin oluşmasına mümkün kılar.

NASA'daki bilim insanları süpernovaları nasıl araştırıyor?

NASA'daki bilim insanları süpernovaları aramak ve üzerlerinde araştırmalar yürütmek için farklı türde teleskoplar kullanıyorlar.

Örneğin bazı teleskoplar patlama sırasında saçılan görünür dalga boyundaki ışığı gözlemlemek için kullanılmaktadır.

Bazı diğer teleskoplar süpernovalar sırasında üretilen X ışınları ve gamma ışınları gibi dalga boylarını kaydederler.

Bu teleskoplardan en meşhurları, bugüne kadar süpernovalar gözlemlememizi mümkün kılan Hubble Uzay Teleskopu ve Chandra X ışığını gözlem evidir.

Haziran 2012'de NASA, elektromanyetik ışık spektrumunun yüksek enerji bölgesine odaklanan ilk teleskobu yörüngeye fırlattı.

New Star adı verilen bu teleskop, birçok görevi yerine getirmek amacıyla üretildi.

Bu görevlerin arasında kendi üzerine çöken yıldızları, ve kara delikleri tespit etmek de var.

Bu teleskop ayrıca süpernovalardan arta kalan kalıntıları da araştıracak.

Bu araştırmalar sayesinde bilim insanları yıldızların nasıl patladığını ve süpernovalar sonrasında ne tip elementler üretildiğine yönelik daha fazla bilgi edinmeyi umuyor.

Nasıl yardım edebilirsiniz?

Süpernova avlamak için bilim insanı olmanız hatta teleskobunuz olmasına bile gerekmiyor.

Örneğin 2008 yılında bir genç bir süpernova keşfetti.

Ardından Ocak 2011'de Kanada'dan 10 yaşındaki bir kız gece çekilmiş gökyüzü fotoğraflarına bilgisayarından bakarken yeni bir süpernova keşfetti.

Amatör bir astronom tarafından çekilen görüntülerle bir süpernova olduğunu fark eden o olmuştu.

Birazcık pratik yaparak ve doğru ekipmanlarla siz de bir süpernova keşfedebilirsiniz.

Örneğin Zooniverse projesi bilime katkı sağlamak isteyen 7153 gönüllünün katılımıyla 19129 ayrı nesneye ait 1.8 milyon sınıflandırmayı tamamlamıştır.