Kan Kimyası ve Kan Renkleri: Her Canlının Kanı Kırmızı Değildir!

Ağacı Bilime Dair Her Şey podcast bölümü.

Kan kimyası ve kan renkleri.

Her canlının kanı kırmızı değildir.

Birçoğumuzun bildiği gibi kanımız kırmızı renktedir.

Sadece bizde değil tüm omurgalı hayvanlarda kan kırmızı renktedir.

Al yuvarlarımızın yani kırmızı kan hücrelerimizin kırmızı ismini almasının bir nedeni vardır.

Hem molekülleri.

Bu moleküllerin yapıları gereği kırmızı renktedir.

Dolayısıyla oksijen taşımayan bir kan molekülü kırmızı renkte gözükecektir.

Ancak kimi zaman damarlarımızın, özellikle de temiz olmayan, oksijen taşımayan damarlarımızdaki kanın mavi, mor,

hatta yeşil gözükmesi insanların kanın orijinal renginin kırmızı değil, mavi olduğunu düşünmeye yetmiştir.

Bu tamamen hataldır.

Kirli kan bile hiçbir zaman mavi renkte değildir.

Sadece dere üzerinden bu şekilde gözükür.

Kanın rengi parlak kırmızı ile kopkoyu kırmızı arasında değişir.

Normalde oksijen taşıyıcı olan hemoglobin moleküllerine oksihemoglobin denir

ve kırmızı kan hücrelerinin %96'sını oluşturan bu moleküller kırmızı renktedir.

Ancak hemoglobin aynı zamanda %10 oranında karbondioksit de taşıyabilir

ve bunu yaptığında deri üzerinden maviymiş gibi gözüken karboks hemoglobin molekülü oluşur.

Kan bazı hastalıklar nedeniyle de mavi renkteymiş gibi gözükebilir ve buna siyanoz adı verilir.

Örneğin hemoglobin kalıcı bir şekilde oksidize olduğunda kahverengi olan metomoglobin denilen bir moleküle dönüşür

ve artık oksijen taşıyamaz.

Deri üzerinden ise mavimsi bir renkte gözükür.

Bu, kırmızı kan hücrelerinin %2-3'lük bir kısmını oluşturur.

Kimi zamansa hemoklebin kısmen oksijen bağlar ve bu duruma sülfomoklebine mi denir?

Çok nadir olan bu hastalıkta da damarlar mavi renkte gözükür.

Omurgalı hayvanların aksine bazı omurgasız hayvanlardaysa kan gerçekten de mavi renktedir.

Kabuklular, örümcekler, mürekkep balıkları, ahtobotlar ve bazı yumuşakçıların vücutlarındaki pikmetlerin farklı olmasından ötürü

Kanları da farklı renktedir.

Bu canlılarda hemoglobin yerine hemoseyanin bulunur.

Bu molekül içerisinde demir değil bakır bulunur.

Bakırın varlığı ışığın farklı dalga boylarının emilmesine ve geri yansıtılmasına neden olur.

Bu hayvanların kanları oksijenlenmişken mavi renktedir.

Oksijenin yokluğunda ise renksizdir.

Bakır demire kıyasla oksijene biraz daha farklı şekilde bağlanır.

Tek bir bakır değil iki bakır atomu tek bir oksijen molekülüne bağlanabilir.

Bazı solucan ve sülüklerde ise kan yeşildir.

Bunun sebebi klorokreonin isimli bir diğer kimyasaldır.

İşin ilginç tarafı bu proteinlerin yapısı hemoklebine çok benzerdir.

Hatta kimyasal yapıları neredeyse tıpa tıpa aynıdır.

Sadece bir adet vinil grubu yerine aldeit grubu bulunur.

Bu fark çok ufak olsa bile renk değişimi çok barizdir.

Bu hayvanların oksijensiz kanları klorokreonin nedeniyle açık yeşildir.

Oksijenlendiğinde ise daha koyu bir yeşile döner.

Kimyasal yapının benzerliği.

Bu hayvanlarda kanın yoğun bir solüsyon olarak hazırlanmasında ortaya çıkar.

Yeterince yoğun olduğunda kanları kırmızı gözükür.

Üstelik bu canlıların bazılarında klorokreinin ile hemoglobin bir arada bulunur.

Bu nedenle onların kanları biraz daha kırmızıya yakındır.

Ayrıca bu kimyasalın içerisinde adından öyleymiş gibi anlaşılsa da klor bulunmaz.

Bu noktada garip bir örnek olarak yeşil kanlı sikink kertenkeleleri verilebilir.

Yeni Gine'de bulunan bu kertenkelelerde, diğer omurgalılardaki gibi hemoglobin bulunmasına rağmen kan net bir şekilde yeşildir.

Ancak bunun rengi, molekülün kendisinden ziyade hemoglobinin döngüsünden kaynaklanmaktadır.

İnsanlarda ve diğer tüm omurgalılarda kan karaciğerde parçalanır.

Karaciğere gelen hemoglobin, önce biliverdin isimli bir kimyasala dönüştürülür.

Sonrasında bilirubin diye bir diğer kimyasala.

Kertenkelelerde ise biliverdin bilirubine dönüşemez.

Bu nedenle biliverdin kanda birikerek yeşil bir rengi neden olur.

Son olarak mor bir kan rengi de canlılarda görülebilir.

Çok sınırlı sayıda bazı denizelsi olacağında tespit edilmiştir.

Bu renkte yine bir diğer oksijen taşıyıcı kimyasal olan hemorritri moleküllerinden kaynaklanır.

Bu molekülde de demir bulunur.

Ancak yapısal olarak daha farklıdır.

Bu canlılarda kan oksijensizken renksizdir.

Oksijenlendiğinde pembemsi ve parlak mora döner.

Diğer moleküller gibi bu da hemoklebine kıyasla daha düşük verimliğe sahiptir.

Hatta bazı türlerde hemoglobinin %25'i kadar oksijen taşıyabilir.

Bugün dinlenmeye ve iyileşmeye izin ver.