Kutudaki Böcek: Birbirimizi Gerçekten Anlayabilir Miyiz?

Hepimiz gün içinde binlerce kelime kullanıyoruz.

Mesajlar yazıyoruz, toplantılarda konuşuyoruz, akşam arkadaşlarımızla dertleşiyoruz.

Kelimeler o kadar hayatımızın merkezindeki her şeyi onlarla halledebileceğimizi düşünüyoruz.

Ama bazen öyle bir an geliyor ki içeride olup bitenlerin bir karşılığını kelimelerde bulamıyoruz.

Belki o an söyleyeceğimiz tek şey biraz canım sıkkın oluyor.

Oysa can sıkıntısı dediğimiz şeyin bizim içimizdeki karşılığı çok daha başka olabilir.

Aslında o an bütün o karmaşayı tek bir cümleye sığdırmaya çalışmanın imkansızlığını fark ediyoruz.

Ve dilin ne kadar dar bir gömlek olduğunu hissediyoruz.

Merhaba, hoş geldiniz.

Bugün bu dar gömlek meselesini yani anlaşılma çabamızı konuşalım istiyorum.

Bunu konuşurken öncelikle size Ludwig Wittgenstein'ın bir düşünce deneyinden de bahsetmek istiyorum.

İsmi Kutudaki Böcek.

Şunu hayal etmemizi istiyor bizden.

Her birimizin elinde kapalı bir kutu var.

Ve içinde ne olduğunu sadece biz biliyoruz.

Çünkü başkalarının kutularına bakamıyoruz.

Herkes kendi kutusundakine böcek diyor.

Ben size kutumda bir böcek var dediğimde siz de kendi kutunuza bakıp evet benim de kutumda bir böcek var diyorsunuz.

Görünürde harika anlaşıyorsunuz. İkinizde aynı kelimeyi kullanıyorsunuz çünkü.

Ama asıl mesele şu. Siz onun kutusunun içini asla göremediğiniz için onun böcek dediği şeyin ne olduğunu da asla bilemezsiniz.

Belki onun kutusunda bir taş parçası var, belki de kutusu bomboş ama o öyle olduğunu hayal ediyor.

Hatta daha da ilginci böcek kelimesi sizin zihninizde karanlık veya yeşil bir şeyi canlandırırken onun zihninde kırmızı parlak bir şeyi de temsil ediyor olabilir.

Bu deney aslında bizim zihnimizin bir metaforu.

Ben seni çok seviyorum dediğimde aslında sadece kendi kutumda olan neye benzediğini sadece benim bildiğim o hisse sevgi ismini veriyorum.

Siz de ben de seni seviyorum diyorsunuz ama sizin kutunuzdaki o duygunu, rengi, şiddeti, tonu benimkinden tamamen farklı olabilir.

Biz aslında birbirimizin iç dünyasını görmüyoruz.

Sadece sevgi, acı, mutluluk gibi ortak kelimeleri kullanmak konusunda anlaşıyoruz.

Aynı kelimeyi kullanınca da anlaştık sanıyoruz ama kutuların içi aslında oldukça birbirinden farklı olabilir.

Peki neden bu kadar çok kelime kullanıyoruz o zaman?

Eğer gerçekten birbirimizin içini göremiyorsak neden anlatmaktan yorulmuyoruz?

Şimdi buradan işin en çok kafa karıştıran kısmına yani empatiye geçelim.

Aslında hepimiz iyi niyetle yapıyoruz bunu.

Mesela bir arkadaşınızın çok uzun süredir emek verdiği gecesini gündüzüne kattığı bir projesinin veya çok istediği bir iş başvurusunun reddedildiğini düşünün.

Yanına gidip ona destek olmak için ne hissettiğini çok iyi biliyorum.

Ben de geçen yıl benzer bir durum yaşamıştım diyorsunuz.

Ama bazen beklediğiniz o rahatlama yerine arkadaşınızdan sert bir tepki alabilirsiniz.

Hayır ne hissettiğimi bilemezsin.

O an kendinizi kötü hissedebilirsiniz. Ben sadece yanında olduğumu hissettirmek istedim diye düşünebilirsiniz.

Ama arkadaşınızın o anki tepkisi aslında Wittgenstein'ın bahsettiği o kutuyu yani kendi iç dünyasının biricikliğini koruma refleksi de olabilir bir yandan.

Çünkü seni anlıyorum dediğinizde o kişinin aylardır harcadığı emeği, kurduğu hayalleri ve yaşadığı kırgınlığı tek bir cümleye indirgemiş bir bakıma onu sıradanlaştırmış da oluyoruz.

Sanki onun o şahsi hayal kırıklığı herkesin rafında duran standart bir duyguymuş gibi davranmış oluyoruz.

Burada bir paradoks var.

Şimdi gelin bu mantığa beraber bakalım.

Eğer ben büyük bir inançla kimse kimsenin ne hissettiğini asla bilemez, her zihin dışarıya kapalı bir kutudur diyorsam eğer aslında o an kendi kuralımı kendim çiğniyorum demektir.

Neden? Çünkü ben sen beni anlayamazsın dediğimde aslında sizin zihninizin içine bakmış ve orada benim hislerime dair hiçbir iz olmadığını görmüş gibi davranıyorum.

Yani sizin beni anlamadığınızdan bu kadar emin olmam için sizin neyi bilip neyi bilmediğinizi, sizin kafanızın içinden nelerin geçip geçmediğini biliyor olmam lazım.

Beni anlayamazsın dediğim an aslında sizin zihninizin kapasitesi hakkında çok büyük bir iddiada bulunuyorum.

Senin kutunun içinde benim acımın bir benzeri yok.

Sen o bağı kuramazsın diyorum.

Bir yandan zihinler birbirine kapalıdır gibi bir savunma yapıyorum ama diğer yandan sizin zihninizin kapısını sanki içeride ne olduğunu biliyormuşum gibi sertçe çarpıyorum.

Kendi kutumun gizliliğini korumaya çalışırken sizin zihninizi çoktan okumuş ve hüküm vermiş oluyorum.

Aslında beni anlayamazsın demek ben senin neyi anlayamadığını senden daha iyi biliyorum demeye çıkıyor.

İşte paradoks tam olarak burada başlıyor.

Eğer gerçekten kimse kimsenin zihnini okuyamazsa ben sizin beni anlayıp anlamadığınızı da asla bilemem.

Belki de gerçekten anlıyorsunuz.

Belki de kutunun içinde tıp atıp aynı böcekten var.

Bunu reddettiğim an aslında reddettiğim o şeyi yani zihin okumayı kendim yapmış oluyorum.

Kendi tezimi o tezi savunurken çürütüyorum.

Aslında aradaki asıl çatışma da şuradan çıkıyor.

Bizler yaşadığımız hayal kırıklığının bile eşsiz olmasını istiyoruz.

Benim bu iş için kurduğum hayaller o kadar başkaydı ki senin yaşadığın başarısızlıkla aynı olamaz diye düşünüyoruz ve aslında haklıyız da.

Her çaba, her beklenti, her kutunun içindeki böcek farklıdır ama bir yandan da deli gibi anlaşılmak, yalnız değilsin mesajını da duymak istiyoruz.

Hem bu hayal kırıklığı bana özel kalsın diyoruz hem de lütfen biri ne kadar çabaladığımı görsün diye bekliyoruz.

İşte empati de bu ince çizgide yürümek gibi bir şey.

Belki de empatiyi yanlış tanımlıyoruz.

Empati karşıdakinin kutusunun içindeki böceğin rengini, şeklini, her detayını tam olarak tahmin etmek demek değil.

Bu zaten imkansız.

Empati o kutunun içindekini görmeye çalışmak yerine o kişinin elindeki kutunun ne kadar ağır olduğunu ve o ağırlığın onu nasıl yorduğunu fark etmek aslında

Arkadaşınız o işi alamadığında onun tam olarak ne hissettiğini bilmenize imkan yok

Ama o haberi aldığında yüzünün nasıl düştüğünü, omuzlarının nasıl çöktüğünü, o kutuyu taşırken ne kadar zorlandığını görebilirsiniz

kutunun kapağını zorla açıp bak ben gördüm, aynı bende de var demek yerine

sadece o kutunun ağırlığına şahitlik etmek aslında.

Belki de ihtiyacımız olan şey budur.

Birinin bizim zihnimizi bir bulunaca gibi çözmesi değil,

o anki halimize sadece eşlik etmesi.

Kutunun içine bakmamıza gerek yok.

Elinin titrediğini görsek yetecek aslında.

Peki madem bu kutular bu kadar kapalı, kelimeler bu kadar yetersiz, biz nasıl oluyor da bazı insanların yanında kendimizi güvende hissediyoruz?

Nasıl oluyor da tek bir kelime bile etmeden yanımızdaki kişinin o an darmadağın olduğunu anlayıp elimizi omzuna koyuyoruz?

Eğer zihinlerimiz birbirine bu kadar kapalıysa bu yakınlık nereden geliyor?

Burada devreye bedensel rezonans giriyor.

Bunu daha basit ve her gün yaşadığımız bir örnekle açıklayalım.

Mesela esnemek.

Karşınızdaki biri esnediğinde siz de uykunuz olmasa bile bir anda esnersiniz değil mi?

Ya da biri çok gergin olduğunda, dişlerini sıktığında farkında olmadan sizin de çeneniz kısılabilir.

İşte bedensel rezonans tam olarak bu.

Bedenimiz karşımızdakinin fiziksel halini sanki bir aynaymış gibi kopyalıyor.

Tam burada bu konu hakkında çalışan birinden bahsetmek istiyorum.

Thomas Fuchs.

Kendisi hem bir filozof hem de bir psikiyatrist.

Anlatmaya çalıştığı şey şu.

Bizler sadece kafalarının içinde yaşayan canlılar değiliz.

Biz aynı zamanda bedenlenmiş varlıklarız.

Ona göre birbirimizi anlamak için önce bir zihin okuma cihazına ihtiyacımız yok.

Çünkü bedenimiz zaten o cihazın kendisi.

Ve diyor ki biz birbirimizi bir bulmaca gibi zihnimizde çözmeye çalışmıyoruz.

Biz birbirimizi bedenimizle hissediyoruz.

Karşımızdakinin bir duygusunu fark ettiğimizde o duygu aslında bizim sinir sistemimizde bir karşılık buluyor.

Bir arkadaşınızla karşılıklı oturduğunuzu düşünün.

Arkadaşınız size iyiyim bir sorun yok diyor.

Yani kutusunun üzerinde iyiyim yazıyor ve sizin içeri bakmanıza izin vermiyor.

Ama siz onun bakışındaki o donukluğu, omuzlarının hafifçe öne düşmesini, nefes alıp verişindeki o düzensizliği fark ediyorsunuz.

O an olan şey çok ilginç.

Sizin bedeniniz de buna otomatik bir cevap veriyor.

Sizin de göğsünüzde bir sıkışma oluyor.

Farkında olmadan siz de omuzlarınızı düşürüyorsunuz.

Onun bedenindeki o gerginlik ritmi sizin de kaslarınıza geçiyor.

Buna da bedenler arasındaki etkileşim deniyor.

Yani iki bedenin sanki ortak bir frekansta buluşması gibi.

Bu karşımdaki ne hissediyor diye kafa yormak, analiz yapmak değil, doğrudan fiziksel bir eşleşme yaşamak demek.

Mesela bir bebekle annesini düşünün.

Bebek annesinin kaygılı olduğunu annesi ona buna kelimelerle anlatabildiği için anlamaz.

Annesinin onu tutuşundaki o sertliği, kalp atışındaki hızı, kendi teninde hisseder bütün bunları.

Aralarındaki o ilk bağ kelimelerle değil, nefesle, duruşla, o ritimle kurulur.

Yani bebek annesinin kaygısını öğrenmez, onu kendi bedeninde yaşar.

İşte bu kelimelerin yapamadığı bir şey yapıyor.

Sizi sadece aynı kelimeleri kullanan iki kişi olmaktan çıkarıp aynı fiziksel anı paylaşan iki canlı haline getiriyor.

Aklınıza şu soru da gelmiş olabilir.

Madem kutularımız kapalı, madem kelimeler bu kadar yetersiz, o zaman mesela neden terapiye gidiyoruz?

Bir terapist bizi nasıl anlayabilir?

Aslında bir terapist olarak şunu söyleyebilirim.

Terapi odasında yaptığımız şey sadece kelimelere alt alta dizmek değil.

Çünkü bazen anlatmak istediğimiz şey sadece kelimelere sığmıyor.

Kendini sesimizin tonunda, nefes alışımızda ya da duruşumuzda da gösteriyor.

Bu yüzden biz orada her şeyi bir bütün olarak anlamaya çalışıyoruz.

Bunu bir birikim gibi düşünebilirsiniz.

Bir arkadaşınızla dertleşirken genelde karşılıklı bir deneyim paylaşımı yaparız.

Ben de şöyle yaşamıştım bu olayı denir ve sohbet sizin hikayenizden de uzaklaşabilir.

Terapi ise tamamen sizin hikayenize ayrılmış o hikayeden sapmadığımız bir alan.

Sesinizin yükselip alçaldığı yerler ya da bazen konuşmak yerine seçtiğiniz o uzun sessizlikler de aslında o hikayenin birer parçası.

Bizim yaptığımız aslında kümülatif yani her şeyi üst üste koyarak ilerleyen bir süreç.

bedenin o anki halini, kelimelerin söyleyemediklerini, söylediklerini ve o odadaki genel atmosferi birleştirip ortak bir resim görmeye çalışıyoruz.

Burada mesele sizin kutunuzun içindeki böceği teşhis etmek değil.

Sizin o duyguyla nasıl bir bağ kurduğunuzu birlikte anlamak.

Zaten bu yüzden kendinizi anlamanın tek yolu sadece oturup konuşmak da değil.

Bazı insanlar için kelimeler en zor yol olabilir.

Bu noktada devreye farklı yöntemler giriyor.

Yani sadece konuşma terapisi yok aslında.

Mesela psikodrama dediğimiz yöntemde bir durumu anlatmak yerine o anı tekrar canlandırırsınız.

Bedeniniz o anı fiziksel olarak tekrar yaşadığında kelimelerle ifade edemediğiniz birçok şey kendiliğinden açığa çıkabilir.

Ya da sanat terapisi, dans ve hareket terapisi gibi alanlar.

Buralarda asıl mesele estetik bir şey ortaya koymak değil.

Kelimelere dökülemeyen bir sıkışmışlığı bir çizgiyle ya da bir hareketle dışarı atmak.

Çünkü bazen vücudunuzun bir hareketi veya kağıda attığınız bir çizgi o kutuda olup biteni dakikalarca konuşmaktan daha çabuk anlatabiliyor.

Sonuçta terapide de tek bir doğru yol yok.

Biz sadece yanınızda yürürken kendinizi daha rahat ifade edebilmeniz için farklı araçlar deniyoruz.

Kelimeler yetmediğinde başka yollar denemek o bütünsel resmi görmemizi kolaylaştırıyor aslında.

Günün sonunda şunu görüyoruz.

Etrafımız bizi dinleyen cihazlarla, her şeyi analiz eden yazılımlarla ve binlerce kelimeyle dolu.

Hatta bazen yapay zeka ile konuşmak bir insanla konuşmaktan daha zahmetsiz geliyor.

Çünkü lafımızı kesmiyor, bizi yargılamıyor.

Ama tüm o kusursuz iletişime rağmen o anlaşılama hissi hala orada durabiliyor.

Çünkü bizim ihtiyacımız olan şey çoğu zaman aslında doğru analizler duymak değil.

Birinin bizim zihnimizi bir bulmaca gibi çözmesine de ihtiyacımız yok.

Kapalı kutuları da kelimelerle zorlayarak açamayız.

Bazen sadece yan yana dururken o sessizliğin içinde rahatsız olmadan kalabilmek bile yeterli olabilir.

Anlatamadığınız bir şey olduğunda karşınızdakinin sizin o anki halinizle sadece orada durarak eşlik etmesi en mantıklı tavsiyeden çok daha işe yarayabiliyor çoğu zaman.

Her şeyi konuşarak ya da etiketleyerek çözebileceğimizi düşünüyoruz ama bazen dilin yetmediği o noktada aslında birinin yanımızda olduğunu en çok hissettiğimiz an oluyor.

Birinin tam olarak ne hissettiğimizi bilmesi gerekmiyor.

O an orada olduğunuzu ve o anın sizin için zor olduğunu görmesi yetebiliyor.

Belki de birbirimizi anlamak için daha çok kelimeye değil sadece o anı birlikte paylaşmaya odaklanmalıyız.

Dinlediğiniz için teşekkürler. Haftaya görüşmek üzere.