Kendini Tanımak: Ne Kadarı İyi, Ne Kadarı Fazla?

Merhaba, hoş geldiniz. Bu hafta kendimizi tanımak üzerine konuşacağız.

Hiç bu kadar çok kendimizi tanıma aracımız olmamıştı sanırım.

Mesela terapiye gitmek yaygınlaştı, tabu olmaktan çıktı bir miktar.

Bir sürü kişilik testi var internette.

Kişisel gelişim kitapları okuyoruz, çıkmaya da devam ediyorlar.

Meditasyon uygulamaları var.

Sosyal medyada her gün bir sürü psikoloji içeriği izliyoruz.

ve mental sağlık üzerine konuşan çok fazla hesap var.

Aklımıza ne gelirse var aslında.

Ama aynı zamanda bir paradoks da var burada.

Çünkü hiç olmadığı kadar kendimizi tanıyabildiğimiz, tanıyabileceğimiz bir çağdayız.

Ama buna karşılık da hiç olmadığı kadar yorgunuz sanki.

İnsanlar kendilerini hiç olmadığı kadar kaybolmuş, kafası karışmış,

hayatlarında belki yön bulamamış hissediyorlar.

Nasıl oluyor peki bu?

Kendimizi tanımak hayatı kolaylaştırmak için değil miydi?

Yani kendimizi tanırsak kendimizi geliştirebiliriz ve bunun sonucunda daha mutlu olabiliriz.

Şimdi madem kendimizi bu kadar iyi tanıyoruz neden bu kadar zorlanıyoruz?

İşte bu bölümde bu paradoksu konuşmak istiyorum.

Önce şunu netleştirelim.

Kendini tanımak dediğimizde aslında ne anlıyoruz, ne kastediyoruz daha doğrusu burada?

Dikkatini kendine yöneltebilmeyi içeriyor aslında insanın kendini tanıması.

Yani dışarıya değil de içeriye bakmak.

Şu an ne hissediyorum?

Neden böyle davrandım?

Bu sözün bu kişiyi neden incitti?

Gibi soruları sorabilmek.

Kendi üzerine düşünebilmek yani.

Ve bu temelde iyi bir şey.

Çünkü aynı zamanda gelişmenin anahtarı bu.

Kendimizi gözlemlemeden, kendimizin nasıl olduğunu anlayamadan bir şeyleri değiştirmemiz mümkün değil.

Bir alışkanlığımızı bırakmak için önce o alışkanlığa sahip olduğumuzu fark etmemiz gerekiyor.

Ya da herhangi bir ilişkimizde bir sorunu çözmek için önce o sorunda kendi payımızı görebilmemiz gerekiyor.

Burada asıl mesele yani aslında sıkıntılı olabilecek kısım kendine bakmak değil.

mesele o bakışın hangi türden bir bakış olduğu aslında.

Burada ince bir ayrım var.

Anlatmaya çalışayım.

Bir şeyi anlamak için ondan biraz uzaklaşmak lazım.

Mesela öfkemizi anlamak için öfkeyi karşımıza koyabilmemiz lazım.

Şu an öfkeliyim dediğimizde aslında öfkeyi bir parça kendimizden ayırmış oluyoruz.

Öfke biz değil artık.

Sadece bizim bir parçamız.

Daha sonra ona bakabiliyoruz. Neden öfkeliyim? Ne istiyorum? Bu öfkeyle ne yapabilirim diye sorabiliyoruz kendimize.

Buna da öz farkındalık deniyor ve bu şekilde çalışıyor.

Düşüncelerimizi, duygularımızı sanki bir nesne gibi karşımıza koyup inceleyebiliyoruz bu sayede.

Ama bunun başka bir hali daha var. O da kendimizi sürekli karşıya konmuş bir nesne gibi yaşadığımızda ortaya çıkıyor.

Kendi içimizde bize sürekli bakan, izleyen, yargılayan bir göz var ve sürekli bunu neden böyle yaptık, ne kadar saçma bir söz söyledik, şimdi bizim hakkımızda ne düşünüyorlar acaba diye sürekli gözleyen bir göz.

Düşüncelerimizi karşıya koymak farklı, kendimizin sürekli karşıya konmuş bir nesne gibi yaşaması farklı.

Hayatın içinde değiliz tam olarak bu sefer çünkü.

Kendimize bakıyoruz, ne yaptığımızı izliyoruz, yorumluyoruz, eleştiriyoruz.

Yaşıyoruz ama yaşamıyoruz da bu şekilde.

Sürekli bizi izleyen bir kamera var sanki kafamızın üzerinde.

Bunu hepimiz hissetmişizdir sanırım.

Bir toplulukta konuşuyoruz ama bir taraftan kendimizi izliyoruz.

Şimdi şu sözüm tuhaf mı kaçtı?

Yüzüm normal gözüküyor mu?

Sesim çok mu yüksek?

Dinleyen kişiler sıkıldı mı şu an acaba?

Yani konuşmanın içindeyiz ama bir taraftan da konuşmanın dışındayız.

Kendimize bakıyoruz sürekli.

Ve bu yorucu bir şey.

Hatta zaman zaman dayanılmaz bir şey.

Kendimizi daha çok tanımak istiyoruz ve başlangıçta her şey yolunda gibi görünüyordu.

Ama bir yerden sonra iş değişiyor.

Kendimize bakma süreci kendimizi izleme sürecine dönüşüyor.

Ve yargılayıcı bir göz hep orada olmaya başlıyor.

Ya ne kadar kaçıngan davrandım, zaten bunu hep yapıyorum, neden bir türlü değişmiyorum, neden bu tepkiyi verdim diye sürekli kendimizi denetliyoruz.

Önce kendimizle ilgili bilgi toplama gibi görünen şey aslında bir süre sonra kendimizi sürekli yargılama haline geliyor.

Mesela sosyal psikolojide ayna ile ilgili yapılan ilginç deneyler var.

araştırmalar gösteriyor ki

ayna karşısında olan insanlar

kurallara daha çok uyuyorlar

ve daha az hile yapıyorlar

çünkü aynada kendini gören kişi

bir gözlemci konumuna geçiyor aynı zamanda

ve bu yolla kendi davranışını izliyor oluyor

ama bu durum iki taraflı çalışıyor

aynı kişiler aynı zamanda kendilerine daha eleştirel bakıyorlar

ve kendi yetersizliklerini daha çok görüyorlar

Bu şekilde de kendilerine karşı daha sert olmuş oluyorlar.

Ayna ne yapıyor burada?

Kendini izleme halini tetikliyor aslında.

Kendi yüzümüzü gördüğümüz anda bir gözlemci konumuna geçiyoruz.

Bu bazı şeyleri iyi yapıyor belki.

Yani kuralları daha çok takip ediyoruz.

Ama bazı şeyleri de daha kötü yapıyor.

Çünkü kendimize karşı daha da katı oluyoruz.

Şimdi düşününce bugünlerde de her yerde ayna yok mu?

Mesela telefonumuzun ön kamerası bir aynam.

Sosyal medyada gördüğümüz her şey bizi kendimizle karşılaştırmaya itiyor.

Bu da bir aynam.

Mesela her toplantıda işte zoom'da kendi yüzümüzü görüyoruz ve o yüze odaklanıyoruz.

Bu da bir aynam.

Yani sürekli kendimizi izleyen bir konumda yaşıyoruz.

Ve modern hayatta bizi sürekli kendimizle ilgilenmeye, kendimizi takip etmeye, kendimizi ölçmeye zorluyor.

Ve bunu yaparken de bunu özgürlük gibi sunuyor aslında.

Çünkü neden? Kendimizi daha iyi tanırsak daha iyi geliştirebiliriz diye düşünüyoruz.

Daha iyi uyuruz, daha sağlıklı yeriz, daha üretken oluruz.

Bir yandan mantıklı görünüyor ama bir taraftan da hayatımızı sürekli kendimize bakarak, kendimizle ilgilenerek geçirmiş oluyoruz.

Sabah kalkar kalkmaz iyi uyudun mu diye kontrol ediyoruz.

Yemekten sonra hatta yemekten önce ne kadar kalori alacağım, ne kadar kalori aldım diyoruz ve sayıyoruz bunu.

Ve akşam yatmadan önce de bugün ne kadar verimli geçti diye değerlendiriyoruz kendimizi.

Eskiden bizi başkaları gözetlerdi.

İşte patron, öğretmen, aile büyükleri.

Ve onların gözünden kaçtığımızda rahat ederdik.

Şimdi kendimizi onlara gerek kalmadan biz gözetliyoruz aslında.

ve bu gözden kaçacak yer yok.

Hep oradayız çünkü.

Böyle bir hayatta yorulmamak çok zor zaten.

Sürekli daha iyi olmalıyım duygusuyla yaşadığımızda

zaten bir noktada bütün bu kendini geliştirme çabasının

kendisinden yorulmuş oluyoruz.

Kendimize bakmaktan kendimize yetmemeye.

Oradan da hep bir yetersizlik hissine doğru kayabiliyor

ve bu bir döngü haline geliyor.

Mesela sosyal medyayı düşünelim.

Her gün karşımıza hala şöyle içerikler çıkıyor mesela.

Kaygılı bağlanan biri olduğunuzu gösteren 5 işaret.

Aslında anksiyeteniz olduğunu gösteren 7 davranış.

Çocukluk travmanız olduğunu gösteren 3 belirti.

Bunları izlerken kendimizi bu tariflerin içinde buluyoruz.

Çünkü o belirtilerin en az birkaçı herkeste var.

Burada şöyle bir şey oluyor.

Bir davranış, bir his, bir alışkanlık.

Doğal olarak hayatımızda var. Belki hep vardı.

Bizi pek de rahatsız etmiyordu aslında.

Ama bir gün bir içerikte o davranışın aslında sorunlu olduğunu, hatta bir tanının belirtisi olduğunu görüyoruz.

Ve o andan itibaren o davranış değişiyor gözümüzde.

Eskiden sadece yapmak istemiyorum dediğimiz bir şey.

Şimdi aslında bende şu var, o yüzden yapamıyorum haline geliyor.

Buradaki sorun şu, bu içerikler bir davranışı herkesle aynı şekilde olacak bir sorun olarak sunuyor.

Yani o davranışa sahip olan herkes düzeltmek zorundaymış gibi.

Oysa öyle işlemiyor, hayat öyle ilerlemiyor.

Birinin hayatında gerçekten sorun yaratan bir davranış başka birinin hayatında hiç sorun yaratmıyor olabilir.

Birinin gerçekten destek alması gereken bir konu başka biri için sadece kendi tarzı, kendi olma biçimi olabilir.

Burada asıl sorulması gereken şey şu.

Bu davranış benim hayatımda gerçekten bir sorun yaratıyor mu?

Beni gerçekten yoruyor mu?

İlişkilerime zarar veriyor mu?

Beni mutsuz ediyor mu?

Yoksa sosyal medyadaki bir içerik bana bunun sorun olduğunu söylediği için mi şu an sorun olarak görünüyor bana?

Yani şu hale geliyor bu sefer.

Aslında bizde olmayan bir problem yaratıyoruz.

Sonra o probleme bir sebep buluyoruz.

Sonra onu bir tanıya bağlıyoruz.

Sonra da kendimizi onunla tanımlıyoruz.

ve bunların hepsi belki sosyal medyada gördüğümüz bir içerikle başladın.

Peki ne yapmamız gerekiyor?

O zaman kendimizi tanımayalım mı?

Yani tamamen vaz mı geçelim bu işten?

Öyle değil tabii ki.

Aksine kendimizi tanımak çok önemli ve değerli bir şey.

Aslında anlattığım sebeplerden ötürü.

Ama işte burada bir farkın altını çizmek gerekiyor.

Bir kere kendine bakmakla kendine takılmak farklı şeyler.

Kendine bakmak, bilgi toplamak, kendini anlamak, bir şey değiştirmek için bir başlangıç noktası bulmak demek.

Ama kendimize takıldığımızda hep aynı yerde dönüp dolaşıyoruz.

Böyle kendi etrafında dönen bir gözle yaşıyoruz ve bunu yaparken de hayatı kaçırmış oluyoruz aslında.

İkincisi, kendini tanıma süreci bir yere varmalı.

Yani sürekli kendimizi gözlemlemek, sürekli analiz etmek bir şey ifade etmiyor aslında.

Eğer ki bunlar bir karara, bir eyleme ya da bir değişikliğe dönüşmüyorsa.

Aslında kendimi tanıyorum cümlesi bir sonuç değil de bir başlangıç olmalı.

Sonra bir şey yapmamız gerekiyor.

Bununla neyi hedefliyoruz aslında ona bir karar vermemiz gerekiyor.

Üçüncüsü bozulmayanı tamir etmemek gerekiyor.

Yani şöyle hayatınız iyi gidiyorsa eğer bu şekliyle iyi gitmeye devam etsin.

Her küçük rahatsızlığı çözülmesi gereken bir mesele olarak görmek zorunda değiliz.

Bazen üzülebiliriz, bazen kaygılı olabiliriz, bazen yorulabiliriz.

Bunlar insan olmanın doğal bir parçası.

Yani hepsini ciddi ciddi incelemek zorunda değiliz.

Bazı duygular sadece gelir gider.

Onları çözmek için içeri bakmaktansa daha bir tık daha dışarı bakmak, hayatı yaşamak daha sağlıklı olabilir aslında.

Dördüncüsü ve bence en önemlisi aslında kendi üzerimize düşünmek aynı zamanda başkalarına da yer bırakmalı.

Yani şöyle, bütün gün kendine bakan biri başkalarını göremez aslında sonunda.

Başkalarına gerçekten ilgi duymaz, hayatın akışında olmaz.

Kendinden çıkıp dünyaya, başka insanlara, başka hayatlara bakmak da kendini tanımanın bir parçası.

Hatta belki en önemli parçası.

Çünkü kim olduğumuzu sadece kendimize bakarak değil de dünyaya, başkalarına, hayatla kurduğumuz ilişki içinde anlıyoruz aslında bunu.

Bir de eleştirel düşünmek gerekiyor.

Sosyal medyada gördüğümüz tek bir videoya, tek bir paylaşıma bu doğrudur gözüyle bakmamak gerekiyor.

Bir konu dikkatimizi çektiyse bunu başka kaynaklardan da doğrulamak, farklı görüşlere de bakmak lazım.

Aklımda bu konuyu yani medya okuryazarlığını ve eleştirel düşünmeyi önümüzdeki bölümlerin birinde detaylı konuşmak var.

Çünkü aslında bu çağda nereden bilgi aldığımız ve o bilgiyi nasıl süzdüğümüz neredeyse aldığımız bilginin kendisi kadar önemli.

Hatta şunu da söylemek istiyorum.

Bu podcast'ı yapmaya çalışırken etik kaygılarla sizi çok fazla yönlendirmemeye çalışarak konuşuyorum.

Ama günün sonunda burada söylediklerim de bir şekilde benim yorumlarım.

Bir kaynağa dayanıyor evet ama yine de benim süzgecimden geçiyor.

O yüzden benim söylediklerime de doğrudan inanmayın.

Yani anlatabildim mi?

Tek bir uzman görüşüne, tek bir podcastta duyduğunuz bir kitaptaki cümleye güvenmek doğru değil.

Kendi düşünmemiz, kendi karşılaştırmamız, kendi tartmamızı yapmamız gerekiyor.

Bu da aslında kendini tanımanın bir parçası.

Yani hangi bilgilere nasıl yaklaştığımızı da bilmemiz gerekiyor.

Ve şunun ayrımını yapmamız gerekiyor.

İşte aslında burada medya okuryazarlığı derken biraz bundan bahsediyorum.

Bu kişisel gelişim artık koca bir sektör haline geldi.

Kitaplar var, online kurslar var, kişilik testleri var, abonelik uygulamaları var, atölyeler var, bazı ürünler var.

Ve hepsi bir araya geldiğinde koskoca bir piyasadan bahsediyoruz ve bu piyasanın bir mantığı var.

Yeni müşteriler için sürekli yeni ihtiyaçlar yaratmak gerekiyor.

Bize kendini geliştirmen lazım, eksik bir tarafın var, bunu çözmen lazım denildikçe sunulan çözümlere de ihtiyaç duyuyoruz.

Yani sosyal medyada söylenen her şey her zaman bizim iyiliğimiz için söylenmiyor olabilir.

Bazen bir pazarlama stratejisi olabilir.

Bunu da hesaba katmak lazım.

Yani bunu biraz ayıklamak lazım aslında.

Tekrar ediyorum bu kendimize hiç bakmayalım, kendimizi hiç tanımayalım anlamına gelmiyor.

İşte bu da diğer uç olur.

Yani bizim aslında o iki uçta da yer almamamız gerekiyor.

Daha ortada spektrumun ortasında yer almamız gerekiyor.

Çünkü o zaman bir uçta kendini hiç tanımamak, kendine hiç bakmamak var.

diğer uçta da sürekli kendine takılmak

sürekli kendini incelemek

kendini geliştirmek var

ve ikisi de sağlıklı değil

iki ayrı uçta olmak

arada bir yerde ortada bir yerde olmak lazım

kendine bakan ama

kendine takılmayan bir yerde

bugünlük bu kadar

bir sonraki bölümde görüşmek üzere