Büyük Kararlar ve Bilinmezlik: Vampir Problemi

Hayatta bazı kararlar vardır.

İnsanı oturup düşünmekten çok olduğu yerde kala kalmaya iten.

Ne ileri gidebilirsiniz ne de geri dönebilirsiniz.

Sanki kapının iki tarafında da sizi başka biri bekliyormuş gibi.

Bu bölümde işte o kararları konuşacağız.

Önümüze bir seçenek olarak konulan ama gerçekten seçilebilir olup olmadığını bilmediğimiz kararları.

Bunu vampir problemi üzerinden yapacağız.

Bazen bir kararı değerlendirmeye çalışırken kendimizi şöyle bir cümlenin içinde buluyoruz.

Aslında neye karar verdiğimi bilmiyorum.

Çünkü neyi seçeceğimi bilmiyorum.

Bu bölümde sık sık adını geçireceğim kişi filozof Alev Paul.

Kendisi Yale Üniversitesi'nde felsefe ve bilişsel bilimler profesörü.

Araştırmalarında özellikle benlik, karar verme, zaman deneyimi ve

büyük hayat seçimlerinin bizi nasıl dönüştürdüğü üzerine çalışıyor.

Paul'un en bilinen katkısı dönüştürücü deneyim fikri.

Yani bir kararı ancak yaşadıktan sonra gerçekten anlayabilmemiz

ve o kararla birlikte başka biri olmamız düşüncesi.

Hayal edin.

Bir gün Romanya'da eski bir kaleyi gezerken karanlık bir odada Dracula ile karşılaşıyorsunuz.

Size diyor ki,

İstersen seni vampir yapabilirim.

Canın yanmayacak.

Sana bir güç, bir ömür ve yepyeni bir yaşam verebilirim.

Ama bunun geri dönüşü yok.

Bir daha insan olmayacaksın.

Sizi Airbnb'ye geri gönderiyor ve karar vermeniz için tek bir gece veriyor.

Pencereleri açık bırakırsanız vampirliği kabul etmiş oluyorsunuz.

Pencereleri kapatırsanız reddetmiş oluyorsunuz.

Kulağa çok fantastik geliyor değil mi?

Aslında Paul'un anlatmak istediği şey tam da bu.

Hayatta bazı kararlar vampir olmak gibidir.

Daha önce hiç yaşamadığımız bir şeydir.

Ne hissettireceğini, nasıl birine dönüşebileceğinizi bilemezsiniz.

Yalnızca başkalarının anlattıkları vardır ama onların anlattıkları da tam olarak sizin deneyimleyeceğiniz şeyi anlatmaz.

Çünkü onlar artık başka biri olmuşlardır.

Çocuk sahibi olmak veya olmamak, bir ülkeye taşınmak, bir ilişkiden ayrılmak, kariyer değiştirmek, evlenmek, bir cerrahi operasyon geçirmek, bir hastalığın ardından yeni bir kimlikle yaşamak, sıfırdan bambaşka bir şehirde başlamak, yıllarca okumayı gerektiren bir eğitime girişmek.

Tüm bu seçimlerin ortak noktası şu.

Ne olacağını bilmeden karar vermek zorundayız.

Daha doğrusu bilmek istiyoruz ama bilemiyoruz.

Çünkü bu kararların gerçek sonucu yalnızca şu iki şey olduğunda ortaya çıkar.

Birincisi seçimi yaptıktan sonra.

İkincisi o yeni halinize dönüştükten sonra.

Ve o yeni hal bugünkü sizden oldukça farklı olabilir.

Bu yüzden Alev Paul'un söylediği şey çok basit ama çok sarsıcı.

Bazı şeyler ancak onları yaşayarak öğrenilir.

Ama yaşamadıkça öğrenemeyeceğim bir şeyi seçip seçemeyeceğime nasıl karar vereceğim?

Tam bir paradoks.

Birçoğumuz karar vermeden önce şu yolları deneriz.

Benzer bir durumu yaşayan birini dinlemek,

araştırma yapmak

bir gün deneme yapmak

hayal etmek

en kötüsü ne olabilir diye sormak

ya olursa senaryoları yazmak

ve bütün bunlara rağmen

içimizde hep bir boşluk kalabilir

ve o boşluk şöyle bir şey fısıldar

tam olarak emin olamadım

bir şeyler eksik

L.A. Powell'un söylediği şey

tam olarak burada devreye giriyor

bazı deneyimler öyle ki

onları gerçekten anlamanın

tek yolu o deneyimin içine

bizzat girmek.

Yani sadece bilgi toplamakla

olmuyor. İçeriden bir yaşantı

gerekiyor. Paul

buna dönüştürücü deneyim diyor.

Yaşanmadan hakkında

bilgi üretemeyen,

hatta yaşandığında sadece

bilgiyi değil, seni de

dönüştüren türden deneyimler.

Mesela ebeveynlik üzerine düşünelim.

Çocuk bakmak,

yeğeninize birkaç saat göz kulak

olmak ya da anne babaların

hikayelerini dinlemek.

Bütün bunlar ebeveynliğin

kenarından tutmaktır.

Ama ebeveynliğin kendisi değildir.

Çünkü ebeveynlik

sadece bir bilgi durumu değil,

bir varoluş değişimi.

Başkalarının anlattığı şey

onların dünyasıdır.

Sizin kendi dünyanızda

neler tetikleneceğini ancak

yaşadığınızda anlarsınız.

Turistik bir gezi size

Avrupa'yı sevip sevmediğinizi söylemez.

Göçmek, aidiyet, yalnızlık, özgürlük, kayıp bunların hepsi günlük hayatta açılan,

anbean şekillenen karmaşık duygular.

Üç günlük bir seyahat o yeni hayatta kim olacağınızı göstermez.

Birinin ilişki tecrübesini dinlemek sizin yaşayacağınız ilişkiyi anlatmaz.

Bir ameliyatı araştırmak o ameliyatın sizde yaratacağı değişimi göstermez.

Paul'un altını çizdiği yer burası.

Biz karar vermek için benzer deneyimleri bilgi olarak topluyoruz ama benzer deneyim aynı deneyim değil.

Vampir metaforunda olduğu gibi.

Bir vampirin hayatını taklit edebilirsiniz.

Gece uyanık kalabilir, siyah giyinip kalenin koridorlarında yürüyebilirsiniz.

Hatta tabutta uyumayı bile deneyebilirsiniz.

Ama o sizin vampir olduğunuzu göstermez.

Bütün bunlar vampirliğin kostümü olur.

Kostüm de bir kimliğin tüm ağırlığını taşıyamaz.

Bilimsel olarak da şöyle bir durum var.

İnsan beyni hiç deneyimlemediği bir şeyi doğru biçimde tahmin etmekte çok başarısız.

Zihinsel simülasyon geçmişteki deneyimlerden çekilen verilerle çalışır.

Ama dönüştürücü bir deneyimde beynin elinde kullanabileceği benzer bir veri bile yoktur.

Bu yüzden geleceği hayal etmeye çalıştığımızda bir yerden sonra tahminler tutmaz.

Peki başka insanların hikayeleri?

Onlar da sınırlı çünkü bir başkasının deneyimi, onun değerleri, onun korkuları, onun geçmişi üzerinden filtrelenmiş bir anlatıdır.

Aynı deneyim sizin zihninizde tamamen başka bir şekle bürünebilir.

Dirinin çok iyi geldi dediği şey sizde kaygı yaratabilir.

Birinin hayatım değişti dediği bir seçim sizin değerlerinizle örtüşmeyebilir.

Bu yüzden Paul diyor ki başkalarının deneyimi size fikir verir ama dönüşmüş olan sizi temsil etmez.

Aslında bütün mesele bu.

Biz gelecekteki benliğimizi hayal etmeye çalışıyoruz ama o benlik henüz var değil.

bugünkü halimizle dönüşmüş halimizi öngörmeye çalışıyoruz

ama bugünkü halimiz o yeni halin nasıl düşüneceğini bilemez

ve bu yüzden o denemeler, araştırmalar, simülasyonlar hep bir yerden sonra duvara tosluyor

çünkü o duvar deneyimle elde edilen bilginin eksikliği

kararın en kritik bilgisi ancak deneyimi yaşadığında ortaya çıkıyor

Yani biz deneyimlerden bilmeye çalışıyoruz.

Beyin bunu yapmak için çok çabalıyor ama malzeme yok.

Elimizde bir fragman var ama film yok ve fragman asla filmin kendisini anlatamaz.

Peki, bütün bunları biliyorken bazı kararlar neden hala bu kadar zor?

Çünkü mesela sadece bilgi değil.

Biz bilgiyi toplarken bile aslında içten içe başka bir şey arıyoruz.

Güvence. Yanlış yapmamak için bir garanti istiyoruz. Kendi geleceğimiz hakkında spoiler görmek istiyoruz. Evet bunu seçersen mutlu olacaksın diyen bir ses arıyoruz ve böyle bir ses yok. İşin acı tarafı o sesin neden olmadığını da biliyoruz.

Çünkü daha o gelecekteki kişi yok, daha inşa edilmedi.

Bugünkü sen karar veriyor ama kararın sonuçlarını yaşayacak olan yarının seni.

Bu iki kişi birbirine benziyor ama aynı kişi değil.

Seçme eylemini zorlaştıran şey tam da bu gerilim aslında.

Bugünkü ben çok temkinli, rahatını, güvenliğini ve mevcut düzenini korumak istiyor.

Yarının beni ise henüz tanıdığımız biri değil onun adına seçim yapmak ürkütücü geliyor.

Çünkü yeni benlik bugünkü senden tamamen farklı değerler geliştirebilir.

Bugünün senin korktuğu şeyi yarının seni çok sevebilir ya da tam tersi.

Bu yüzden zihnimizde sürekli şöyle bir hesaplaşma dönüyor.

Bu seçim beni kim yapar? Değişir miyim? Ya hoşuma gitmezse?

Her seçimin içindeki kayıp duygusu işte buradan doğuyor.

Çünkü bir şeyi seçmek, geri kalan tüm seçenekleri kapatmak gibi hissediliyor.

Bu da bizim en büyük korkularımızdan biri.

Kendimizi eksik hissetmek.

Olabileceğimiz başka bir versiyondan mahrum kalmak.

L.A. Powell'un en sert ama en dürüst sorusu burada geliyor.

Kararı bugünkü benliğin için mi vereceksin?

Yoksa henüz tanışmadığın geçmişteki benliğin için mi?

Bu soru biraz ters köşe bir soru.

Bunu duyunca insanın en başta kafası karışıyor.

Çünkü bugünkü senin vereceği karar gelecekteki seni yaratıyor.

Yani seçim hem bugünü ilgilendiriyor hem de yarını tasarlıyor.

Bugünkü haliniz korkuyor olabilir ama yarınki haliniz o seçimi çok değerli bulabilir.

Ya da bugün çok istekli olduğunuz bir şeyi yarınki haliniz bambaşka yorumlayabilir.

Ve ironik olan şu, biz bütün kararlarımızı elimizdeki en eksik veriyle veriyoruz.

Bugünkü senin elinde sınırlı bilgi var, sınırlı hayal gücü var ve sınırlı duygusal kapasite var.

Ama verdiğimiz karar bütün bunların ötesine geçen bir gelecek sen yaratıyor.

O kişi bugünkü senin tanımadığı şeylere önem verebilir.

Bu yüzden bazı kararlar kolaylaştırmıyor.

Aksine ne kadar düşünürseniz o kadar karışıyor.

Çünkü mesele doğru kararı seçmek değil.

Mesele hangi versiyonuza dönüşmeyi merak ettiğiniz.

Ve bu sorunun kesin bir cevabı yok.

Zaten olsaydı dönüştürücü kararlar dönüştürücü olmazdı.

Peki ya hiçbir şey yapmazsak?

Bazen karar veremeyiz. Hani öyle artık seçmeliyim diye kendinize baskı kurduğunuz bir an vardır ama içten içe hiçbir yöne gidemediğinizi de hissedersiniz buna rağmen.

İnsan bu hali genelde kararsızlık diye etiketliyor ama aslında çoğu zaman durum bundan daha farklı olabilir.

Hiçbir şey yapmamak düşündüğümüz kadar pasif bir hal değil.

Beynin dur burada biraz bekleyelim deme şekli gibi.

Bazen bunun adı hazırlıksızlık.

Bazen tam olarak ne hissettiğinizi çözememiş olmak.

Bazen de riskin ağırlığını sezmek.

Yani ortada tembellik olmayabilir.

Aksine daha çok bir tür koruma vardır.

Karar verememek çoğu insanı şöyle hissettiriyor.

Ben neden hep bunu yaşıyorum?

Ama aslında zihnin orada kendince bir hesap yapıyor.

Bu adımı atarsam ne olur? Atmazsam ne olur? Şu an bunu taşıyabilecek halde miyim?

Bu soruların cevabı net olmayınca zihin sizi olduğunuz yerde tutuyor.

Bazı kararların doğası böyle. Göremediğiniz bir geleceğe doğru yürüyorsunuz ve elinizde sınırlı veri var.

Dolayısıyla neden bir türlü karar veremiyorum sorusu bu karar zaten böyle bir karara dönüşüyor.

Her şey tamamen rasyonel bir yerden çözülemiyor.

Duygular, sezgiler hatta bedenin verdiği sinyaller bile kararın bir parçası.

Bazen zihniniz değil benliğiniz henüz hazır olmuyor.

Hazır olmayınca da o adım zaten çıkmıyor.

Kısacası hiçbir şey yapmamak her zaman bir problem değil.

Bazen gerçekten bir şeylerin olgunlaşmasını beklemek demek.

Bilginin, duygunun, cesaretin, şartların her ne eksiklikse onun tamamlanmasını bekliyor olabilirsiniz.

Bu fark ediş bile insana iyi geliyor.

Çünkü belirsizliği artık kişisel bir yetersizlik gibi değil, sürecin doğal bir parçası olarak görmeye başlıyorsunuz.

Ve insan bunu fark ettiğinde ben neden böyleyim sorusu yerini şöyle bir şeye bırakıyor.

Galiba bu kararın şekli böyle ve galiba beklemek de bir yol.

Peki, bütün bu belirsizlik, dönüşüm, öngörülmezlik içinde nasıl karar vereceğiz?

L.A. Powell'un cevabı ilk duyulduğunda insanı biraz durduran bir cevap.

Doğru karar diye bir şey yok.

Sadece kim olmak istediğinizi merak etmek var.

Yani mesele tercihten çok bir yönelme, bir tür eğilim,

İçinizdeki bir kıpırtının sizi nereye çağırdığı

Bu noktada soruyu şöyle sormayı öneriyor

Bu deneyimi yaşamak isteyen biri miyim?

Mesela bir ülkeden taşınmayı düşünüyorsanız

Mesele doğru karar bu mu değil

Böyle bir deneyimi yaşayan biri olmak ister miyim?

Ebeveynlik için de böyle

Meslek değişikliği için de

Uzun bir ilişkiyi bitirmek için de belki

Ve burada Paul mantığı boşver demiyor

Ama mantığın bizi sadece belli bir noktaya kadar taşıyabileceğini söylüyor.

Çünkü deneyimin kendisi kararın matematiğini bozuyor.

Sizi hem değiştiren hem dönüştüren bir süreçten bahsediyoruz.

Bu yüzden artık soru şuna dönüyor.

Bu karar nasıl biri olabileceğimi keşfetmek için bir adım mı?

Yoksa bu deneyime dair en ufak bir merak duymuyorum mu?

Merak burada önemli bir ipucu.

Bazen minicik bir kıpırtı bile çok şey anlatır.

Acaba nasıl olurdu dediğiniz anda bile bir şeyler uyanır içeride.

Ama bazen hiçbir şey kıpırdamaz.

Bir ihtimal sizi davet etmez, heyecanlandırmaz.

Hatta düşüncesi bile yorucu gelir.

Bu da bir bilgidir.

Bu da kararın bir parçasıdır.

Ve tam bu noktada devreye cesaret giriyor.

Ama çoğumuzun sandığı şekliyle değil.

Cesaret korkmuyorum hali değil de korkuya rağmen kendimi dinlemeyi seçiyorum hali.

Bazen seçmek cesarettir, bazen seçmemek, bazen kapıyı açmak cesarettir, bazen de şu an değil diye kapatmak.

Toplum genelde ilkini alkışlıyor ama Paul'un çalışmaları başka bir şey söylüyor.

Cesaret hangi adımın sana ait olduğunu fark edebilmek.

Kimi zaman ne olacağını bilmiyorum ama yaşayıp göreceğim dersiniz.

Kimi zaman ne olacağını bilmediğim bir yola girmek istemiyorum dersiniz.

İkisi de olgun bir karar aslında.

Çünkü bazı yolları merak ettiğimiz için seçiyoruz.

Bazı yolları ise merak etmeyi bile istemiyoruz.

Bu tamamen şu soruyla ilgili.

Ben kim olmak istiyorum?

Bugünkü senin başka bir sesi vardır.

Yarınki senin başka bir merakı.

Bugün mesele hangisinin davetinin daha güçlü olduğu.

Çünkü bazı seçimler hesapla değil yönelimle verilir.

Bazıları mantıklı mı ile değil ben bu yolda kim olurum sorusuyla anlaşılır.

Paul'un önerdiği çözüm de tam olarak burada duruyor.

Netlik dışarıdan bir yerden gelmez.

O netlik bu ihtimali yaşayan biri olmak istiyor muyum sorusuna vereceğimiz içten cevaptan gelir.

Ve bazen karar verdiğimiz şey sadece şudur.

Bu ihtimal beni hangi versiyonuma götürüyor ve o versiyonu merak ediyor muyum?

Gerisi deneyimin kendisiyle şekillenir.

Evlenirsen mutlu olursun.

Yurt dışına giden herkes memnun.

Çocuk sahibi olmak dünyadaki en güzel şey.

Risk almadan gelişim olmaz.

Ama bu cümlelerin hiçbiri o deneyimin gerçek yükünü taşımaz.

Çünkü mutluluk garantisi yoktur.

Memnuniyet kişiden kişiye değişen bir şeydir.

Dünyadaki en güzel şey aynı zamanda dünyadaki en zor şeylerden biri olabilir.

Ve risk almak herkese göre değildir.

Herkes dışarıdan kendi filtresiyle konuşuyor burada.

Büyük hayat kararları alırken sık sık şunu fark ederiz.

Ailenin sesi, partnerin sesi, toplumun sesi, arkadaşlarınızın sesi, korkuların sesi, inandığınız şeylerin sesi, eski senin sesi.

Tüm bu sesler birbirine karışır.

Zihninizdeki bu sesle gerçekten kim konuşuyor?

Bu kararın sesi hangisi, kime ait?

Sizin sesiniz mi? Korkunun sesi mi? Toplumun mu? Geçmiş yaraların mı? Yoksa merakınızın mı?

Bu soruyu bilmek kararın kendisinden bile önemli olabilir.

Sanırım bugün şunun etrafında dolaştık.

Bazı kararlar bir formül izleyerek çözülemiyor.

Çünkü kararın kendisinden çok o kararın bizi neye dönüştüreceğini bilmemek yoruyor.

Ve bu yorulma tamamen insani.

Kimse gelecek halini baştan göremez.

Kimse ne hissedeceğini kesin olarak bilemez.

Ama belki de mesele tam burada başlıyor.

Kendimizi bir şey seçmeye zorlamadan önce o belirsizlikle nasıl oturduğumuza bakmak.

O belirsizliğin içinde nasıl biri olduğumuzu fark etmek.

Belki de kararın asıl anlamı şudur.

Kim olmak istiyorum?

Vampir olup olmamaktan çok hangi versiyonuma dönüşmeyi merak ediyorum?

Bugünlük bu kadar. Bir sonraki bölümde görüşmek üzere. Hoşçakalın.

Altyazı M.K.